Khoa học bắt sóng cảm xúc

Theo một thống kê của trường kinh doanh Harvard, 90% quyết định mua sắm thường đến từ tiềm thức của con người. Trong khi đó, giới khoa học thần kinh cực kỳ thích thú với phát hiện khu vực não bộ chi phối cảm xúc và tư duy lập luận luôn gắn liền với việc một người có chịu… mở hầu bao hay không. Những nghiên cứu kiểu này làm nảy sinh nhiều ý tưởng độc đáo, trong đó phải kể đến “neuromarketing” - Sự kết hợp giữa khoa học thần kinh, nghệ thuật tiếp thị cảm xúc và công nghệ.

Đi vào tâm trí

Sự kết hợp giữa trí thông minh nhân tạo (AI) và hoạt động quảng cáo đã trở thành kim chỉ nam trong thời đại công nghệ mới giúp các cá nhân trong ngành marketing có thể tiếp cận khách hành tiềm năng dễ dàng hơn. Các nghiên cứu độc lập của Google hay CEB (nhà cung cấp về nghiên cứu kinh doanh và giáo dục quản trị doanh nghiệp ở Washington DC) tiết lộ, nhiều doanh nghiệp khai thác chiến lược “tác động lên xúc cảm người tiêu dùng” trong quá trình tiếp thị sản phẩm có thể đạt hiệu quả gấp đôi so với những chiến lược kiểu cũ chỉ dựa trên giá trị của sản phẩm. Bởi vậy, xuất hiện quan điểm tin rằng nếu một doanh nghiệp hay trang web bán hàng không thể tạo được bất cứ hiệu ứng cảm xúc nào từ phía khách hàng tiềm năng, viễn cảnh hàng tồn kho hoàn toàn có thể xảy ra.

Khoa học tìm cách “quét” não bộ để tìm hiểu logic phía sau thói quen mua sắm của khách hàng.
Khoa học tìm cách “quét” não bộ để tìm hiểu logic phía sau thói quen mua sắm của khách hàng.

Trên thực tế, khách hàng thường không giải thích nổi tại sao họ lại mua những thứ họ thường mua. Thế là khoa học lao vào “quét” hoạt động não bộ, ứng dụng nghiên cứu thần kinh vào AI nhằm tìm ra logic phía sau điều kỳ quặc này. 

Một khảo sát của Nielsen Holdings PLC (công ty nghiên cứu thị trường và quảng bá toàn cầu) trên 100 mẩu quảng cáo của 25 nhãn hàng lớn đã áp dụng phương pháp điện não đồ nhằm ghi lại những xung điện từ các neuron thần kinh trong não. Theo đó, những mẩu quảng cáo tạo được phản ứng tốt nhất từ người xem giúp tăng doanh thu thêm khoảng 25%. Từ đây, xu hướng chuyển dịch sang ứng dụng công nghệ nhận diện cảm xúc trong kinh doanh nở rộ, tạo được lợi thế cạnh tranh quan trọng trên thương trường khốc liệt hiện nay.

Khoa học thần kinh đã chứng minh cảm xúc luôn song hành với khả năng chi tiêu, cho rằng nếu tác động thành công vào khía cạnh này thì hoạt động kinh doanh sẽ khởi sắc. Marketing cảm xúc hình thành và phát triển, là phương thức quảng cáo chủ yếu sử dụng cảm xúc để thu hút khán giả và khiến họ ghi nhớ, chia sẻ, mua hàng. Cùng với sự hỗ trợ từ AI và thuật toán phù hợp, chiến lược tiếp thị cảm xúc thường đánh vào cảm xúc đơn lẻ như hạnh phúc, giận dữ hay sợ hãi, để khơi gợi phản ứng của người tiêu dùng. Công nghệ chịu trách nhiệm phân tích các phản ứng đa chiều, từ đó đưa ra phương án cải thiện thông điệp quảng cáo, độ sáng tạo và cách thức triển khai một cách tiết kiệm nhưng hiệu quả cao.

Cũng theo khoa học thần kinh, não bộ con người chia ba phần chính, trong đó phần “não bò sát” nắm giữ chìa khoá thống trị quyết định hành vi mua sắm. Để đọc phản ứng và cảm xúc của khách hàng, khoa học hướng đến đo sóng não và theo dõi chuyển động mắt. 

