1.Xuôi theo dòng Đa Nhim, ngọn thác đầu tiên chúng tôi khám phá là thác Jraiblian nằm ở xã Tà Hine, giữa plei (buôn làng) của người Churu, mang vẻ đẹp nguyên sơ của núi rừng. Già làng Yang Jiong giảng giải, Jraiblian tiếng Churu có nghĩa là "Đá cao", từ xa xưa đồng bào đã gọi thác với cái tên đó. Đôi mắt mơ màng, già Yang Jiong kể về huyền tích người hóa cá sấu gắn với ngọn thác. Rằng thuở xa xưa ở buôn có hai cậu cháu tên Zuwar và Stak. Trong một lần đi rẫy, người cháu đói quá đã ăn một quả trứng lạ mà biến thành cá sấu, cơ thể mỗi lúc một lớn lên, không thể về nhà đành nằm dưới lòng thác. Con cá sấu ấy ăn bất cứ thứ gì kể cả con người. Để trừ họa cho buôn làng, người dân đã giết nó. Dù chết nhưng cái xác khổng lồ ấy vẫn nằm vắt ngang dòng thác, chiếc lưỡi to lớn thè ra. Dòng thác đổ từ trên xuống va vào chiếc lưỡi tạo ra âm thanh hay hơn cả tiếng hót của chim muông, khiến cho trứng gà trong tổ lăn tới nghe, chim thú, con người say mê kéo đến mê mải đến quên ăn quên ngủ mà chết, thân xác hóa thành những tảng đá nằm dưới lòng thác như ngày nay…
Để đến thác Jraiblian, chúng tôi theo tuyến quốc lộ 28B trên cung đường Lương Sơn - Đại Ninh đèo dốc gập ghềnh. Từ trung tâm xã Tà Hine, đi thêm 3 cây số là tới thác. Đường xuống thác toàn cây cổ thụ che phủ, cây cối rậm rạp, rêu phủ kín lối đi, trải thành tấm thảm xanh dày êm mượt như nhung.
Qua các bậc đá, trước mắt chúng tôi hiện ra dòng thác trắng bạc. Dải nước từ trên cao vài chục mét mạnh mẽ đổ xuống, tung bọt nước cùng hơi sương mịt mờ. Dưới đáy thác, nhiều hòn đá to nhỏ xếp chồng hoặc nằm gối lên nhau tạo nên những hình thù kỳ lạ, trên mỗi phiến đá rêu mọc xanh um càng tăng thêm vẻ hoang sơ.
Men theo ngách nhỏ giữa hai khe núi, chúng tôi lần lên phía trên cao để ngắm toàn cảnh. Lối đi rất nhỏ, có đoạn phải lách người mới lọt qua, nhiều rễ cây bám vào vách núi, như xúc tu của những con bạch tuộc khổng lồ. Ở đỉnh thác, dòng nước trong veo len qua các khe đá, triền cây, dịu dàng như dải lụa trắng mềm. Thế mà vừa đến bờ vực liền đổi dòng từ êm đềm thành dữ dội, từ hiền hòa thành hung hãn, tạo nên bức tranh vừa thơ mộng vừa hùng vĩ của núi rừng.
Thác Jraiblian còn có tên gọi khác là thác Bảo Đại. Cuối thập niên 1940, vua Bảo Đại cùng nhiều người Pháp đi săn bắn, phát hiện nơi đây có vàng sa khoáng, đã cho chặn nước xây đập tràn phía trên thác để khai thác vàng, đồng thời biến khu vực này thành nơi dừng chân trong những chuyến đi săn. Năm 2000 thác Jraiblian được công nhận là Di tích Thắng cảnh Quốc gia, trở thành một điểm đến thú vị cho những ai thích khám phá vẻ hoang sơ của đại ngàn.
Già Yang Jiong cho biết, người Churu thờ đa thần, tất cả những việc lớn nhỏ trong đời sống hàng ngày như thu hoạch mùa màng, dựng nhà cửa, đám cưới, đám ma… đều cúng. Trong các dịp lễ hội, các chàng trai thường biểu diễn cồng chiêng, các cô gái múa điệu Tamya Arya hòa nhịp cùng tiếng trống, tiếng cồng chiêng, tiếng khèn bầu dìu dặt tạo một không gian văn hóa độc đáo. Thác Jraiblian là một trong những nơi diễn ra các hoạt động này. Già hẹn chúng tôi trở lại vào dịp lễ hội cầu mưa, mừng lúa mới hay mừng được mùa… để thưởng thức.
Dòng Đa Nhim có những đoạn êm đềm, lững lờ đi qua buôn làng, bồi đắp phù sa cho đôi bờ, tạo nên những vùng đất trù phú như Đơn Dương, Ka Đô, D'Ran, Đức Trọng… Tận dụng nguồn nước tưới tự nhiên này, người dân hai bên bờ sông trồng rau màu trên những triền đồi, tạo nên những thảm xanh mướt trải dọc đôi bờ, biến nơi đây thành thủ phủ rau của cao nguyên Lâm Viên.
