Hoàng đế phi thường, Đế quốc mong manh

Giới nghiên cứu lịch sử phương Tây, tiêu biểu là nhóm tác giả cuốn Văn minh phương Tây (công trình biên soạn chung của các giáo sư Đại học Harvard và Đại học Rochester) xem ông "có lẽ là bậc quân vương đáng chú ý nhất trong lịch sử Trung Cổ".

Song, thực ra, cho đến cuối đời, những thành tựu mà Hoàng đế Frederick II (Friedrich II, 1194-1250) đạt được gợi lên nhiều tiếc nuối hơn là ngưỡng mộ.

Phản phong kiến, phản Giáo hội

Đó chính xác là vị hoàng đế đầu tiên kể từ khi Charlemagne quật khởi dám công nhiên chống lại quyền lực của Giáo hoàng. Cho dù, vua Loius IX (Saint Louis, 1226-2170) của nước Pháp vẫn giữ được thế đứng tương đối độc lập với Giáo hội Thiên Chúa Giáo La Mã (không cho phép kiểm kê tài sản của Giáo hội Pháp nhằm phục vụ các mục đích của Giáo hoàng), thì khác với Frederick II, Saint Louis cuối cùng vẫn là một nhà vua sùng đạo.

Vị hoàng đế của Đế chế La Mã thần thánh, "một chính trị gia xuất sắc và chua chát", hấp thụ từ vua cha Henry VI giấc mơ kiến tạo một đế quốc đúng nghĩa, bao trùm khắp Địa Trung Hải, đúng như đế quốc La Mã cổ xưa. 

Thoạt đầu, ông cũng có những thỏa hiệp với Nhà Chung, như bỏ quyền thu thuế, đúc tiền và thi hành luật pháp trên các phần lãnh thổ thuộc Giáo hội, nhằm có được sự ủng hộ nhất định. Ông cũng cam kết bắt các nông nô trốn từ điền thổ của nhà thờ trở về chỗ của họ, và cam kết không xây dựng bất cứ đô thị nào trên đất của nhà thờ.

Lễ tấn phong Frederick II.
Lễ tấn phong Frederick II.

Song, càng ngày, ông càng mạnh tay thi hành các chính sách mang dấu ấn của riêng mình. Ông  xây dựng một học viện tại Napoli (Naples), nhằm đào tạo các viên chức triều đình theo phương thức cũ quy định trong luật pháp La Mã. Ông tuyên bố mình là chủ tất cả các tài sản trên lãnh thổ (ở Nam Ý). 

Ông rời xa các tập tục phong kiến lỗi thời, cố gắng tập trung quyền lực vào tay mình. Ông cấm xử án bằng cách cho phép thách đấu và giao đấu, bởi với ông, điều  đó là vô lý. Ông tổ chức lục quân và thủy quân trên cơ sở là những người lính chuyên nghiệp được trả lương, chứ không phải theo cơ chế trưng binh bắt buộc. Ông thu thuế xuất nhập cảng ráo riết, và giành về mình một số ngành độc quyền…

Tất cả những điều đó, dần dần, khiến Giáo hoàng "gai mắt", đặc biệt là khi những vòng lãnh thổ thuộc quyền kiểm soát của Hoàng đế đế chế La Mã thần thánh áp sát và kiềm tỏa tầm ảnh hưởng của Giáo hội. Frederick II, trong tiến trình bành trướng quyền lực của mình khắp bán đảo Ý, không còn quá e ngại việc đánh mất chỗ dựa của thế quyền như các bậc đế vương trước mình nữa. Thậm chí, khi Giáo Hoàng dùng lính đánh thuê tấn công vào đất đai của Frederick ở Nam Ý, ông cũng sẵn sàng trả đũa tương xứng.

Trên mặt trận tuyên truyền, nếu Giáo Hoàng gọi Frederick là "quân ngoại đạo", thì Hoàng đế cũng xem người đứng đầu Giáo hội là "đồ giả dối". Ông còn kêu gọi các vua chúa của châu Âu cùng chống lại Giáo hội với mình. Nhưng tất nhiên, điều đó đi quá xa trước thời đại mà Frederick sống.

