Nhạc sĩ Xuân Oanh tên đầy đủ là Đỗ Xuân Oanh, ông sinh ngày 4/1/1923 tại thị trấn Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh trong một gia đình thợ may nghèo có truyền thống yêu nước. Ông nội của Xuân Oanh là một chí sĩ của phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Lúc ông lên 5 tuổi thì mẹ ông mất vì hậu sản khi sinh người con thứ ba.
Do hoàn cảnh nghèo khó, cha gửi ông cho người cậu ruột làm nghề chài lưới nhờ nuôi dưỡng đến tuổi đi học mới đón về. Mặc dù học giỏi nhưng không có điều kiện để đi học tiếp, sau khi học xong tiểu học, Xuân Oanh đi khắp nơi, làm nhiều nghề để mưu sinh: từ thợ đúc kẽm, phu mỏ đến dạy học, vẽ tranh, đàn hát thuê...
Năm 1943, được nhà thơ Nguyễn Đình Thi giác ngộ, ông tham gia Mặt trận Việt Minh và được phân công làm công tác tuyên truyền cho mặt trận. Với tài ngoại giao và kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hóa Việt Nam và thế giới, trong con mắt bạn bè quốc tế, nhạc sĩ Xuân Oanh là biểu tượng cho tinh thần ngoại giao cởi mở và chiều sâu văn hóa Việt Nam.
Nhắc đến điều này, bà Cora Weiss, một nhà hoạt động của phong trào chống cuộc chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam, đồng thời là Chủ tịch Liên đoàn các gia đình tù binh Mỹ tại Việt Nam đã viết: “Ông hiểu người Mỹ chúng tôi còn hơn cả chúng tôi. Chính ông đã dạy lịch sử nước Mỹ cho chúng tôi”.
Xuân Oanh là người đa tài. Ông không chỉ giỏi về thi, ca, nhạc, họa, mà còn thông thạo tiếng Anh, tiếng Pháp và biết một số ngoại ngữ khác như tiếng Nga, Trung Quốc, Tây Ban Nha, Nhật Bản... Ông đã dịch thơ Hồ Xuân Hương, tiểu thuyết “Ông cố vấn” của nhà văn Hữu Mai và vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của nhà thơ Lưu Quang Vũ sang tiếng Anh và dịch các tác phẩm nước ngoài sang tiếng Việt như: “Trần trụi giữa bầy sói”, “Hai số phận”, “Nửa đêm về sáng”, “Một lần chưa đủ”, “Máy yêu”, “Vườn Thượng Hải”, “Phía sau tình yêu”, “Lucky”, “Cổng vàng”, “Bảo bối Thượng Hải”...
Trong sự nghiệp âm nhạc của mình, nhạc sĩ Xuân Oanh đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng nhiều thế hệ người Việt Nam bằng các tác phẩm: "Quê hương anh bộ đội", “Ca mừng chế độ ta tươi đẹp”, "Hồ Chí Minh người là muôn ánh sao”, "Ngôi sao thế kỷ”, "Hà Nội ở Lâm Đồng", “Gọi thu”, “Bình minh trên đất nước không bao giờ tắt”, “Hãy ký tên” phỏng theo bài thơ “Trời sẽ trong xanh trở lại” của nhà thơ Nhật Bản Umeda Shyozi, hợp xướng “Quê hương”... Đặc biệt là ca khúc “Mười chín tháng Tám” ra đời vào đúng ngày 19/8/1945 góp phần cổ vũ cho toàn dân đứng lên làm cuộc Cách mạng Tháng Tám lịch sử, giành độc lập, đã trở thành ca khúc sống mãi với thời gian, gây náo nức lòng người.
Với những cống hiến cho sự nghiệp đối ngoại và lĩnh vực văn học - nghệ thuật, năm 1998 nhạc sĩ Xuân Oanh đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Ba và năm 2007 ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học - nghệ thuật.
Trong quá trình hoạt động cách mạng, nhạc sĩ Xuân Oanh có duyên gắn bó với lực lượng CAND. Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông bén duyên với bà Lê Thị Xuân Uyên (tức Lê Minh Thái), cô nữ sinh Ðồng Khánh tham gia Ðội Tự vệ cứu quốc thành Hoàng Diệu, sau trở thành một nữ chiến sĩ điệp báo phản gián của Công an Hà Nội.
Tháng 2/1947, ông được ông Hòa và ông Hùng - hai cán bộ Công an ở mặt trận Nam Hà Nội giới thiệu vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1951, tại chiến khu Việt Bắc, ông Xuân Oanh và bà Xuân Uyên kết hôn. Đại diện nhà trai là ông Trịnh Liệt tức Lưu Động, phụ trách Báo Cứu quốc, đại diện họ nhà gái là ông Lê Giản - Giám đốc Nha Công an Trung ương. Chủ hôn là ông Lê Quang Đạo, sau này là Chủ tịch Quốc hội. Khẩu hiệu trang trí đám cưới là “Tổ quốc trên hết" và “Vui duyên mới không quên nhiệm vụ". Hôm ấy, quà cưới to nhất là một rổ trứng luộc, sau hôn lễ, mọi người dự đám cưới cùng ăn trứng liên hoan.