Trong khi công nghệ thứ nhất phát hiện những thay đổi trong hoạt động thần kinh trước sản phẩm hay quảng cáo, công nghệ còn lại xác định chính xác những điểm thực sự thu hút người tiêu dùng. Ứng dụng AI kết hợp với các công nghệ kiểu này giúp một nhãn hàng tăng cường sự hiện diện trong các phân đoạn quảng cáo được yêu thích. Điều thú vị là, AI tạo nền tảng tối ưu hoá các chiến dịch quảng cáo trực tuyến, đồng thời giúp hệ thống website trở nên “thân thiện và hấp dẫn” hơn với khách hàng.

Giới khoa học đùa rằng, neuromarketing khôn khéo tận dụng “điểm mù” trong tiềm thức của con người, để khéo léo dẫn dắt ý thức con người tới quyết định cuối cùng giống nhau: mua sản phẩm. Từ đây, giới chuyên gia đề xuất nhiều chiến lược tiếp thị thần kinh học, như nghịch lý lựa chọn (trình bày tối đa ba lựa chọn khi bán hàng), nhấn mạnh nỗi sợ mất mát nếu không mua sản phẩm, hay nguyên tắc khan hiếm trong thời gian có hạn sẽ đẩy tâm lý mua hàng lên đỉnh điểm. 

Ngoài ra, màu sắc, mùi hương và âm thanh tạo nên những phản ứng cảm xúc và tâm lý rất khác nhau. Việc thay đổi linh hoạt các yếu tố này cũng được tận dụng triệt để nhằm thúc đẩy giác quan hoạt động, tạo cảm giác dễ chịu ở người mua sắm, kích thích họ mua hàng.

Thay đổi cuộc chơi

Neuromarketing trở thành nhân tố thay đổi cuộc chơi, được dự báo sẽ tăng trưởng đến mức gần 40 triệu USD vào năm 2021. Chưa hết, công cụ marketing này còn nhận được sự hỗ trợ lớn từ Google Rankbrain - hệ thống AI  máy học tham gia vào chương trình tìm kiếm giúp Google tăng độ chính xác, xử lý và sắp xếp kết quả tìm kiếm. Nhiều chuyên gia lạc quan rằng AI sẽ “làm mượt và ngọt ngào” từng câu từ, cá nhân hoá cũng như tăng cường kết nối mua sắm thực-ảo. 

Điểm mấu chốt là, ứng dụng thuật toán tác động đến não bộ để kêu gọi hành động, thông qua các từ khoá hay nút bấm nhằm khuyến khích khách hàng có một hành động nhất định như nhấp chuột vào một liên kết tìm hiểu sản phẩm hoặc khuyến khích mua hàng.

Neuromarketing là sự kết hợp giữa khoa học thần kinh, nghệ thuật tiếp thị cảm xúc và công nghệ.
Neuromarketing là sự kết hợp giữa khoa học thần kinh, nghệ thuật tiếp thị cảm xúc và công nghệ.

Cùng với rankbrain, neuromarketing sẽ tập trung cải thiện tỉ lệ click chuột. Đây là tỉ lệ thể hiện tần suất những người thấy quảng cáo kết thúc bằng cách nhấp vào quảng cáo đó, được sử dụng để đánh giá hiệu suất của từ khóa và quảng cáo của một nhãn hàng. Ngoài ra, trong một số trường hợp, các kĩ thuật của neuromarketing đo được những phản ứng mà chính chủ thể cũng không cảm nhận được một cách có ý thức. Do đó, dữ liệu này có thể tiết lộ nhiều điều hơn những bảng khảo sát hay phỏng vấn. Một ví dụ điển hình liên quan đến cảm xúc ngạc nhiên/bất ngờ, vốn sẽ khiến não bộ tăng cường hoạt động. Từ đây, marketing tập trung khai thác tính chất độc đáo (thay vì chỉ nhấn mạnh vào yếu tố yêu thích) của sản phẩm để khách hàng tiềm năng hứng thú.