Và đó là điểm yếu chí mạng của Frederick II, tạo nên sự sụp đổ của đế quốc, không lâu sau khi ông qua đời. Năm 1250, Frederick mất. Năm 1266, Giáo hoàng ủng hộ Charles, bá tước Anjou, lên tranh chấp lãnh thổ Nam Ý với một người con của Frederick là Manfred. Năm 1268, Charles đánh bại và xử tử Conradino - cháu đích tôn của Frederick.

Một bức tượng Frederick II ở Napoli.
Một bức tượng Frederick II ở Napoli.

Nhà Hohenstaufen - như người ta vẫn thường gọi dòng tộc của Frederick II - đã tuyệt dòng và hoàn toàn bị đập tan. 

Tuy nhiên, với những dấu ấn lưu lại trong sử sách, Frederick II vẫn là một vị vua chói sáng, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến những dòng tư tưởng thống trị nước Đức hiện đại sau này, đặc biệt là trong kỷ nguyên tái thống nhất mà đế chế Phổ  dẫn đầu. 

Tiêu biểu, tinh thần chuyên nghiệp của những người quân nhân Đức, khởi phát từ Frederick II, thậm chí đã hun đúc nên một trong những đội quân thiện chiến và đáng sợ nhất mọi thời đại: Quân đội Đức Quốc xã. Và Adolf Hitler gọi nước Đức Quốc xã ấy là Đệ tam đế chế, mà Đệ nhất đế chế chính là Đế chế La Mã của Frederick II.

Nạn nhân của thời cuộc

Để hiểu hơn về những suy nghĩ mang tính chất đột phá của Frederick II, cũng như về sự mong manh của quyền lực đế chế mà ông tạo nên, không thể không ngược dòng lịch sử để nhìn lại những nét chính của cả một thời kỳ biến động.

Thời kỳ đó, ở lãnh thổ Đức hiện đại, cũng như hoàng gia Pháp lúc đầu, các quý tộc Đức chọn một người làm vua của mình. Cũng như dòng họ Capet lúc đầu chỉ có trong tay vùng Ile de France, những ông vua Đức (dù mang danh hiệu rất kêu: Hoàng đế Đế chế La Mã thần thánh của người Germany) nhiều khi có những bề tôi mạnh hơn mình gấp bội.

Conrad III, đại diện dòng họ Hohenstaufen ở Swabia, người được bầu chọn làm vua năm 1138, tổ tiên Frederick II, là một ông vua như vậy. Nhưng, hậu duệ của ông - Frederick I Barbarosse (Râu đỏ), ông nội của Frederick II, đã tìm được lối thoát. 

Ông hướng về các tiểu quốc ở Ý và xứ Bourgogne, thông qua hôn nhân giành quyền làm chủ Thụy Sĩ - miền trọng địa khống chế những đèo dốc từ lục địa dẫn vào bán đảo Ý. Ông cố gắng biến Swabia nhỏ bé của mình có được sự năng động tương tự như Ile de France ở Pháp. Ông giảng hòa với dòng họ Welf đối địch ở bên kia sông Elbe, rồi cũng giống như Philippe Auguste - vị vua quỷ quyệt của nước Pháp, ông lại áp chế họ bằng các phương tiện phong kiến.

Đất của Giáo hoàng (Papal States) bị bao vây bởi lãnh thổ Đế chế La Mã thần thánh dưới thời Frederick II.
Đất của Giáo hoàng (Papal States) bị bao vây bởi lãnh thổ Đế chế La Mã thần thánh dưới thời Frederick II.

"Thánh thượng Râu đỏ" tạo nên một hệ thống phong kiến mới, khi phân tán quyền lực và đất đai của những kẻ địch bại trận, chia cho các cận thần dưới quyền, công nhận những cận thần ấy là các ông hoàng hay các tiểu vương. Éo le thay, chính điều này là điều mà cháu nội ông - Frederick II - làm tất cả để phá bỏ.

