Cơn biến động từ danh mục 43 môn thi đấu
Gần cuối năm 2026, bức tranh toàn cảnh về kỳ Đại hội Thể thao Đông Nam Á lần thứ 34 (SEA Games 34) dự kiến tổ chức tại Malaysia vào năm 2027 đã chính thức định hình sau cuộc họp then chốt của Hội đồng Liên đoàn Thể thao Đông Nam Á (SEAGF). Nước chủ nhà Malaysia đã công bố khung chương trình thi đấu chính thức bao gồm 43 môn thể thao với tổng cộng 473 bộ huy chương. Ngay khi danh mục chi tiết này được ban hành, giới chuyên môn thể thao khu vực, đặc biệt là các quốc gia có nền tảng thể thao thành tích cao hàng đầu như Việt Nam và Thái Lan, đã phải đối mặt với một cuộc tái cấu trúc kế hoạch chuẩn bị đầy căng thẳng và phức tạp.
Khác với quy mô mở rộng trước đây, Malaysia tận dụng điều khoản trong Hiến chương SEAGF để thiết lập danh mục thi đấu mang đậm toan tính chiến lược. Bên cạnh nhóm môn cơ bản bắt buộc thuộc Olympic và ASIAD như điền kinh, bơi lội, bắn súng, taekwondo hay cầu lông, hàng loạt môn thế mạnh của các nước láng giềng bị loại bỏ. Lý do phía chủ nhà đưa ra là tối ưu ngân sách vận hành, hạn chế xây dựng công trình phụ trợ và tập trung vào những nội dung nước này có khả năng tranh chấp huy chương vàng cao nhất.
Đối với Đoàn TTVN, danh mục 43 môn này là cú giáng mạnh vào hệ thống phân bổ chỉ tiêu thành tích. Hàng loạt đội tuyển tập huấn quanh năm tại các trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Cần Thơ bỗng mất trắng đấu trường cọ xát lớn nhất khu vực. Sự xáo trộn buộc Cục Thể dục thể thao cùng ban huấn luyện kích hoạt phương án ứng phó khẩn cấp nhằm bảo đảm tính liên tục trong huấn luyện và duy trì phong độ cho hàng trăm vận động viên (VĐV) đỉnh cao.
Nguy cơ “hụt vàng”
Phân tích định lượng từ bảng thành tích thực tế của kỳ SEA Games 33 diễn ra năm 2025 tại Thái Lan cho thấy quy mô thiệt hại của thể thao Việt Nam trước danh mục thi đấu của SEA Games 34 là vô cùng nặng nề. Mất mát lớn nhất và rõ ràng nhất nằm ở môn vật - bộ môn vốn được mệnh danh là "mỏ vàng bất khả xâm phạm" của Đoàn TTVN tại mọi kỳ đại hội khu vực. Tại SEA Games 33, các đô vật Việt Nam đã thi đấu áp đảo hoàn toàn, xuất sắc giành tới 10 HCV ở các nội dung vật tự do và vật cổ điển. Thế nhưng, tại kỳ đại hội trên đất Malaysia, môn vật đã chính thức bị gạch tên khỏi chương trình tranh tài. Quyết định này đồng nghĩa với việc các nhà vô địch như Phùng Khắc Huy, Nguyễn Công Mạnh hay Đặng Thị Linh hoàn toàn mất đi cơ hội bảo vệ ngôi vương, và Đoàn TTVN chắc chắn bị trừ thẳng 10 HCV ngay từ trước giờ khai mạc. Đối với các đô vật đã dành trọn vẹn cả chu kỳ rèn luyện đỉnh cao với mục tiêu tranh tài tại đại hội khu vực, cú sốc tâm lý là điều khó tránh khỏi khi họ buộc phải điều chỉnh toàn bộ kế hoạch thi đấu cá nhân.
