Kì thi tốt nghiệp THPT luôn thu hút sự quan tâm của các bậc phụ huynh các chuyên gia giáo dục, các nhà quản lý. Bởi, chỉ sau đó không lâu, khi điểm thi được công bố, những con số kết quả nói lên xu thế chọn ngành, chọn trường, tác động ít nhiều đến cơ hội việc làm hơn 4 năm sau khi các em tốt nghiệp đại học. Đó là chuỗi logic, ở mỗi thời điểm đều rất quan trọng.
Nên học ngành gì để mai sau dễ xin việc, có thu nhập cao, có tương lai? Khó ai có thể trả lời dồn dập cả 3 câu hỏi đó bởi mỗi thời điểm sẽ có những xu thế tuyển dụng khác nhau, một giai đoạn lại có ngành nghề cần đến nhiều cử nhân, kĩ sư, công nhân kĩ thuật... Có điều, từ kinh nghiệm làm việc của bản thân, chúng ta tự rút ra được một bài học, một mẫu số chung là muốn có cơ hội việc làm cao nhất cần phải giỏi nghề, hay nói cách khác, bạn hãy giỏi đi đã, cơ hội sẽ tìm đến với bạn.
Trong bài báo có tên “Đừng đánh giá bằng cấp cao hơn kỹ năng!” trên Báo điện tử Dân trí, Ông Lê Minh Hoan, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng khóa XII, XIII; nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội; nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) có một nhận định khiến người viết rất tâm đắc: “Hay bất kỳ nghề nào khác, mỗi người đều có thể trở thành một nghệ nhân trong lĩnh vực của mình”.
Cơ hội để trở thành người tài trong lĩnh vực của mình chưa bao giờ khước từ một ai, nhưng điều quan trọng là chúng ta nhận diện và lựa chọn và phấn đấu như thế nào. Những năm gần đây, có 2 hoạt động song song ở các kì thi, đó là: khi các em học sinh lo ôn luyện kiến thức các môn học để làm bài thi đạt kết quả cao nhất thì các phụ huynh lại đứng trước “bài” trắc nghiệm khác có tên: cùng con lựa chọn nguyện vọng. Rõ ràng, kì thi không chỉ bị giới hạn bởi những bài thi trắc nghiệm, tự luận, năng khiếu và thời gian thi mà kì thi còn mở rộng ra ở sự tham vấn của phụ huynh, họ hàng những người thân trong xã hội. Dường như không ai trong chúng ta đứng ngoài cuộc.
Nhiều năm gần đây, tôi nhận được không ít câu hỏi chia sẻ, cần sự tư vấn, khuyên nhủ từ họ hàng, hàng xóm, đồng nghiệp... cho con cháu họ. Mỗi gia đình có một quan điểm lựa chọn tương lai cho con, từ đó đưa ra hướng lựa chọn, thậm chí việc con học trường nào còn nằm trong mục tiêu phát triển của cả gia đình. Có ông bố chia sẻ chân thành: “Tôi muốn cháu nó thi đỗ trường... trong Nam, chú ạ. Điểm chuẩn không cao quá mà nếu đỗ thì sau khi cháu ra trường, cả nhà tôi chuyển vào trong đó”. Có lần, cô cháu gái tôi tâm sự rất thật: “Chú ơi, cháu không thích nghề sư phạm, nhưng bố mẹ cháu bảo con gái nên đi dạy học”. Thấy lạ, tôi hỏi lại: “Thế nếu được lựa chọn, cháu định làm nghề gì?”. “Dạ, cháu muốn học ngành du lịch”.
Năm tháng trôi qua, cháu thành một cô giáo, có công việc và gia đình ổn định nhưng gần đây, theo dõi trang Facebook của cháu, thấy cháu có “nghề tay trái” là Sales tour inbound (tư vấn, giới thiệu và bán các chương trình tour du lịch dành cho khách hàng) và có duyên với công việc này. Ngoài lợi ích kinh doanh, tôi biết cháu thích trải nghiệm và muốn chia sẻ đam mê đó với mọi người.
