Thế nhưng, cùng với sự bào mòn của thời gian và điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, không ít ngôi nhà đang xuống cấp từng ngày.
Ngôi nhà hai thế kỷ và những người giữ ký ức
Cơn mưa giông giữa mùa hạ vừa dứt. Nước mưa vẫn còn nhỏ giọt từ mái ngói đã phủ rêu xanh của một căn nhà rường cổ nằm khuất sau hàng cau thôn Hội Kỳ. Trong khoảng sân gạch loang lổ dấu thời gian, ông Dương Văn Mạnh, người gắn bó với nghề sưu tầm đồ cổ trong làng, lặng lẽ quét những chiếc lá rụng còn sót lại. Thỉnh thoảng, ông ngước nhìn lên mái nhà, ánh mắt dừng lại lâu hơn ở những chỗ ngói đã xô lệch sau trận mưa lớn rồi khẽ thở dài.
Ở tuổi gần bảy mươi, ông Mạnh đã quen với việc mỗi mùa mưa gió lại phải tự tay leo lên mái nhà thay ngói, vá dột. Nhiều việc con cháu không còn cho ông làm vì sợ nguy hiểm, nhưng ông vẫn lặng lẽ xoay xở. “Không làm thì biết ai làm. Nhà hư chỗ nào phải sửa chỗ đó thôi”, ông nói, giọng nhẹ tênh.
Bàn tay ông đặt lên cây cột gỗ mít đã sẫm màu, nơi những vết nứt nhỏ chạy dọc như dấu vết của nắng gió qua nhiều năm tháng. “Căn nhà ni hơn hai trăm năm rồi. Ông bà để lại. Mình giữ được ngày nào hay ngày đó…”, ông nói chậm, như sợ làm xáo động không gian đang đặc quánh hơi ẩm và mùi trầm hương.
Trong gian nhà cổ, những cột gỗ mít đen bóng vẫn nâng đỡ toàn bộ hệ khung mái rường. Trên vì kèo, các mảng chạm khắc rồng, phượng, hoa mai, quả phật thủ vẫn còn hiện rõ dù đã trải qua hàng trăm mùa mưa nắng. Ánh sáng chiều len qua các khe cửa bản khoa, rơi xuống nền gạch tạo thành những vệt vàng mỏng, làm nổi bật sắc gỗ sẫm đã ngả màu mật ong theo thời gian.
Điều đáng chú ý là toàn bộ kết cấu ngôi nhà được ghép nối hoàn toàn bằng mộng gỗ, ngàm gỗ, chốt gỗ, không sử dụng đinh sắt. Đây là kỹ thuật xây dựng truyền thống của nhà rường xưa, đòi hỏi độ chính xác cao trong từng chi tiết và tay nghề rất tinh xảo của thợ mộc.
Nhưng điều khiến người ta dừng lại lâu hơn không chỉ nằm ở kỹ thuật hay giá trị kiến trúc, mà ở cảm giác về một không gian đã đi qua nhiều đời người. Hai trăm năm của ngôi nhà đồng nghĩa với việc nhiều thế hệ trong một dòng họ đã sinh ra, lớn lên rồi lần lượt trở về với đất. Trong quãng thời gian đó, vùng quê bên dòng Ô Lâu đã trải qua chiến tranh, bão lũ và những biến đổi liên tục của đời sống nông thôn. Vậy mà ngôi nhà vẫn còn nguyên vị trí cũ, như một chứng tích âm thầm giữa những đổi thay quanh nó.
Ông Dương Văn Mạnh cho biết đã nhiều lần có người từ nơi khác tìm về hỏi mua căn nhà, trong đó có những trường hợp đề nghị tháo dỡ toàn bộ để vận chuyển đi nơi khác dựng lại. Tuy nhiên, ông đều từ chối. “Bán đi thì dễ”, ông nói, “nhưng rồi con cháu sau ni biết tìm đâu ra gốc gác của mình nữa”. Với ông, giá trị của ngôi nhà không chỉ nằm ở kiến trúc hay vật chất mà còn gắn với dòng họ, ký ức và nơi chốn của một gia đình.
Giữ gìn giữa dòng chảy hiện đại
Từ trên cao nhìn xuống, Hội Kỳ như một dải đất xanh được dòng Ô Lâu ôm trọn. Ba mặt giáp sông, một mặt hướng ra cánh đồng, vị trí này từ lâu tạo cho làng một thế biệt lập và yên bình hiếm có giữa vùng ven biển Quảng Trị.
Theo các bậc cao niên, Hội Kỳ được hình thành cách đây khoảng sáu trăm năm. Những lớp cư dân đầu tiên đã đến khai phá vùng đất ven sông màu mỡ, dựng nhà lập làng và dần hình thành một cộng đồng cư dân ổn định. Nhờ thuận lợi về giao thương đường thủy, nơi đây sớm trở thành điểm tụ cư của nhiều dòng họ lớn. Không ít gia đình có điều kiện kinh tế, học thức, thậm chí từng làm quan lại dưới các triều đại trước cũng chọn Hội Kỳ làm nơi an cư, từ đó hình thành nên hệ thống nhà rường cổ còn lại đến hôm nay.
