Không quân giá rẻ
Cuộc xung đột ở Nam Kavkaz năm 2020 giữa Armenia và Azerbaijan đã đi vào lịch sử quân sự toàn cầu khi chính thức khai phá một loại vũ khí mới. Với việc tận dụng sức mạnh tấn công của các UAV cảm tử được mua từ Thổ Nhĩ Kỳ và Israel, quân đội Azerbaijan đã nhanh chóng đánh bại phòng tuyến của Armenia trong thời gian ngắn. Hiệu quả của những đòn tấn công này đã biến cuộc chiến Nagorno-Karabakh trở thành “cuộc chiến UAV định hình tương lai” khi lần đầu tiên chúng trở thành yếu tố quyết định chiến thắng ở cấp độ chiến dịch và mở ra kỷ nguyên UAV trên chiến trường.
Khi xung đột Nga-Ukraine bùng nổ, UAV FPV (góc nhìn thứ nhất) giá rẻ nhanh chóng chứng minh giá trị như một “khắc tinh” của các hệ thống vũ khí hạng nặng. Trên quy mô toàn cầu, thị trường chiến tranh bằng UAV đã đạt giá trị 254,4 tỷ USD vào năm 2024 và được dự báo sẽ tăng lên 461,8 tỷ USD vào năm 2029, với tốc độ tăng trưởng hàng năm lên tới 13%.
Sự leo thang này không chỉ giới hạn ở các quốc gia có nền công nghiệp quốc phòng hùng mạnh. Năm 2010, chỉ có ba quốc gia sở hữu UAV vũ trang, nhưng đến cuối năm 2024, con số này đã vượt quá 40. Hơn 80 quốc gia hiện đã trang bị các loại UAV quân sự dưới một hình thức nào đó, trong đó 4 nhà xuất khẩu hàng đầu là Mỹ, Israel, Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ đang nắm giữ hơn 90% thị phần toàn cầu. Đặc biệt, Thổ Nhĩ Kỳ đã nổi lên như một cường quốc xuất khẩu UAV, với mức tăng trưởng xuất khẩu vũ khí nói chung lên tới 103% trong giai đoạn 2020-2024, phần lớn nhờ vào dòng UAV Bayraktar TB2 đã chứng minh hiệu quả ở Nagorno-Karabakh và Ukraine. UAV đã trở thành một mặt hàng chủ lực của nền thương mại quốc phòng toàn cầu.
Lợi thế phổ biến
Lợi thế đầu tiên và quan trọng nhất là tính kinh tế. Sự chênh lệch về chi phí giữa phương tiện tấn công và phòng thủ đã đạt đến mức phi lý. Một chiếc UAV cảm tử FLM-136 của quân đội Mỹ có giá 35.000 USD, rẻ hơn hàng trăm lần so với một chiếc MQ-9 Reaper. Trong khi đó, một tên lửa phòng không có thể tiêu tốn hàng triệu USD để bắn hạ một chiếc UAV chỉ vài trăm USD. Các UAV FPV của Ukraine có thể được sản xuất với giá chỉ 750 USD cho mỗi đơn vị, bao gồm cả đầu đạn, trong khi các hệ thống pháo binh truyền thống cần hàng nghìn USD cho mỗi loạt đạn.
Ngay cả các hệ thống cao cấp hơn cũng cho thấy sự tương phản về chi phí: một chiếc F-35 có giá từ 90 - 109 triệu USD, trong khi UAV Bayraktar TB2 có giá khoảng 5 triệu USD. Như cựu chuyên gia an ninh Erik Prince đã cảnh báo: “Những gì từng là một chiếc máy bay (nhưng giờ rất rẻ) lao vào xe tăng giờ đã phát triển thành năng lực tấn công chính xác ở tầm ngắn, tầm trung và tầm xa”.
Lợi thế thứ hai là khả năng tiếp cận công nghệ chưa từng có. Sự bùng nổ của thị trường UAV thương mại toàn cầu đã tạo ra một hệ sinh thái linh kiện dồi dào từ cảm biến giá rẻ, dẫn đường vệ tinh đến các bộ xử lý hình ảnh. Điều này có nghĩa là các quốc gia và thậm chí cả các chủ thể phi nhà nước có thể dễ dàng mua hoặc tự chế tạo vũ khí của riêng mình. Các UAV cũng có thể được điều khiển từ xa mà không cần triển khai binh lính hay thậm chí bất kỳ nguồn lực con người nào do có sự kết hợp trí tuệ nhân tạo. Công nghệ này dễ tiếp cận đến nỗi các UAV thương mại có thể được sửa đổi, gắn vũ khí và lập tức trở thành UAV vũ trang rất khó kiểm soát.
Lợi thế thứ ba là chi phí vận hành thấp. Không giống như máy bay chiến đấu đòi hỏi phi công được đào tạo hàng nghìn giờ, nhiều UAV hiện đại có thể được điều khiển bởi những người lính chỉ sau vài tuần huấn luyện ngắn ngủi. Khả năng này loại bỏ yếu tố con người khỏi rủi ro trực tiếp là một lợi thế tâm lý và chính trị to lớn.
Đặc điểm này đã khiến các chuyên gia Liên hợp quốc nhiều lần cảnh báo về nguy cơ UAV khiến việc sử dụng vũ lực trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Một báo cáo của Viện Nghiên cứu Giải trừ quân bị Liên hợp quốc (UNIDIR) nhấn mạnh rằng những đặc điểm của UAV vũ trang “có nguy cơ hạ thấp ngưỡng chính trị cho việc sử dụng vũ lực”. Nói cách khác, khi một nhà lãnh đạo không phải đối mặt với nguy cơ thương vong cho binh lính của mình, quyết định can thiệp quân sự trở nên ít bị ràng buộc hơn rất nhiều.
