Từ quảng bá trên sóng truyền hình…
Năm 2004, sau khi tốt nghiệp Trung cấp Pali tại Sóc Trăng, Thạch Đờ Ni làm biên dịch Tổ Khmer, Đài PT-TH tỉnh Bạc Liêu. Từ đó, anh có điều kiện nghiên cứu và nhận ra văn hóa, nghệ thuật của đồng bào Khmer Nam Bộ có hệ thống tương đối hoàn chỉnh, tiêu biểu mang tính thẩm mỹ cao với đời sống xã hội. Nổi bật là tập tục đi tu, chữ viết, văn học, âm nhạc, múa, sân khấu, kiến trúc, điêu khắc…
Ví như chùa Khmer mang tính đặc trưng tiêu biểu về điêu khắc với kiến trúc đồ sộ và công phu nhất, thiết kế như hoàng cung thu nhỏ gồm chánh điện, ngôi giảng đường, tăng xá, nhà bếp, cổng, hàng rào và các công trình phụ trợ khác được bày trí đẹp và trang trọng trong không gian tôn nghiêm, nguy nga, tráng lệ. Các họa tiết gắn liền với công trình thờ tự mang ý nghĩa sâu sắc về đời sống xã hội và giáo dục nhất định.
Tuy nhiên, khi tiếp xúc với đồng bào Khmer, anh Ni thấy rằng theo thời gian, nét độc đáo đó cũng chuyển biến để hòa nhập phù hợp và phát triển nhưng lại đang dần mai một. Biểu hiện rõ nhất là tiếng nói, chữ viết, trang phục, văn học, âm nhạc… Vậy là anh đầu tư thực hiện các phim tài liệu vừa lưu giữ vừa quảng bá văn hóa, nghệ thuật Khmer sâu rộng đến công chúng.
Ví như trong 10 năm gần đây là các phóng sự - tài liệu tạo dấu ấn, đoạt giải thưởng Hội VHNT các DTTS Việt Nam như: "Tiếng đàn Chà-pây" (28 phút) phản ánh đặc điểm Chà-pây của người Khmer gần "mất dạng", đoạt giải B năm 2015; "Người Khmer Cái Giá" (25 phút) ghi nhận sự phát triển mọi mặt của đồng bào ở ấp Cái Giá, xã Hưng Hội, huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu, đoạt giải B năm 2016; "Ký ức lời ru" (25 phút) là kỷ niệm đẹp, khó phai về điệu ru con của người Khmer, đoạt giải C năm 2017; "Hình tượng trang trí chùa Khmer" (25 phút) giải thích ý nghĩa cụ thể từ họa tiết đến bày trí ở các chùa Khmer, đoạt giải B năm 2020.
Hay "Thơ ca Khmer trong dòng chảy văn học nghệ thuật Việt Nam" (27 phút) giới thiệu nguồn gốc, phát triển, đóng góp của loại hình này trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, đoạt giải C Liên hoan nghiệp vụ Nam Sông Hậu năm 2022… Cùng nhiều giải thưởng Liên hoan Phát thanh, Truyền hình toàn quốc các chương trình âm nhạc, văn hóa Khmer Nam Bộ.
Chính những tác phẩm đó bổ sung cho anh Ni nghiên cứu sâu hơn về văn hóa, nghệ thuật Khmer Nam Bộ. "Song, lĩnh vực này không tương đồng và có sự khác biệt nhưng phải sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện biểu đạt. Ví như một số lễ hội của dân tộc Khmer mà dân tộc khác không có.
Qua các buổi dự hội thảo khoa học về VHNT cấp tỉnh, quốc gia cũng như được mời thỉnh giảng về văn hóa, nghệ thuật DTTS tại các trường đại học trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long tôi nhận ra nếu giữ nguyên thì không ai hiểu, muốn mọi người hiểu thì đầu tư khá nhiều thời gian và bút mực. Vì vậy, muốn diễn đạt để hiểu đúng là thách thức lớn. Sắp tới, tôi sẽ xuất bản một số sách nghiên cứu giúp mọi người hiểu hơn về lĩnh vực này", anh nói.
… đến chuyển ngữ thơ Khmer
Sau giờ làm việc, mỗi người đều chọn cách giải trí riêng cho mình. Với Thạch Đờ Ni, thú vui của anh là nghiên cứu và sáng tác. Tùy theo cảm xúc và thời gian, có khi anh bổ sung tư liệu các công trình văn hóa, khi làm thơ hoặc viết truyện ngắn.
Đến nay, anh Ni xuất bản 4 tập thơ: "Đôn-Ta nhớ quê" (NXB Mũi Cà Mau năm 2003), "Tiếng chim nhớ" (Hội VHNT tỉnh Bạc Liêu năm 2010, Giải Khuyến khích Hội VHNT các DTTS Việt Nam năm 2010), "Nợ quê" (lục bát Việt - Khmer, NXB Văn hóa dân tộc năm 2014), "Nét đẹp chùa Khmer" (NXB Hội Nhà văn, năm 2020). Trong đó, tập thơ "Đôn-ta nhớ quê" đoạt Giải thưởng VHNT Cao Văn Lầu năm 2020 và giải B Kỷ niệm 50 năm VHNT sau ngày đất nước thống nhất của UBND tỉnh Bạc Liêu.
