Tràn lan đặc sản trên mạng xã hội

Từ những món ăn dân dã đến các sản vật có giá trị kinh tế cao, đặc sản vùng miền ngày càng được nhiều người tìm mua thông qua mạng xã hội, các phiên livestream và sàn thương mại điện tử. Không cần trực tiếp đến địa phương, người tiêu dùng vẫn có thể đặt mua những sản phẩm mang tên gọi gắn với từng vùng đất.

Thịt trâu gác bếp Tây Bắc, măng khô miền núi, mật ong rừng, cá khô miền biển đến bánh đặc sản của từng địa phương… gần như sản phẩm nào cũng có thể được rao bán trực tuyến. Sự tiện lợi này giúp nhiều cơ sở sản xuất nhỏ, hợp tác xã, hộ nông dân tiếp cận khách hàng nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi lớn: những sản phẩm được gắn mác “đặc sản vùng miền” đang xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội có thực sự đúng nguồn gốc, chất lượng như quảng cáo?

Theo chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), đặc sản địa phương phải gắn với lợi thế về điều kiện sinh thái, văn hóa, nguồn nguyên liệu, tri thức sản xuất của từng vùng và được phát triển theo chuỗi giá trị. Đây là cơ sở để phân biệt sản phẩm địa phương thực sự với những mặt hàng chỉ sử dụng tên gọi vùng miền để tạo sức hút với người mua.

Không thể phủ nhận mạng xã hội đã trở thành một kênh tiêu thụ quan trọng đối với nhiều sản phẩm địa phương. Chỉ với một chiếc điện thoại, họ có thể livestream bán hàng, giới thiệu câu chuyện sản phẩm và gửi hàng đến khách hàng trên cả nước.

Nhiều sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương đã tận dụng tốt môi trường trực tuyến để xây dựng thương hiệu. Các sàn thương mại điện tử cũng được xem là một giải pháp giúp đưa nông sản, sản phẩm đặc trưng vùng miền đến gần hơn với người tiêu dùng. Bộ Công thương cho biết nhiều sản phẩm OCOP, sản phẩm đặc trưng của địa phương đã được kết nối vào hệ thống phân phối lớn và các kênh thương mại điện tử nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ.

Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển nhanh chóng đó là tình trạng nhiều sản phẩm bị “đánh đồng” dưới danh nghĩa đặc sản. Một số người bán sử dụng tên địa danh nổi tiếng để quảng cáo nhưng không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất hay nơi chế biến.

Trên các nền tảng mạng xã hội, không khó để bắt gặp những lời giới thiệu như “nem chua Thanh Hóa chuẩn gốc”, “mật ong rừng Tây Bắc 100%”, “hạt mắc ca Tây Nguyên chính hiệu”… nhưng thông tin về cơ sở sản xuất, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng lại rất hạn chế. Nhiều đặc sản địa phương như hạt điều Bình Phước, bơ Đắk Lắk, sầu riêng miền Tây chín cây cho đến chả cá Quy Nhơn, nước mắm Phú Quốc hảo hạng... cũng được rao bán với mức giá vô cùng hấp dẫn, kèm theo những hình ảnh bắt mắt, những lời quảng cáo có cánh khiến người tiêu dùng khó lòng cưỡng lại.

Mới đây trong một hội nhóm mạng xã hội Facebook xuất hiện nhiều bài viết phản ánh khi đặt mua đặc sản khâu nhục Thất Khê (Lạng Sơn) trên mạng, lúc nhận hàng, mở hộp bên trong là vài cục xương chân giò. Có người còn được “khuyến mại” thêm 2 miếng bì heo còn lởm chởm lông. Đáng chú ý, bao bì sản phẩm sử dụng hình ảnh, thông tin gắn với đặc sản Lạng Sơn và quảng bá là sản phẩm OCOP 4 sao, dễ khiến người tiêu dùng nhầm lẫn về nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng sản phẩm.

Khi bị nhiều người “bóc phốt” trên mạng xã hội, các trang Facebook: Bếp Z F.. D..., Đặc sản Khâu nhục Thất Khê Lạng Sơn đã khóa. Sự xuất hiện của những sản phẩm giả mạo, kém chất lượng không chỉ rút túi người tiêu dùng mà còn khiến dư luận bức xúc đánh đồng hình ảnh đặc sản Lạng Sơn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến làng nghề truyền thống.

Món khâu nhục Thất Khê vốn nổi tiếng bởi quy trình chế biến công phu từ thịt ba chỉ tươi kết hợp cùng gia vị đặc trưng vùng cao, được công nhận OCOP. Nhưng giờ đây, những người làm nghề chân chính ở Thất Khê, Lạng Sơn đang phải gánh chịu hậu quả từ sự gian dối của kẻ khác.

