1. Tại Việt Nam, theo dữ liệu khảo sát của MEDIA AI LAB, có tới 85% cơ quan báo chí đã sử dụng hoặc đang thử nghiệm AI. Vai trò của AI hiện nay tập trung vào việc tự động hóa các tác vụ lặp đi lặp lại. Thay vì mất hàng giờ để bóc băng phỏng vấn, các công cụ audio-to-text giờ đây thực hiện việc đó chỉ trong vài phút. AI còn hỗ trợ dịch thuật đa ngôn ngữ, tóm tắt những báo cáo dài hàng trăm trang và viết tự động các loại tin tức đơn giản. Thực tế, các hãng thông tấn lớn như Reuters và AP đã áp dụng công nghệ này từ lâu để giải phóng phóng viên khỏi những mảng tin "tĩnh".
Tại Báo điện tử VnExpress, tờ báo đang có lượng độc giả số một Việt Nam, bà Nguyễn Thu Hương, Phó Tổng biên tập cho biết, AI đã tham gia sâu vào các khâu như: Tự động phân loại và gắn tag nội dung, gợi ý tiêu đề dựa trên dữ liệu tỷ lệ nhấp chuột (CTR) lịch sử, và hỗ trợ biên tập viên chuẩn hóa bản thảo.
Kết quả là thời gian xử lý quy trình rút ngắn đáng kể, giúp tần suất xuất bản duy trì ở mức cao, ngay cả khi lực lượng nhân sự không tăng tương ứng. Không chỉ dừng lại ở văn bản, AI còn mở ra kỷ nguyên sáng tạo đa phương tiện (Multimedia). Từ một văn bản thô, AI có thể hỗ trợ tạo ảnh minh họa, chuyển thành podcast tự động (Text-to-Speech) hoặc dựng các video ngắn phục vụ các nền tảng mạng xã hội.
Thế nhưng, sự xuất hiện của AI mang theo hai dòng suy nghĩ trái ngược. Một bên là sự phấn khích về một kỷ nguyên năng suất vượt trội, một bên là nỗi sợ mơ hồ về sự biến mất của bản sắc báo chí chính thống. Ông Lê Quốc Minh, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhận định rằng, tốc độ AI tiến vào Việt Nam đang diễn ra cực kỳ mạnh mẽ, không còn "độ trễ" so với thế giới như nhiều người từng lầm tưởng. AI hiện diện trong mọi ngõ ngách của đời sống và đặc biệt là báo chí, giúp con người giảm đáng kể sức lao động.
Trong quy trình sản xuất tin tức hiện đại, AI đã trở thành một "trợ lý" thực thụ. Nó giúp nhà báo bóc băng phỏng vấn trong vài phút, dịch thuật đa ngôn ngữ và tóm tắt những báo cáo dài hàng trăm trang. Bà Nguyễn Thu Hương, Phó Tổng biên tập Báo VnExpress đánh giá, AI đang tác động đến báo chí theo hai hướng. Một mặt nó hạ thấp ngưỡng gia nhập khiến thị trường thông tin dễ bị bão hòa, mặt khác, nó là lợi thế cạnh tranh cực lớn cho các tòa soạn có hạ tầng dữ liệu tốt.
Đồng quan điểm, ông Lê Quốc Minh cho rằng, nội dung báo chí đang vận hành theo những cách hoàn toàn mới với khái niệm "nội dung lỏng" (liquid content) hay "nội dung tự thích ứng" (adaptive content), những thứ có thể "chảy" qua nhiều nền tảng và thích ứng với từng nhu cầu tiếp nhận của độc giả.
Sự hiện diện của AI buộc nhà báo phải thay đổi vai trò, từ người sản xuất thô sang "kỹ sư tối ưu câu lệnh" hoặc biên tập viên cấp cao tập trung vào kiểm chứng. Tuy nhiên, sự thông minh của AI cũng mang lại những rủi ro nghề nghiệp chưa từng có, lớn nhất là hiện tượng "ảo giác AI" (hallucination), khi máy móc bịa đặt thông tin một cách cực kỳ tự tin và thuyết phục.