Frederick I dẫn quân vào đất Ý sáu lần, giúp Giáo hoàng bình định các xứ Ý. Ông chấp nhận dắt ngựa và hôn chân Giáo hoàng, đổi lại là việc được Giáo hội Thiên Chúa giáo La Mã tấn phong. Thông qua đó, và thông qua hòa ước Constance năm 1183 ký với các cộng đồng Lombard mà lãnh tụ là cộng đồng Milan, Fredrick I giành được quyền làm chủ và quyền thi hành quyền lực tại các đô thị lớn. Năm 1190, Frederick "Râu đỏ" chết đuối khi tham gia Thánh chiến, để lại cho con trai là Henry VI một lãnh thổ rộng lớn bao trùm Đức và Bắc Ý, "bao vây" lãnh địa của Giáo hoàng ở Trung Ý.

Và Frederick II đã lớn lên như thế, như một người Ý làm vua đế chế La Mã của người Đức, như một bậc quân vương quyết đoán cảm thấy bị kìm hãm quá mức bởi thần quyền, nhưng vẫn phải dựa vào thần quyền. Quả vậy, cho dù dòng họ Hohenstaufen ở Swabia đã có tư tưởng chủ đạo rằng "ngôi hoàng đế được các tiểu vương chọn lập là đủ", thì nếu không được Giáo Hoàng Innocent III cùng vua Pháp Philippe Auguste ủng hộ, địa vị của Frederick II sẽ không thể vững mạnh đến vậy.

Nhưng rồi, Frederick II không thể chấp nhận cam tâm nhẫn nại như ông nội mình. Ông còn chẳng buồn hào hứng tham gia những lời kêu gọi Thánh chiến của Giáo hoàng. Thay vào đó, ông nỗ lực khuếch trương và củng cố thế quyền của mình.

Trong thời đại ấy, thời đại mà lời đe dọa "rút phép thông công" còn là hình phạt đáng sợ nhất đối với từ giới quý tộc đến tầng lớp nông nô, tinh thần phản kháng nhà thờ của Frederick II là một sự đáng tiếc. Một sai lầm. Cũng có thể là một sự ngông ngạo điên rồ… 


* Theo các sử gia châu Âu, Frederick II là một bậc quân vương thông minh và đầy học thức, có thể nói được tiếng Arab, tiếng Hy Lạp cùng năm sáu thứ tiếng khác. Thú vui của ông là phụ nữ, săn bắn, làm thơ bằng tiếng Ý.

* Sau cái chết của Conrad IV - thế tử của Frederick II, ngôi Hoàng đế đế chế La Mã thần thánh bị bỏ trống từ năm 1254 đến năm 1272. Quãng thời gian đó khiến những ý niệm về "đế quốc" cũ lỏng lẻo dần, và tinh thần cá biệt của các tiểu lãnh địa dần dần ngự trị ở cả Đức lẫn Ý, dẫn tới sự phân rã lâu dài tại những khu vực này.
Đông Quân

Các tin khác

Khi thực tiễn kìm chân tham vọng cải tổ quân đội Pháp

Khi thực tiễn kìm chân tham vọng cải tổ quân đội Pháp

Pháp đang thúc đẩy một quá trình có thể xem là "tái vũ trang quốc gia", hướng tới xây dựng một quân đội có khả năng tiến hành chiến tranh cường độ cao, đồng thời duy trì vai trò của Pháp như một cường quốc quân sự toàn cầu. Nhưng trong bối cảnh nền tài chính công đối mặt với những áp lực chưa từng có, vì vậy câu hỏi lớn là: Pháp có đủ nguồn lực để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng lực lượng quân sự phù hợp với các kịch bản chiến tranh của thập niên tới hay không?