Trước sự việc trên, ngày 19/10, Văn phòng UBND tỉnh Lạng Sơn ban hành Văn bản số 9811/VP-KTTH, truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Đinh Hữu Học về việc khẩn trương kiểm tra, xác minh thông tin phản ánh liên quan đến hoạt động kinh doanh sản phẩm khâu nhục Lạng Sơn đóng hộp. Theo chỉ đạo, Chi cục QLTT tỉnh chủ trì, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Công an tỉnh cùng các đơn vị liên quan xác minh nội dung phản ánh, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm nếu có theo quy định của pháp luật.

Bước đầu, lực lượng chức năng xác định người bán hàng có địa chỉ ở Hà Nội và chuyển hàng qua một hãng chuyển phát nhanh. Sau khi có kết luận liên quan đến truy xuất nguồn gốc, bảo vệ nhãn hiệu, tỉnh Lạng Sơn sẽ thông tin công khai trên báo chí.

Trước đó Hải Sapa TV (trú tại phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai) cũng bị khởi tố về hành vi lừa dối khách hàng. Hải đã sản xuất “thịt trâu sấy khô tê cay” từ thịt trâu đông lạnh nhập khẩu từ Ấn Độ, nhưng sau đó quảng cáo trên mạng xã hội là “thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc”.

Nguy cơ ảnh hưởng đến thương hiệu địa phương

Hiện nay, nhiều địa phương đã triển khai các giải pháp như xây dựng thương hiệu, cấp chứng nhận OCOP, áp dụng tem truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ đưa sản phẩm lên các nền tảng bán hàng chính thống. Chương trình OCOP cũng hướng tới việc phát triển các sản phẩm có lợi thế của địa phương, đồng thời hỗ trợ quảng bá, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm nông thôn.

Tuy nhiên, việc kiểm soát trên môi trường mạng vẫn còn nhiều khó khăn. Thiệt hại đầu tiên và trực tiếp nhất thuộc về người tiêu dùng. Người mua có thể phải trả tiền cho sản phẩm không đúng cam kết, không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng hoặc không đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm. Với những mặt hàng dùng trực tiếp trong chế biến, ăn uống, nguy cơ còn có thể liên quan đến sức khỏe nếu sản phẩm không bảo đảm điều kiện an toàn.

Đối với những người sản xuất chân chính, việc hàng hóa bị làm giả, nhái nhãn hiệu hoặc gắn mác sai nguồn gốc tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh. Các cơ sở đầu tư nghiêm túc vào nguyên liệu, quy trình chế biến, chất lượng và truy xuất nguồn gốc có thể bị đặt vào thế bất lợi trước những người bán sử dụng hàng hóa rẻ tiền nhưng quảng cáo bằng danh tiếng của đặc sản địa phương.

Nghiêm trọng hơn, khi người tiêu dùng nhiều lần mua phải hàng kém chất lượng dưới danh nghĩa một đặc sản, họ có thể dần mất niềm tin vào chính sản phẩm đó. Từ một trải nghiệm tiêu cực với người bán cụ thể, sự hoài nghi có thể lan sang cả những cơ sở kinh doanh uy tín, thậm chí ảnh hưởng đến hình ảnh của địa phương được gắn với sản phẩm.

Đối với địa phương đang phát triển kinh tế dựa trên nông sản, sản phẩm OCOP, làng nghề và du lịch trải nghiệm, uy tín đặc sản còn gắn với sinh kế của người dân. Khi thị trường mất niềm tin, sản phẩm khó tiêu thụ hơn, cơ sở sản xuất chân chính có thể bị giảm doanh thu, trong khi những lợi ích kinh tế mà thương hiệu địa phương mang lại cũng bị ảnh hưởng.

Bởi vậy, lợi dụng tên tuổi đặc sản để bán hàng không đúng chất lượng không chỉ là câu chuyện giữa người mua và người bán. Nếu không được phát hiện, ngăn chặn kịp thời, hành vi này có thể gây tổn hại đến môi trường kinh doanh và những giá trị đã được cộng đồng địa phương gây dựng.

Về phía người tiêu dùng cần thay đổi thói quen mua hàng, không chỉ dựa vào những lời quảng cáo hấp dẫn mà cần quan tâm đến nhãn mác, thông tin nhà sản xuất, chứng nhận chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Về phía cơ quan quản lý, việc kiểm tra, xử lý những trường hợp lợi dụng tên gọi đặc sản để kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc cần được tăng cường, đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội. Đồng thời, cần hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ nâng cao kỹ năng bán hàng trực tuyến, xây dựng thương hiệu để những sản phẩm thật sự có giá trị không bị hòa lẫn trong “ma trận” quảng cáo.