Tái định hình chiến tranh
Theo các chuyên gia quân sự, sự phổ biến của UAV đã làm thay đổi căn bản cách thức các cuộc chiến tranh được tiến hành, đặt dấu chấm hết cho nhiều học thuyết quân sự truyền thống và mở ra một kỷ nguyên mới của chiến tranh bất đối xứng và phi tập trung.
Đầu tiên, UAV khiến chiến trường trở nên “phẳng” hơn và nguy hiểm hơn. Hỏa lực chính xác, vốn chỉ dành cho lực lượng đặc biệt ở cấp cao giờ đây có sẵn ở cấp tiểu đội. Khái niệm về hậu phương an toàn đã biến mất. Các cuộc tập kích bằng UAV của Ukraine vào sâu trong lãnh thổ Nga, thậm chí là vào các căn cứ chiến lược, đã cho thấy không còn nơi nào thực sự nằm ngoài tầm với của loại vũ khí này.
Thứ hai, sự ra đời của chiến thuật “bầy đàn” và số lượng áp đảo chất lượng. Việc sản xuất hàng loạt UAV giá rẻ cho phép các bên tham chiến tiến hành các cuộc tấn công với số lượng lớn để làm quá tải hệ thống phòng không đối phương. Iran từng được cho là đã có lúc phóng gần 1.000 UAV trong một đêm tấn công Israel, bao gồm các UAV tầm xa dạng cánh cố định và UAV cảm tử Shahed. Hệ thống phòng thủ Vòm sắt trị giá hàng tỷ USD của Israel đã bị áp đảo bởi những “bầy ong” có giá chỉ bằng một chiếc xe máy cũ và bị đánh thủng nhiều lần. Tạp chí The Boston Globe đã bình luận: “Chiến tranh đang được dân chủ hóa. Các cường quốc yếu hơn giờ có thể chống lại các cường quốc mạnh hơn”.
Thứ ba, sự biến mất của phân định giữa chiến tranh và tội phạm. UAV thương mại, được thiết kế cho mục đích quay phim, nông nghiệp hay giải trí dễ dàng bị vũ khí hóa bằng cách gắn thuốc nổ tự chế. Điều này làm mờ ranh giới giữa hoạt động quân sự và hành vi khủng bố, giữa không phận dân sự và chiến trường. Người ta đã tận mắt chứng kiến những tên tội phạm ở Brazil điều khiển UAV tấn công cảnh sát trong cuộc truy quét của chính quyền nhằm vào các khu ổ chuột mới đây.
Các cuộc tấn công bằng UAV của các nhóm vũ trang ở châu Phi cũng không còn là chuyện hiếm. JNIM (một nhánh Al-Qaeda ở Trung Phi) đã thực hiện ít nhất 69 cuộc tấn công bằng UAV ở Burkina Faso và Mali kể từ năm 2023. ISWAP (một nhánh của IS ở châu Phi) cũng đã thực hiện ít nhất 10 cuộc tấn công bằng UAV kể từ năm 2024 ở Nigeria, Cameron và Chad. Nghị sĩ Nigeria, ông Ahmed Jaha đã phát biểu đầy lo ngại: “Hãy tưởng tượng những kẻ khủng bố sử dụng máy bay không người lái tinh vi hơn cả thiết bị của quân đội chúng ta”. Theo một báo cáo của Drone Wars UK, hơn 943 thường dân đã thiệt mạng trong ít nhất 50 cuộc tấn công bằng UAV tại sáu quốc gia châu Phi chỉ trong vòng ba năm qua.
Tương lai bất định
Cộng đồng quốc tế, vốn đã bị bất ngờ bởi tốc độ của cuộc cách mạng UAV hiện đang chạy đua để tìm kiếm các khuôn khổ pháp lý và kỹ thuật để kiểm soát nó. Những quy định về vùng cấm bay hay đạo luật về kiểm soát, khai báo UAV ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, những nỗ lực này đang gặp phải những thách thức to lớn, vì công nghệ đang phát triển với tốc độ nhanh hơn nhiều so với luật pháp.
Tại Liên hợp quốc, các cuộc thảo luận về UAV vũ trang ngày càng trở nên cấp bách. Bồ Đào Nha, Costa Rica và Cape Verde mới đây đã chủ trì các cuộc họp để kêu gọi sự chú ý đến những rủi ro nhân đạo và an ninh do vũ khí này gây ra. Đại biểu của Campuchia, phát biểu thay mặt cho ASEAN, đã bày tỏ “mối quan ngại sâu sắc về sự phổ biến bất hợp pháp của những vũ khí này, thứ không chỉ gây ra bạo lực và bất ổn, mà còn làm trầm trọng thêm nghèo đói và làm suy yếu phúc lợi của cộng đồng trên toàn cầu”.
Tuy nhiên, một hiệp ước quốc tế toàn diện về UAV vẫn còn xa vời do những lợi ích chiến lược mâu thuẫn giữa các cường quốc. Trong khi chờ đợi, thị trường chống UAV (C-UAS) cũng đang bùng nổ, dự kiến đạt gần 6 tỷ USD vào năm 2032, một minh chứng cho cuộc chạy đua vũ trang mới đã bắt đầu.
Cuộc đua công nghệ nhận diện máy bay không người lái 