Ông bà lần lượt sinh được 3 người con trai. Trong đó có 2 người sau này là sĩ quan cấp tướng của lực lượng CAND là Thiếu tướng, PGS.TS Đỗ Lê Châu - nguyên Giám đốc Học viện Quốc tế Bộ Công an và Trung tướng, TS Đỗ Lê Chi - nguyên Cục trưởng Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử Bộ Công an. Con dâu út của ông bà cũng là một cán bộ của Bộ Công an.
Trung tướng Đỗ Lê Chi kể: “Cuối năm 1947, mẹ tôi cùng đồng đội chuẩn bị tổ chức lễ kết nạp Đảng cho một điệp báo viên. Khi đến đầu làng Yên Duyên, xã Yên Sở thì gặp lính Pháp đi tuần. Bà nhanh trí xé tờ quyết định kết nạp Đảng dìm xuống bùn, cùng người đồng chí đóng giả là một đôi yêu nhau, bị gia đình cấm đoán nên trốn nhà đi. Bọn địch đưa hai người về khai thác ở Nhà Tiền, giải lên Phòng Nhì ở Cửa Đông, rồi về Hỏa Lò.
Mấy hôm sau, địch đưa một kẻ phản bội lên nhận mặt, bà bị giải về sở mật thám Hà Nội ngay trong đêm để lấy cung. Chúng tra tấn bà bằng đủ mọi cách, từ đánh đập bằng roi cá đuối, treo người lên trần nhà, quay điện cả mười ngón tay, mười ngón chân, hai thái dương, hai đầu vú... Nhưng, mọi đòn roi tra tấn dã man của kẻ thù vẫn không khuất phục được tinh thần bất khuất của nữ điệp báo viên Công an.
Biết phụ nữ sợ rắn, bọn chúng đã thâm độc thả rắn vào trong quần và buộc hai gấu quần lại, khiến bà ngất lên ngất xuống. Thật may mắn là sau đó bà được tổ chức giải cứu và đưa lên chiến khu Việt Bắc. Ở Việt Bắc, bà được phân công nhiều nhiệm vụ, từ hành chính, liên lạc, đến làm cán bộ cơ yếu của Nha Công an Trung ương, Cục Tình báo Trung ương...
Rắn độc đã hủy hoại mẹ tôi khiến cho hai ông bà lấy nhau mấy năm mà không sinh con được. Nhưng, một điều kỳ diệu đã xảy ra, năm 1956, mẹ tôi sinh anh Châu rồi lần lượt sinh anh Chân và tôi. Chính vì vậy, bố tôi rất thương mẹ tôi, mỗi lần mẹ ốm, bố thường ngồi bên cạnh đọc thơ và đàn hát cho bà nghe để bà vui và chóng khỏi”.
Sự ân cần, chu đáo của ông khiến tôi nhớ đến một kỉ niệm sâu sắc với nhạc sĩ Xuân Oanh: Đầu tháng 8/1995, tôi đến nhà riêng của nhạc sĩ mời ông tham dự buổi giao lưu với các chiến sĩ Công an, Quân đội. Sau khi nghe tôi bày tỏ ý kiến, ông đã tiếp và trò chuyện với tôi rất cởi mở. Ông nhớ và kể từng chi tiết việc ông tham gia đoàn biểu tình ngày 19/8/1945 như thế nào, việc vừa đi vừa sáng tác ra sao, việc mọi người góp ý sửa một số câu từ ngay tại chỗ như thế nào và đến chiều 19/8/1945, ca khúc “Mười chín tháng Tám" do ông sáng tác buổi sáng đã lan tỏa khắp nơi, thành làn sóng cách mạng ra sao. Ánh mắt của ông long lanh, đầy cảm xúc hào hứng khi hồi tưởng kỷ niệm ấy.
Tối 19/8/1995, hội diễn văn nghệ của lực lượng Công an và Quân đội chào mừng kỷ niệm 50 năm Cách mạng Tháng Tám, Quốc khánh 2/9 và 50 năm thành lập CAND Việt Nam do Ban Công tác thanh niên Công an TP Hà Nội tổ chức tại sân doanh trại Cảnh sát, 40 Hàng Bài, Hà Nội.
Sau khi nghe đồng ca nam nữ trình diễn ca khúc "Mười chín tháng Tám", gần 2 nghìn cán bộ chiến sĩ Quân đội, Công an đã lặng người xúc động nghe nhân chứng lịch sử - nhạc sĩ Xuân Oanh kể về không khí Cách mạng Tháng Tám sục sôi và quá trình hình thành ca khúc "Mười chín tháng Tám".
Từ đó, bài hát này của nhạc sĩ Xuân Oanh thường xuyên có mặt trong các kỳ hội diễn văn nghệ kỷ niệm ngày Cách mạng Tháng Tám và Ngày truyền thống CAND Việt Nam dịp 19/8 hằng năm của lực lượng Công an Thủ đô.
15 năm đã qua kể từ ngày nhạc sĩ Xuân Oanh qua đời nhưng mỗi lần đi qua số nhà 54 phố Quán Sứ, Hà Nội, tôi có cảm giác ông vẫn đang ngồi đọc sách trong căn phòng bé nhỏ với đôi mắt sáng ngời và nụ cười hóm hỉnh. Ông và gia đình đã cống hiến cả cuộc đời mình cho đất nước và sống mãi cùng ca khúc “Mười chín tháng Tám” bất hủ trong lòng người dân Việt Nam và các chiến sĩ CAND.