Một yếu tố khác neuromarketing có thể khai thác chính là các bots (ứng dụng phần mềm chạy các tác vụ tự động trên mạng). Công ty tư vấn công nghệ thông tin hàng đầu thế giới Gartner dự báo sự bùng nổ các bots thời gian tới, khi con người có xu hướng cần tìm kiếm câu trả lời ngay lập tức, hoặc đơn giản muốn gửi đi thông điệp phản ánh mong muốn nhanh nhất có thể. Chìa khoá thành công từ ứng dụng bots liên quan đến sự đồng cảm, kết nối cảm xúc và trải nghiệm người dùng liền mạch. Bất cứ khách hàng nào cũng sẽ dễ “nổi điên” khi phải chờ một trang web quá lâu, thế nên sự xuất hiện của bots phần nào giải toả sự khó chịu này trước khi quyết định cuối cùng được đưa ra.

Nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Standford tiết lộ cách tâm trí một người phản ứng và thể hiện cảm xúc với công nghệ vô tri vô giác hoàn toàn tương tự như với người khác. Điều này cho thấy việc tích hợp các ứng dụng như bots cần phải “đồng bộ” với thông điệp của nhãn hàng để tạo nên sự thống nhất. Nếu một sản phẩn thiên về thời trang và sự vui tươi, bots nên được thiết kế hợp thời và màu sắc. 

Sự “lạc tông” giữa nhãn hàng và bots nhiều khi sẽ không khơi gợi được hứng thú từ phía khách hàng. Nhìn chung, bots, marketing cảm xúc hay rankbrain giúp gia tăng tương tác, phản ánh các điểm chạm thương hiệu cho phép khách hàng nhận được trải nghiệm riêng sau mỗi lần tiếp xúc với sản phẩm và dịch vụ của nhãn hàng qua nhiều kênh khác nhau.

Về lâu dài, ứng dụng AI vào neuromarketing đi theo ba kỹ thuật chính để nâng cao khả năng “đọc” tâm trí người tiêu dùng. Trước hết, nhận diện gương mặt mở ra triển vọng giao tiếp cảm xúc sáu cung bậc: hạnh phúc, ngạc nhiên, giận dữ, phẫn nộ, buồn bã và sợ hãi. Bởi tới 90% quyết định của con người phụ thuộc vào tâm trí nên ứng dụng học máy cho phép quét hàng triệu hình ảnh gương mặt, tạo nên vô số dữ liệu cảm xúc để nghiên cứu. Trong giới marketing, Disney nổi lên như một người khổng lồ về công nghệ “đọc” gương mặt, hay các thử nghiệm theo dõi gương mặt trong quá trình xem phim.

Tiếp đó, sinh trắc học cung cấp thêm dữ liệu liên quan đến cảm xúc. Kết hợp với nhận diện gương mặt AI, công nghệ này đem lại cái nhìn sâu rộng hơn về phản ứng của khách hàng với các thông điệp quảng cáo, tạo nên cơ sở triển khai các sự kiện tiếp thị thu hút đông đảo người xem. Thử nghiệm của hãng đồng hồ Jaguar với vòng đeo tay sinh trắc đo đạc chi tiết quá trình thay đổi nhịp tim và nhiệt độ cơ thể mỗi khi có dấu hiệu hưng phấn tại giải quần vợt Wimbledon. Độc đáo hơn, chương trình phần mềm trí tuệ nhân tạo Watson do IBM phát triển âm thầm lắng nghe tiếng hò reo của đám đông hay quan sát khoảnh khắc hai nắm đấm tay chạm vào nhau để xác định cảm xúc vui sướng cực độ.

Dựa trên các dữ liệu thu được, neuromarketing sẽ tạo nên một cuộc cách mạng, biến các hệ thống AI thành cỗ máy “phiên dịch cảm xúc” (đặc biệt là sự hứng thú, sung sướng) của khách hàng chỉ bằng một hành động đọc nhãn sản phẩm lâu hơn hay nhìn chăm chú vào một sản phẩm nhất định. Tất cả thông tin đều thu nhận theo thời gian thực, dễ dàng chia sẻ và phân tích, giúp xây dựng chính sách tập trung phát triển các sản phẩm “hot” cùng công thức marketing linh hoạt, hướng tới quảng cáo thành công, định hình nhóm khách hàng tiềm năng, từ đó gia tăng doanh thu... 

Việt Dũng

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.