Cùng chung số phận nghiệt ngã với môn vật là toàn bộ hệ thống các môn thể thao đua thuyền trên mặt nước. Tại SEA Games 33, các tay chèo Việt Nam đã khẳng định sức mạnh tuyệt đối khi thâu tóm tới 4 HCV ở môn rowing, 2 HCV ở môn canoeing và 2 HCV ở môn đua thuyền truyền thống (thuyền rồng), đóng góp tổng cộng tới 8 tấm huy chương vàng quý giá cho đoàn thể thao nước nhà.
Việc nước chủ nhà Malaysia không đưa bất kỳ phân môn đua thuyền nào vào chương trình 473 nội dung của SEA Games 34 - viện dẫn lý do thiếu cơ sở hạ tầng luồng đua đạt chuẩn quốc tế tại các địa điểm đăng cai - đã giáng một đòn chí mạng vào công tác đầu tư dài hạn của bộ môn này. Đội tuyển đua thuyền Việt Nam với hàng chục tay chèo đang ở độ chín sự nghiệp như Phạm Thị Huệ hay Nguyễn Thị Giang sẽ không có cơ hội phô diễn sức mạnh ở vùng nước khu vực. Chỉ tính riêng hai mũi nhọn vật và đua thuyền, thể thao Việt Nam đã mất trắng 18 tấm HCV chắc chắn nhất trong bảng kế hoạch.
Chưa dừng lại ở đó, làn sóng cắt giảm còn quét qua hàng loạt môn võ thuật đối kháng và thể thao trí tuệ mà Việt Nam đang giữ vị thế thống trị. Các môn kickboxing (từng mang về 4 HCV ở kỳ đại hội trước), jujitsu (2 HCV), cờ vua (nơi các đại kiện tướng quốc tế Việt Nam thường xuyên áp đảo) và bóng ném đều vắng mặt. Đáng chú ý nhất, môn futsal nữ - nội dung mà các nữ tuyển thủ Việt Nam vừa tạo nên cột mốc lịch sử khi đánh bại đại kình địch Thái Lan để giành tấm HCV kịch tính ở SEA Games 33 - cũng không có tên trong danh sách thi đấu tại Malaysia. Thống kê chuyên môn cho thấy, tổng số huy chương vàng thể thao Việt Nam mất đi do các môn thế mạnh bị gạch tên tại SEA Games 34 dao động từ 25 đến 30 HCV. Đây là con số khổng lồ, đủ sức làm thay đổi cục diện bảng tổng sắp huy chương toàn đoàn của khu vực.
Bước ngoặt tái cơ cấu hệ thống đầu tư
Đứng trước thách thức khắc nghiệt này, các nhà quản lý thể thao Việt Nam buộc phải chuyển hóa áp lực thành động lực để thực hiện một cuộc cách mạng thực chất về tư duy đầu tư. Trao đổi về lộ trình chuẩn bị cho chiến dịch mới, ông Hoàng Quốc Vinh, Trưởng phòng Thể thao Thành tích cao 1 thuộc Cục Thể dục thể thao, nhận định: "Việc nước chủ nhà SEA Games 34 loại bỏ hàng loạt môn thế mạnh của chúng ta là một thực tế đã được dự báo từ trước theo tiền lệ của các kỳ đại hội thể thao Đông Nam Á. Tuy nhiên, sự mất mát từ 25 đến 30 HCV không nên nhìn nhận dưới góc độ bi quan, mà phải được coi là một phép thử quyết định để thể thao Việt Nam dứt khoát từ bỏ thói quen 'săn huy chương SEA Games' bằng các môn phong trào hoặc các môn thiếu tính bền vững. Đây là thời điểm vàng để chúng ta dồn toàn bộ nguồn lực ngân sách, công nghệ và y học thể thao vào nhóm môn Olympic cốt lõi".
