Vụ việc xảy ra ngày 18/8 tại một điểm dừng xe buýt dành cho nhân viên làm việc tại Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia (ZNPP), cơ sở điện hạt nhân lớn nhất châu Âu đang nằm dưới sự kiểm soát của Nga. Theo thông tin từ phía Nga, một UAV đã tấn công khu vực gần nhà máy, khiến một chuyên gia hạt nhân thiệt mạng và 17 người bị thương, phần lớn là nhân viên của nhà máy.

Nga cáo buộc UAV được phóng từ phía Ukraine. Tuy nhiên, IAEA không quy trách nhiệm cho bên nào về vụ việc. Theo cơ quan giám sát hạt nhân của Liên hợp quốc, vụ nổ xảy ra vào buổi sáng tại điểm dừng xe buýt nơi nhân viên tập trung để di chuyển tới nhà máy. IAEA xác nhận có thương vong trong vụ việc.

Đáng chú ý, IAEA cho biết chưa ghi nhận thiệt hại đối với các hệ thống an toàn hoặc an ninh hạt nhân của nhà máy sau vụ nổ. Cùng thời điểm, cơ quan này được thông báo về các cuộc tấn công khác tại khu vực công nghiệp của ZNPP, song chưa phát hiện tác động trực tiếp tới các hệ thống quan trọng đối với an toàn hạt nhân.

Dù vậy, việc không xảy ra sự cố phóng xạ sau vụ tấn công không đồng nghĩa nguy cơ đã được loại bỏ.

Con người trở thành mắt xích dễ tổn thương

Trong tuyên bố sau vụ việc, IAEA kêu gọi các chỉ huy quân sự cũng như tất cả các bên có hành động nhằm vào nhà máy điện hạt nhân hoặc nhân viên của các cơ sở này “lập tức chấm dứt những hành động không thể chấp nhận được”, đồng thời nhấn mạnh những rủi ro lớn đối với an toàn hạt nhân.

Điểm đáng lưu ý ở đây là mục tiêu của vụ tấn công không nhất thiết phải là lò phản ứng mới có thể tạo ra nguy cơ hạt nhân.

Một nhà máy điện hạt nhân là một hệ thống phức tạp, trong đó an toàn phụ thuộc vào sự vận hành liên tục của nhiều thành phần: hệ thống làm mát, nguồn điện bên ngoài, máy phát điện dự phòng, thiết bị kiểm soát và giám sát, cơ sở hạ tầng phụ trợ cũng như đội ngũ nhân sự có năng lực.

Do đó, việc nhân viên bị thương hoặc thiệt mạng trong các cuộc tấn công có thể trực tiếp ảnh hưởng tới khả năng duy trì vận hành an toàn của cơ sở.

IAEA từ lâu đã nhấn mạnh rằng nhân viên vận hành phải có khả năng thực hiện nhiệm vụ an toàn và an ninh hạt nhân, đồng thời đưa ra quyết định mà không chịu áp lực quá mức. Đây là một trong bảy trụ cột thiết yếu về an toàn và an ninh hạt nhân mà IAEA xác định trong bối cảnh chiến sự tại Ukraine.

Vì vậy, vụ UAV phát nổ tại điểm đón nhân viên không chỉ là một vụ tấn công nhằm vào con người. Xét trên phương diện an toàn hạt nhân, nó cho thấy chiến sự đang tác động ngày càng sâu vào điều kiện cần thiết để duy trì hoạt động an toàn của một cơ sở hạt nhân.

Không cần đánh trúng lò phản ứng để gây khủng hoảng

Zaporizhzhia có sáu tổ máy với tổng công suất gần 6 GW, từng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống điện của Ukraine. Sau khi Nga tiếp quản nhà máy vào tháng 3/2022, cả sáu lò phản ứng đều đã được đưa vào trạng thái dừng hoạt động.

Tuy nhiên, “dừng hoạt động” không đồng nghĩa với việc nhà máy không còn nguy cơ.

Ngay cả khi các lò phản ứng không phát điện, nhiên liệu hạt nhân vẫn cần được làm mát và các hệ thống an toàn vẫn phải duy trì hoạt động. Một trong những yêu cầu quan trọng nhất là nhà máy phải có nguồn điện ổn định từ bên ngoài để duy trì các chức năng thiết yếu.

IAEA từng cảnh báo việc mất nguồn điện bên ngoài là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng đối với ZNPP. Trong một sự cố trước đây, nhà máy từng mất kết nối với đường dây điện bên ngoài và phải sử dụng máy phát điện diesel khẩn cấp để duy trì các chức năng an toàn.

Điều đó cho thấy rủi ro hạt nhân trong một cuộc chiến có thể hình thành theo nhiều tầng nấc.

Một UAV không nhất thiết phải xuyên thủng nhà lò phản ứng. Một cuộc tấn công vào trạm biến áp, đường dây truyền tải, hệ thống làm mát, cơ sở phụ trợ hoặc đội ngũ nhân viên cũng có thể tạo ra chuỗi sự cố nếu các điều kiện bất lợi xảy ra đồng thời.

Đây chính là lý do IAEA nhiều lần cảnh báo rằng tình hình tại Zaporizhzhia vẫn hết sức mong manh.