Đi giữa Hội Kỳ hiện tại, dễ có cảm giác như đang bước trong một không gian kiến trúc dân gian miền Trung còn khá nguyên vẹn. Những hàng chè tàu chạy dọc lối đi, những bức tường rêu phong, cánh cổng gỗ đã bạc màu theo thời gian, hay hàng cau cao vút trước sân nhà tạo nên một diện mạo làng quê đặc trưng, dung dị nhưng giàu sức gợi.
Ông Ngô Hồng Vỹ, Trưởng thôn Hội Kỳ cho biết, trước đây làng có khoảng 36 ngôi nhà rường cổ nguyên gốc, hiện chỉ còn khoảng 20 căn giữ được dáng vẻ truyền thống. Con số này vẫn còn đáng kể, nhưng cũng đồng nghĩa với việc không ít di sản đã xuống cấp hoặc thay đổi theo thời gian.
Theo ông Vỹ, phần lớn các ngôi nhà cổ hiện nay đều thuộc sở hữu của các hộ dân nên việc bảo tồn chủ yếu dựa vào điều kiện kinh tế của từng gia đình. “Người dân ai cũng muốn giữ lại nhà của ông bà để lại, nhưng chi phí sửa chữa rất lớn. Nhiều hạng mục hư hỏng phải cần thợ lành nghề và vật liệu phù hợp mới có thể tu bổ đúng cách. Điều chúng tôi lo nhất là nếu không có sự hỗ trợ kịp thời thì những ngôi nhà còn lại sẽ tiếp tục xuống cấp theo thời gian”, ông Vỹ chia sẻ.
Đằng sau những mái ngói rêu phong còn sót lại là câu chuyện không dễ của những người đang cố gắng gìn giữ di sản cha ông. Thời gian, thời tiết khắc nghiệt cùng điều kiện kinh tế còn nhiều hạn chế đang trở thành những thách thức hiện hữu đối với việc bảo tồn các ngôi nhà cổ ở Hội Kỳ.
Chi phí sửa chữa một ngôi nhà rường truyền thống không nhỏ, đòi hỏi vật liệu phù hợp và những người thợ có tay nghề, khiến không ít gia đình rơi vào tình trạng muốn giữ nhưng không đủ điều kiện để trùng tu bài bản. Sau mỗi đợt mưa bão, nhiều hộ dân chỉ có thể chắp vá tạm thời để ngăn hư hỏng lan rộng.
Thực tế, không phải ngôi nhà nào trong làng cũng còn giữ được nguyên vẹn dáng dấp ban đầu. Có những mái nhà đã được thay bằng vật liệu mới, có những bức tường rêu phong bị che khuất sau các lần sửa chữa, cải tạo. Sự đan xen giữa cũ và mới diễn ra lặng lẽ, làm thay đổi dần diện mạo của một ngôi làng từng được xem là kho tàng kiến trúc dân gian ven sông Ô Lâu.
Ông Đỗ Văn Bình, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Quảng Trị cho rằng hệ thống nhà rường cổ cùng không gian làng quê truyền thống là một trong những giá trị đặc sắc của Hội Kỳ. Đây không chỉ là những công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, mà còn phản ánh quá trình hình thành, phát triển và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân ven sông Ô Lâu qua nhiều thế hệ.
Theo ông Bình, Hội Kỳ có nhiều điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm văn hóa làng quê, kiến trúc nhà rường và các giá trị truyền thống còn được lưu giữ. “Điều quan trọng là phải tìm được sự cân bằng giữa bảo tồn và khai thác. Nếu chỉ tập trung phát triển du lịch mà làm mất đi không gian văn hóa nguyên bản thì sức hấp dẫn của Hội Kỳ cũng sẽ giảm đi. Ngược lại, nếu bảo tồn tốt, đây có thể trở thành một điểm đến đặc sắc, góp phần tạo sinh kế cho người dân và gìn giữ các giá trị truyền thống”, ông Bình nhận định.
Giữa dòng chảy hiện đại, những ngôi nhà rường ở Hội Kỳ không chỉ là nơi lưu giữ ký ức của các dòng họ hay những dấu tích vật chất của một giai đoạn lịch sử. Đó còn là những mảnh ghép quan trọng làm nên bản sắc của một vùng quê bên dòng Ô Lâu đã tồn tại qua hàng trăm năm biến động.
Bài toán bảo tồn nhà rường ở Hội Kỳ vì thế không chỉ là giữ lại những công trình kiến trúc cổ, mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa đã góp phần tạo nên diện mạo và bản sắc của một làng quê ven sông suốt nhiều thế kỷ qua.