Bà Nguyễn Thu Hương cảnh báo: "AI tạo ra ảo giác trông giống sự thật được trình bày tốt. Phóng viên càng bận, deadline càng gấp, nguy cơ bị thuyết phục bởi những số liệu giả tạo này càng cao". Bà nhấn mạnh rằng, sự tự tin trong giọng văn của AI không phải là bằng chứng cho độ chính xác, và nhà báo cần giữ được phản xạ hoài nghi ngay cả khi mọi thứ trông có vẻ ổn. Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền cũng trở nên nhức nhối. Ông Lê Quốc Minh chỉ ra rằng, các hệ thống AI đang quét nội dung báo chí để huấn luyện mô hình mà không trả bất kỳ chi phí nào. Đồng thời, nếu không có cơ chế giám sát, AI có thể tạo ra các "môi trường tiếng vang" chỉ củng cố thêm các định kiến xã hội sẵn có.
2.Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu là tài sản nhưng cũng là kẽ hở lớn nhất. Ông Ngô Tuấn Anh - Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia An ninh mạng Việt Nam (ViSecurity), Phó Trưởng Ban An ninh dữ liệu và Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, Giám đốc Công ty Cổ phần An ninh mạng SCS, nhấn mạnh một thực tế không mấy dễ chịu: "Không có gì là miễn phí. Các nền tảng AI miễn phí đều cần nguồn dữ liệu người dùng nạp vào". Khi phóng viên tải một bản ghi âm phỏng vấn chưa công bố lên AI để tóm tắt, dữ liệu đó ngay lập tức trở thành "nguyên liệu" huấn luyện và nguy cơ rò rỉ chỉ còn là vấn đề thời gian.
Ông Ngô Tuấn Anh khuyến cáo các tòa soạn cần ban hành khung quy tắc rõ ràng: Loại dữ liệu nào được phép chia sẻ, loại nào tuyệt đối không. Nếu chẳng may bị tấn công mạng hoặc lộ thông tin tác nghiệp, nhà báo cần lập tức thay đổi mật khẩu, từ thiết bị sạch, kích hoạt xác thực hai lớp và báo cáo ngay cho bộ phận kỹ thuật để khoanh vùng tài khoản bị lộ.
"Công nghệ hay AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ con người thay vì phụ thuộc toàn bộ vào nó”, ông Ngô Tuấn Anh cho biết.
Dù AI có thể viết tin nhanh trong 5 giây, nhưng có những giá trị thuộc về "vùng cấm" của máy móc. Đó là sự đồng cảm, trực giác và sự dấn thân. AI không thể khóc cùng nhân vật, không có trải nghiệm thực tế để cảm nhận nỗi đau hay cảm giác hạnh phúc của con người. Bà Nguyễn Thu Hương đưa ra một tiêu chí rất rõ để phân định ranh giới giữa sử dụng AI làm trợ lý và để AI dẫn dắt tư duy: "Ai là người đặt câu hỏi đầu tiên?".
Nếu phóng viên mở AI ra và hỏi: "Câu chuyện này nên tiếp cận thế nào", đó là để AI dẫn dắt tư duy. Ngược lại, nếu phóng viên có giả thuyết trước và dùng AI để kiểm tra, đó mới là sử dụng trợ lý đúng nghĩa. Bà cảnh báo việc quá phụ thuộc vào AI sẽ làm "cùn" đi trực giác báo chí, thứ được hình thành từ nhiều giờ, nhiều năm quan sát và cần mẫn phỏng vấn thực tế. Ông Ngô Tuấn Anh cũng tin rằng, bản sắc của báo chí nằm ở sự tin cậy, chuyên môn sâu và phản biện xã hội. AI có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay phóng viên thực hiện những bài điều tra dấn thân, những phóng sự "mang hơi thở cuộc sống", hay đưa ra những góc nhìn phản biện sắc sảo.
Báo chí không thể đứng ngoài cuộc chơi công nghệ, nhưng cũng không thể "phó mặc" cho thuật toán. Tòa soạn tương lai không phải là cuộc chiến "người đấu với máy", mà là sự phối hợp ăn ý, báo chí công nghệ cao nhưng giữ trái tim nóng. Như bà Nguyễn Thu Hương đã đúc kết: "AI sẽ không thay thế nhà báo giỏi. Nhưng nhà báo dùng AI tốt sẽ thay thế nhà báo không thích nghi". Để giữ chân độc giả, nhà báo phải là "bộ lọc đáng tin cậy nhất", dùng AI để nâng mình lên những tầng công việc cao hơn, nơi mà sự nhân văn vẫn là giá trị tối thượng.