Từ các vụ tấn công trước đến cảnh báo mới của IAEA

Vụ việc ngày 18/8 không phải lần đầu tiên hoạt động quân sự diễn ra sát ZNPP.

Trong những năm qua, IAEA nhiều lần ghi nhận tiếng nổ, pháo kích và các vụ tấn công bằng UAV tại hoặc gần khu vực nhà máy. Năm 2024, các UAV từng tấn công nhiều địa điểm bên trong khuôn viên ZNPP, trong đó có khu vực gần lò phản ứng và các cơ sở phục vụ nhân viên. IAEA khi đó cũng xác nhận không có thiệt hại trực tiếp đối với các hệ thống an toàn hạt nhân, nhưng cảnh báo nguy cơ leo thang là rất nghiêm trọng.

Tháng 8/2024, một vụ tấn công bằng UAV xảy ra trên tuyến đường gần khu vực được bảo vệ của nhà máy, gần các hồ phun nước làm mát và đường dây điện 750 kV còn hoạt động. IAEA khi đó cảnh báo rằng các hoạt động quân sự trong khu vực đang làm tình hình an toàn hạt nhân trở nên ngày càng nguy hiểm.

IAEA cũng từng chứng kiến những thời điểm nhà máy bị mất nguồn điện bên ngoài. Cơ quan này coi nguồn điện ngoài nhà máy an toàn và ổn định là một trong những “trụ cột” không thể thiếu đối với an toàn hạt nhân. Nếu nguồn điện bên ngoài bị cắt, các máy phát điện diesel có thể cung cấp điện dự phòng, nhưng đây chỉ là giải pháp khẩn cấp và không thể thay thế một hệ thống điện bên ngoài ổn định trong thời gian dài.

Chính chuỗi sự cố đó khiến IAEA nhiều lần thúc đẩy việc thiết lập một khu vực an toàn và an ninh hạt nhân xung quanh ZNPP. Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi từng cảnh báo các bên “đang đùa với lửa” khi để hoạt động quân sự tiếp diễn gần một cơ sở hạt nhân quy mô lớn.

Vụ tấn công ngày 18/8 xảy ra ngay trước thời điểm dự kiến ông Rafael Grossi tới Zaporizhzhia để đánh giá tình hình an toàn hạt nhân. Việc hoạt động quân sự diễn ra sát nhà máy một lần nữa cho thấy những khó khăn mà các chuyên gia IAEA phải đối mặt trong việc duy trì hoạt động giám sát tại đây.

Sự hiện diện của IAEA tại ZNPP có ý nghĩa đặc biệt. Đây là một trong những kênh độc lập quan trọng nhất giúp cộng đồng quốc tế đánh giá tình trạng an toàn của nhà máy giữa lúc Nga và Ukraine liên tục cáo buộc lẫn nhau về các cuộc tấn công.

IAEA đã duy trì các nhóm chuyên gia tại ZNPP trong nhiều năm và coi việc tiếp tục hiện diện tại đây là yếu tố quan trọng nhằm giảm nguy cơ xảy ra tai nạn hạt nhân.

Nhưng bản thân các chuyên gia IAEA cũng phải hoạt động trong môi trường chiến sự. Khi các cuộc tấn công gia tăng, việc di chuyển, luân phiên nhân sự và tiếp cận đầy đủ các khu vực của nhà máy đều trở nên khó khăn hơn.

Nguy cơ ngoài Zaporizhzhia

Cùng ngày 18/8, một nhà máy nhiệt điện của tập đoàn DTEK tại miền trung Ukraine cũng bị tấn công, gây thiệt hại nghiêm trọng cho thiết bị và buộc cơ sở này phải dừng hoạt động. DTEK cho biết các nhà máy nhiệt điện của doanh nghiệp đã bị tấn công hơn 230 lần kể từ khi xung đột bùng phát.

Diễn biến này cho thấy cơ sở hạ tầng năng lượng tiếp tục là mục tiêu quan trọng trong cuộc xung đột Ukraine.

Đối với các nhà máy điện hạt nhân, vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều bởi bất kỳ sự cố lớn nào cũng có thể vượt ra ngoài phạm vi một cơ sở hoặc một quốc gia. IAEA từng nhấn mạnh rằng một tai nạn hạt nhân có thể gây tác động nghiêm trọng vượt qua biên giới quốc gia, khiến an toàn hạt nhân tại Ukraine trở thành vấn đề của cả cộng đồng quốc tế.

Vì thế, câu hỏi quan trọng nhất sau vụ tấn công mới nhất không chỉ là ai đã phóng UAV, mà còn là liệu các bên có thể duy trì được những giới hạn để chiến sự không biến một cơ sở hạt nhân thành điểm phát sinh thảm họa.

Hiện chưa có dấu hiệu cho thấy vụ tấn công ngày 18/8 gây rò rỉ phóng xạ hoặc làm hư hại hệ thống an toàn hạt nhân của ZNPP. Nhưng chính việc một UAV có thể phát nổ tại nơi tập trung nhân viên của nhà máy cho thấy “khoảng cách an toàn” giữa chiến tranh và cơ sở hạt nhân đang ngày càng bị thu hẹp.