2.Cách thác Jraiblian vài chục cây số, thác Liên Khương (xã Đức Trọng) nằm ngay bên quốc lộ 20 nơi bắt đầu đoạn cao tốc đến với xứ hoa Đà Lạt. Trước đây thác có tên Liên Khàng, "liên" là thác, "khàng" là kiến vàng. Cái tên ấy gắn với truyền thuyết về sự huyền bí của đại ngàn Tây Nguyên. Tương truyền rằng khi xưa nơi đây vốn là khu rừng nguyên sinh có con suối róc rách chảy qua. Trên rừng quả ngọt trĩu cành, dưới suối cá nhiều vô kể. Vì thế đã thu hút lũ kiến vàng khổng lồ từ vùng núi xa xăm nào đó kéo về ngụ cư, mỗi lúc mỗi đông. Đến lúc chúng làm tổ và chiếm hết thức ăn của con người và những sinh vật khác. Dân làng thiếu cái ăn bèn cầu cứu thần Lửa. Nhưng thật lạ lùng, lửa càng đốt càng khiến lũ kiến sinh sôi. Lúc thần Lửa chịu thua thì dân làng lại dâng lễ vật, cầu xin Yàng đánh giặc kiến vàng. Yàng đã gọi thần Mưa, thần Sấm Sét làm cho lũ lụt. Nước từ dòng Đa Nhim cuồn cuộn đổ về cuốn trôi giặc kiến vàng, giúp người dân có đời sống đủ đầy no ấm. Và nơi búa sét đánh tan kiến chúa tạo thành dòng thác Liên Khàng.
Vì nhiều lý do, những năm gần đây thác bị thu hẹp dần, chỉ còn dòng nước róc rách chảy qua con suối, qua những triền đá trắng phau rồi đổ xuống vách đá, chia nhánh tản ra một đoạn lại gom nước len lỏi vào buôn làng. Hai bên bờ, cây cối rậm rịt, chim chóc ríu ran trên những nương rẫy bắp, đậu, rau màu xen với nhà cửa của người dân, tạo nên một khung cảnh yên bình giữa đất trời Tây Nguyên.
Xuôi theo dòng chảy ấy, chúng tôi đến thác Pongour (xã Tân Hội), cách Đà Lạt khoảng 50km. Thác nằm sâu trong cánh rừng già, sau khi băng qua con đường đất đỏ bazan ngoằn ngoèo trên những triền đồi lượn sóng.
Từ Pongour được người Pháp đặt theo phiên âm tiếng Cơ Ho, nghĩa là "sừng tê giác". Tích xưa kể rằng vùng đất này được nàng Ka Nai, một nữ tù trưởng người Cơ Ho xinh đẹp cai quản. Nàng có tài thuần phục thú dữ, trong số đó có bốn con tê giác to lớn khác thường, theo lệnh Ka Nai dời non ngăn suối, khai phá nương rẫy trồng bắp, gieo lúa và sẵn sàng xung trận chiến đấu với kẻ thù. Nhờ đó, cuộc sống người dân được thanh bình, sung túc. Vào một ngày rằm tháng Giêng, Ka Nai bị bệnh trút hơi thở cuối cùng, bốn con tê giác quanh quẩn đêm ngày không rời chủ nửa bước, chẳng buồn ăn uống cho đến chết… Suối tóc Ka Nai hóa thành suối nước trong xanh, còn các cặp sừng của đàn tê giác hóa thành những phiến đá xếp 7 tầng từ cao xuống thấp, làm nền cho suối tóc chảy. Từ đó hình thành nên ngọn thác "Sừng tê giác" tuyệt đẹp, biểu tượng cho sự gắn bó vĩnh cửu giữa con người với thiên nhiên. Và cũng vì thế mà thác còn có tên gọi thác Bảy Tầng. Năm 2000 thác Pongour được công nhận là Di tích lịch sử và Thắng cảnh Quốc gia.
Vào ngày rằm tháng Giêng hàng năm, tại chân thác diễn ra Lễ hội thác Pongour tưởng nhớ nàng Ka Nai, thu hút hàng nghìn lượt khách tham quan, thưởng lãm. Đây cũng là lễ hội thác nước duy nhất tại Việt Nam, với những trò chơi dân gian như nhảy sạp, ném còn của người Thái, biểu diễn cồng chiêng, múa xoang của người Cơ Ho... Đây cũng là dịp các đôi trai gái Cơ Ho bày tỏ tình cảm của mình, với mong muốn được sự chứng kiến của nàng Ka Nai và ngọn thác hùng vĩ, tình cảm của họ sẽ mãi mãi bền chặt.