Theo kế hoạch điều chỉnh chiến lược của Cục Thể dục thể thao, toàn bộ kinh phí tập huấn và thi đấu quốc tế trước đây phân bổ cho các nội dung bị cắt giảm sẽ được chuyển hướng ưu tiên sang các môn Olympic trọng điểm như điền kinh, bơi lội, bắn súng, cử tạ, taekwondo, judo và thể dục dụng cụ. Các VĐV thuộc nhóm môn bị loại khỏi SEA Games 34 như vật hay đua thuyền sẽ không bị bỏ rơi, mà được tạo điều kiện tối đa để chuyển hướng mục tiêu sang các giải vô địch châu Á, các chặng đấu cúp thế giới và chiến dịch săn vé tham dự Olympic Los Angeles 2028. Đây là cơ hội để các đô vật và tay chèo đỉnh cao nâng tầm thể lực và tư duy chiến thuật, thoát khỏi ranh giới tranh chấp cục bộ ở vùng trũng Đông Nam Á.
Việc tái phân bổ lực lượng đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao chất lượng VĐV ở các môn còn lại trong danh mục 43 môn. Đoàn TTVN cần tìm kiếm nguồn bổ sung huy chương từ những môn giàu tiềm năng như wushu, karate, đấu kiếm, bắn cung và xe đạp. Thách thức từ quyết định của chủ nhà Malaysia khẳng định bài học sâu sắc: thể thao chỉ thực sự có nội lực vững vàng khi không phụ thuộc vào sự biến thiên của điều lệ khu vực. Đứng vững trước bài toán cắt giảm huy chương chính là bước ngoặt bản lĩnh để thể thao Việt Nam khẳng định tầm vóc trên hành trình vươn tầm châu lục và thế giới.
Thay vì tiếc nuối những tấm huy chương bị cắt giảm trên giấy tờ, tinh thần chủ động nhập cuộc và kiên định với con đường hiện đại hóa là câu trả lời đanh thép nhất của Việt Nam. Cuộc đua tại Malaysia năm 2027 sẽ cam go về số lượng huy chương, nhưng đó là nơi khẳng định bản lĩnh thực chất và giá trị nội tại của các tuyển thủ trên hành trình vươn ra biển lớn.
Nghịch lý Hiến chương SEAGF: Vấn nạn tùy biến môn thi đấu của các nước chủ nhà
Quyết định cắt giảm hàng loạt môn thể thao Olympic và ASIAD tại SEA Games 34 một lần nữa phơi bày lỗ hổng mang tính kinh niên trong Hiến chương Liên đoàn Thể thao Đông Nam Á (SEAGF). Theo quy định hiện hành, cơ cấu môn thi đấu tại một kỳ SEA Games được chia làm 3 nhóm: Nhóm 1 là hai môn bắt buộc gồm điền kinh và bơi lội; Nhóm 2 là các môn thuộc hệ thống Olympic và ASIAD (tối thiểu 14 môn); Nhóm 3 là các môn truyền thống, bản địa hoặc môn mới do nước chủ nhà đề xuất.
Chính sự linh hoạt quá mức trong việc lựa chọn môn ở Nhóm 2 và Nhóm 3 đã trao quyền lực gần như tuyệt đối cho quốc gia đăng cai. Lịch sử các kỳ SEA Games hai thập kỷ qua chứng kiến quy luật bất thành văn: nước chủ nhà nào cũng tận dụng đặc quyền này để đưa vào các môn lạ lẫm, thế mạnh riêng như võ gậy arnis (Philippines), cờ ốc ok chaktrong (Campuchia), võ chinlone (Myanmar), đồng thời loại bỏ môn mũi nhọn của đối thủ để bảo đảm vị trí top đầu bảng tổng sắp.
Nghịch lý này gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực đầu tư của các quốc gia thành viên cho công tác đào tạo vận động viên, đồng thời làm xói mòn uy tín chuyên môn của SEA Games. Dù Việt Nam, Singapore và Thái Lan liên tục đề xuất sửa đổi Hiến chương theo hướng cố định danh mục môn Olympic, các cuộc thỏa hiệp lợi ích trước mỗi kỳ đại hội vẫn tái diễn, biến bài toán công bằng thể thao thành câu chuyện nan giải chưa có lời đáp.