Nữ nhà báo người Mỹ Katharine Graham (1917-2001) từng có câu nói rất hay về nghề nghiệp: “Yêu việc mình làm và cảm thấy việc mình làm quan trọng - còn gì có thể vui sướng hơn thế?”. Yêu-quan trọng-vui sướng (hạnh phúc) là 3 yếu tố cần và đủ cho mỗi người trong sự nghiệp. Lâu nay, chúng ta thường chia sẻ một câu hỏi đúc kết từ kinh nghiệm sống: Người chọn nghề hay nghề chọn người? Rõ ràng, để có nghề, thành nghề trong bất cứ lĩnh vực nào cũng không hề dễ dàng. Thành công chỉ đến khi bạn đã nỗ lực hết mình, đất chỉ nở hoa khi chúng ta tưới xuống đó không biết bao giọt mồ hôi. Bởi thế, người ta thường quan niệm lập nghiệp là ra ngoài kiếm sống, kiếm đồng tiền của thiên hạ mà quên mất rằng “bệ phóng” cho sự nghiệp lại bắt đầu từ chính ngôi nhà của mình, từ chính cách cha mẹ định hướng cho con cái chứ không chỉ từ phía xã hội...
Nếu cập nhật thông tin và để ý nhịp sống đang diễn ra ngay trên con phố của mình, bạn sẽ thấy nội hàm của khái niệm việc làm đang được mở rộng. Cách đây 1 năm, trong bài báo có tên “Xu hướng nghề nghiệp của giới trẻ năm qua”, tác giả Diệu Nhi (Báo Tiền phong) từng đề cập đến các xu hướng mới như: TikToker, nhà sáng tạo nội dung số, KOC, KOL, reviewer; Xu hướng khởi nghiệp với matcha (quán cà phê, xe lưu động, bán hàng online, quầy pha chế tại gia...). Ở một bài báo khác có tên: “Tuyển sinh đại học 2025: Ba điều quan trọng khi chọn nghề giữa thị trường lao động biến động”, tác giả Trịnh Thu nêu 3 yếu tố quan trọng mà các em nên cân nhắc kỹ trước khi đăng ký nguyện vọng, đó là: “Đừng chọn nghề theo ‘mốt’”; “Chọn nghề gắn với nhu cầu thị trường, có tiềm năng phát triển dài hạn” và “Chọn trường có chương trình đào tạo gắn với thực tiễn” (theo: Tạp chí Giáo dục).
Từ những điều nêu trên, theo suy nghĩ người viết, mỗi kì thi thật sự là một thử thách đặt ra trong từng gia đình nhưng xuất phát từ chính yếu tố văn hóa trong nhận thức của chúng ta. Văn hóa nằm trong sự nhận thức về kết cấu xã hội, về nghề của bản thân như thế nào cho xứng đáng, thế nào là công việc yêu thích, đem lại hạnh phúc.
Nếu như doanh nghiệp đặt hàng đại học đào tạo nhân lực chất lượng cao, thì chính các trường đại học cũng đang kì vọng ở chính phụ huynh sự lựa chọn, động viên, khích lệ, giáo dục ý thức, tinh thần... để giúp họ tuyển chọn được sinh viên giỏi... chúng ta tin tưởng, hy vọng và hỗ trợ lẫn nhau. Bởi thế, nghĩ cùng con, nghĩ với con và góp sức kiến tạo nên cơ cấu lao động phù hợp cho mục tiêu phát triển xã hội chính là bài test quan trọng vô hình trung đặt ra cho các bậc phụ huynh.
Học để có việc làm, học để kiếm đồng lương đương nhiên là nhu cầu thiết yếu nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó thì chưa đủ để con em chúng ta phát triển toàn diện trong tương lai. Thay đổi quan niệm về việc làm, tôn trọng năng khiếu, sở trường, đam mê của con em chúng ta và cả sự nhanh nhạy nắm bắt xu hướng, xu thế các ngành nghề mở ra từ ý kiến các chuyên gia.
Ví dụ, theo nhận định của ông Trần Anh Tuấn, chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP Hồ Chí Minh: “Thị trường lao động tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ ở các ngành công nghệ (AI, dữ liệu, fintech...), sản xuất hiện đại, năng lượng xanh, logistics, y tế (với nhu cầu cao về nhân lực số và kỹ năng mềm...), đòi hỏi người lao động nâng cấp kỹ năng liên tục để thích ứng với tự động hóa, trong khi cơ cấu lao động dịch chuyển mạnh sang mô hình làm việc linh hoạt và các vị trí đòi hỏi chuyên môn cao, sáng tạo” (theo: Yến Nhi - Báo Thanh niên).
Câu chuyện làm sao để có điểm thi tốt, trúng tuyển ngành học mà mình mong muốn, làm sao để được tuyển dụng vào vị trí tốt, phát huy được chuyên môn, thu nhập ổn định... là một hành trình dài, có tính logic và cần sự quan tâm góp sức của mỗi chúng ta để mở ra một tương lai hạnh phúc...