Tên lửa đẩy tái sử dụng ngày càng nhanh - nhiều - rẻ hơn

Tên lửa đẩy tái sử dụng ngày càng nhanh - nhiều - rẻ hơn

Ngày 10/7, Trung Quốc lần đầu tiên thu hồi thành công tầng đẩy của tên lửa Trường Chinh 10B bằng hệ thống lưới trên biển. Chỉ một ngày sau, Nhật Bản cũng thử nghiệm thành công một mẫu tên lửa tái sử dụng loại nhỏ. Hai sự kiện diễn ra liên tiếp trong vòng 24 giờ và có quy mô khác nhau, nhưng cùng cho thấy một xu hướng mới đang định hình công nghiệp không gian toàn cầu.

Cánh cửa mở vào thế giới tâm linh thời cổ xưa ở châu Âu?

Cánh cửa mở vào thế giới tâm linh thời cổ xưa ở châu Âu?

Những bộ hài cốt không đầu nằm lặng lẽ dưới đáy con hào bao quanh một khu định cư hơn 7.000 năm tuổi ở Slovakia đang mang đến những manh mối hiếm hoi về cách các cộng đồng nông nghiệp đầu tiên ở châu Âu nhìn nhận cái chết, tổ tiên và mối liên hệ giữa người sống với người đã khuất.

Điểm cực hạn của đội tàu sân bay Mỹ

Điểm cực hạn của đội tàu sân bay Mỹ

Trên đại dương bao la, những chiếc tàu sân bay khổng lồ từ lâu đã là hiện thân cho sức mạnh quân sự Mỹ. Không chỉ là vũ khí, chúng vừa là công cụ ngoại giao, vừa là đòn bẩy răn đe trong ván cờ chiến lược toàn cầu. Nhưng lực lượng hải quân hùng mạnh nhất thế giới cũng đang kiệt sức vì tham vọng khổng lồ của Washington khiến những con tàu và thủy thủ đoàn của họ bị đẩy tới giới hạn nguy hiểm.

Nguy cơ sụp đổ khí hậu và bài toán sinh tồn của nền văn minh

Nguy cơ sụp đổ khí hậu và bài toán sinh tồn của nền văn minh

Đợt tăng nhiệt kỷ lục vào tháng 5/2026 không chỉ là một cột mốc số liệu đơn thuần, đó là hồi chuông cảnh báo về sự sụp đổ của hệ thống điều hòa tự nhiên đã bảo vệ nhân loại suốt 12.000 năm qua. Khi các điểm đảo chiều khí hậu đang bị kích hoạt với tốc độ không thể kiểm soát, cái giá phải trả giờ đây chính là sự sinh tồn của nền văn minh.

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Thay vì phụ thuộc vào ánh nắng mặt trời hay thổ nhưỡng tự nhiên tại chỗ, toàn bộ hệ thống thảm nhung phục vụ World Cup 2026 tại 11 sân bóng ở Mỹ đều được kiến tạo, vận chuyển, lắp đặt và duy trì bằng những giải pháp kỹ thuật sinh học và cơ khí tối tân nhất trong lịch sử thể thao thế giới. Những ghi nhận thực tế từ các kỹ sư tại hiện trường đã hé lộ nhiều bí mật kinh ngạc về quy trình chuẩn bị mặt sân khắt khe chưa từng có này.

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Giữa cái nóng hầm hập vùng Trung Tây nước Mỹ, đội tuyển Argentina thiết lập đại bản doanh tại Kansas City chuẩn bị bảo vệ ngai vàng World Cup 2026. Bất chấp thời tiết khắc nghiệt và gợi ý đổi địa điểm từ FIFA, Lionel Messi cùng đồng đội vẫn kiên định bám trụ tại đây. Đây không đơn thuần là quyết định hậu cần kỹ thuật, mà là sự tính toán kỹ lưỡng nhằm tìm kiếm không gian bình yên, kết nối văn hóa quê hương và tiếp nhận báu vật tinh thần vô giá truyền lại từ lịch sử chính trị, thể thao vĩ đại dân tộc Nam Mỹ.

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.