Anh Ni tâm sự: "Nội dung thơ của tôi tập trung vào tình yêu quê hương đất nước và văn hóa Khmer Nam Bộ bằng cách kể chân phương, mộc mạc, dễ hiểu. Tôi muốn qua đó góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa, nghệ thuật của dân tộc mình".
Trong phần đầu tập thơ "Nét đẹp chùa Khmer", anh Ni tập trung miêu tả và ca ngợi nét đẹp chùa Khmer cổ kính, con người Khmer hiền lành sùng đạo, thì phần sau mở rộng về chủ đề cũng như nghệ thuật thơ. Bên cạnh sáng tác thể loại lục bát được xem là thế mạnh, các bài thơ tự do, tứ tuyệt của anh cũng đa thanh, giàu nhịp điệu.
Ông Nguyễn Vũ, nguyên Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT tỉnh Bạc Liêu, cho biết: "Nhìn các tác phẩm của Thạch Đờ Ni chứng tỏ anh như một "nhạc trưởng" trong phong trào sáng tác VHNT các DTTS tỉnh Bạc Liêu (cũ) nói riêng, miền Tây Nam Bộ nói chung. Tập thơ song ngữ "Nợ quê" của anh Ni góp phần làm nhu cầu hưởng thụ văn hóa Khmer ngày càng phong phú. Nhiều tác phẩm thơ được đưa vào giảng dạy trong các trường, tạo sự lan tỏa văn hóa, nghệ thuật sâu rộng trong đồng bào, nhất là thế hệ trẻ".
Song song đó, anh Ni tập trung nghiên cứu chuyển ngữ các thể thơ truyền thống Khmer không chỉ giúp con em đồng bào hiểu thêm mà còn giới thiệu đến công chúng nghệ thuật văn học Khmer. Như bài 6 chữ "Lối-kông-kép-lốt-lơ-kốc" (Ếch nhảy trên cạn): "Cõi người cưỡi ngựa cửa ngông/ Thỏng dây thì giống thằng gian/ Hỡi người hơi nghiện hiên ngang/ Trọng thời trời thưởng trưởng thành". Hay thể thơ 9 chữ "Lối-kông-kép-lốt-lắc-pích" (Ếch nhảy mắc cổ kim cương): "Mỗi chiều rơi, mười chiều rớt, ướt niềm riêng/ Chiều cô miêng, chiêng cô mỏng, vọng thu không/ Tình thu ơi! Trời thu ấm, thấm cõi lõng/ Trời mênh mông, trong mơ màng, vạn tình thu".
Với thể thơ 5-6 chữ Lối-prum-mắc-kết, anh Ni giải thích: "Đây là thơ đơn thể, giản dị. Mỗi khổ 4 câu, câu lẻ 5 chữ, câu chẵn 6 chữ. Có 4 từ gieo vần chân và 2 từ gieo vần lưng. Từ cuối câu 1 gieo vần với từ thứ 3 câu 2; từ cuối câu 2 gieo vần với từ cuối câu 3 và từ thứ 3 của câu 4. Mặt khác, từ cuối khổ thơ 1 gieo vần với từ cuối câu 2, 3 và từ thứ 3 của câu 4 ở khổ thơ thứ 2.
Nội dung thơ thường diễn đạt nỗi buồn hoặc số phận bất hạnh, nhịp thơ chậm rãi khiến người nghe chạnh lòng. Đồng thời, người ta dùng thể thơ này để viết, dịch kinh đọc trong lễ bái tam bảo, hồi hướng… vì nó thể hiện sự cung kính, tha thiết cầu xin an vui trong cuộc sống.
Như bài "Nỗi niềm": "Người về cùng núi non/ Ta nghe buồn như hoang tự/ Nhớ thương nào về ngự/ Gót cô lữ chiều nay xa/ Mái đầu xanh đơm sương/ Bước tha phương lệ mi nhòa/ Ta còn lại mình ta/ Nhắn mây xa chở nỗi niềm".
Theo Thạch Đờ Ni thì mỗi lĩnh vực đều có ưu điểm riêng nên những người hoạt động trên lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật Khmer cần đào sâu suy nghĩ và thực hiện hiệu quả nhất để truyền tải, lan tỏa trong cộng đồng. Song, cần xác định rõ nhiệm vụ chính là bảo tồn những nét tiêu biểu; nhất là định vị nó trên môi trường số hóa để hội nhập sâu rộng hơn.
Mặt khác, trên nền tảng sẵn có, đòi hỏi nghiên cứu, sáng tác thêm nhiều tác phẩm mới về văn hóa, nghệ thuật Khmer nói chung, cả song ngữ để hòa vào dòng chủ lưu chung của VHNT Việt Nam. "Sắp tới, tôi định xuất bản tập truyện ngắn và tập thơ đậm đặc văn hóa Khmer Nam Bộ; một trường ca song ngữ Việt - Khmer cũng liên quan đến đề tài này", anh Ni nói.
Với sự trải nghiệm phong phú của nghề làm báo, sự kiên trì với công tác nghiên cứu, tâm hồn rung động và cảm xúc sâu sắc trong sáng tác thơ, Thạch Đờ Ni đưa văn hóa, nghệ thuật Khmer Nam Bộ vào điện ảnh, văn học một cách tự nhiên làm tăng tính phổ biến giá trị đến công chúng. Nhờ vậy, tạo hiệu ứng tích cực khi giao lưu văn hóa, nghệ thuật trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam thời kỳ mới.
