Chiến dịch đặc biệt
Với tựa đề Điệp viên với chiếc vòng tay bị gãy (The Spy with the Broken Bracelet) EHA đã vào đề bằng câu chuyện của Thiếu tướng Gennady Nikolaevich Zaitsev, cựu chỉ huy nhóm Alpha Group thuộc KGB. Theo vị tướng này, thông qua chiến dịch đặc biệt năm 1977, KGB đã tóm gọn nữ điệp viên CIA Martha Peterson, dưới vỏ bọc ngoại giao, chính xác hơn là Phó lãnh sự ĐSQ Mỹ tại Moscow. Dưới trướng Martha Peterson còn có một điệp viên quan trọng là Aleksandr Ogorodnik, mật danh Trigon, chuyên viên cấp cao tại Bộ Ngoại giao Liên Xô.
“Tôi đã có cơ hội tham gia vào một vụ bắt giữ gián điệp trước khi gia nhập nhóm đặc nhiệm Alpha. Vào thời điểm đó, tôi phục vụ tại Cục Điều tra số 7 của KGB Liên Xô. Chắc nhiều người còn nhớ bộ phim TASS được quyền tuyên bố…? Nó kể câu chuyện về cách KGB vạch trần Trigon, điệp viên hai mang làm việc chống lại tổ quốc. Trên thực tế, người này là Alexander Ogorodnik, một nhân viên tại Vụ Mỹ thuộc Tổng cục hoạch định chính sách nước ngoài của Bộ Ngoại giao và đã tự sát trong lúc bị bắt.
Tuy Alexander Ogorodnik tự sát, trò chơi với người Mỹ vẫn tiếp diễn. Chúng tôi quyết định bắt quả tang tại hiện trường. Sự việc diễn ra trên cầu Krasnoluzhskii ở khu Luzhniki, Moscow. Phó lãnh sự ĐSQ Mỹ, Martha Peterson, đang trên đường đến gặp Trigon. Chúng tôi đã theo dõi từ Đại sứ quán, nhưng bà ta đã kịp thay hình đổi dạng một cách rất chuyên nghiệp” , Thiếu tướng Gennady Nikolaevich Zaitsev kể với tờ EHA.
Chuyện từ hồi ký “The Widow Spy”
The Widow Spy (Điệp viên quả phụ) sau này được chính Martha Peterson tiết lộ, kể lại cuộc đời hoạt động của bản thân ở Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Đây là lần đầu tiên cuốn sách được công bố nên dư luận biết thêm nhiều tình tiết liên quan đến kỹ nghệ tình báo của hai cường quốc hàng đầu thế giới thập niên 70 ở thế kỷ trước. Mô tả "nhiệm vụ bất khả thi" mà Martha Peterson thực hiện dẫn đến hậu quả bị bắt cùng đồng cấp đang làm việc cho KGB, nhân vật bị dư luận gắn cho cái tên "điệp viên hai mang".
Cùng với việc công bố The Widow Spy, Thiếu tướng Gennady Nikolaevich Zaitsev, cựu sĩ quan, đứng đầu nhóm Alpha Group của KGB (Ủy ban An ninh Quốc gia), người trực tiếp chỉ huy chiến dịch bắt giữ Martha Peterson bổ sung thêm nhiều tình tiết liên quan đến việc bắt giữ cựu điệp viên này. Cũng trong chiến dịch, KGB còn khám phá ra nghệ thuật tình báo và làm ăn giữa Martha với Aleksandr Ogorodnik, chuyên gia cao cấp của Bộ Ngoại giao Liên Xô.
Theo Tướng Zaitsev, khi còn làm việc tại Tổng cục VII thuộc KGB, ông đã nghe dư luận, thậm chí cả những bộ phim phản gián nói đến nhân vật Trigon, nhưng không biết là ai, xuất thân từ đâu ra, nhưng sau này mới vỡ lẽ, đó chính là Alexander Ogorodnik, nhân viên Vụ Mỹ thuộc Tổng cục hoạch định chính sách nước ngoài của Bộ Ngoại giao. Đáng tiếc Trigon đã tự sát ngay sau khi bị bắt giữ. Cũng theo Tướng Zaitsev, vai trò của Martha Peterson và Aleksandr Ogorodnik đã gây nguy hiểm trực tiếp tới an ninh quốc gia, buộc KGB phải vào cuộc, và bắt quả tang. Khi bị bắt, Martha Peterson đang giữ chức phó lãnh sự Đại sứ quán Mỹ tại Liên Xô.
Vì sao Martha Peterson có tên “điệp viên quả phụ”?
Hãng CNN trích dẫn một số đoạn trong The Widow Spy cho biết, những năm đầu thập niên 60 ở thế kỷ trước, khi đang là sinh viên của Đại học Drew, Martha Peterson đã gặp và yêu bạn cùng trường John Peterson, năm 1969 hai người chính thức trở thành vợ chồng, trước khi John Peterson gia nhập CIA và làm việc tại Lào. Tháng 10/1972, Peterson tử trận tại Lào, Martha trở thành góa phụ và trở thành nhân viên văn phòng cho CIA. Sau khi có bằng thạc sĩ, và qua các khóa huấn luyện điệp viên, Martha chính thức trở thành nhân viên CIA năm 1974.
Cũng phải nói thêm rằng, thời kỳ Chiến tranh Lạnh là giai đoạn phát triển đỉnh cao của ngành tình báo nói chung, nên lúc này Martha Peterson gia nhập CIA được xem là "đúng quy trình", và sau đó được biệt phái sang Moscow trong vai trò nhân viên ngoại giao trẻ, làm việc trong ĐSQ Mỹ nên chẳng mấy ai quan tâm. Lợi dụng thế mạnh này, Peterson được CIA giao nhiệm vụ liên lạc với điệp viên mang bí danh Trigon.
Cuộc đời Trigon cũng lắm gian truân, thăng trầm, từ đầu thập niên 60 là nhân viên KGB làm việc trong ngành ngoại giao Liên Xô. Sự việc xảy ra sau khi Ogorodnik được sử sang làm việc tại ĐSQ Liên Xô ở Bogota, Colombia. Tại đây, Ogorodnik đã bị Cơ quan tình báo quốc gia Colombia gài bẫy và bị ép phản lại tổ quốc, chấp nhận làm gián điệp cho Mỹ. Trớ trêu, sau khi được Colombia giao cho CIA, Trigon được phân làm việc dưới quyền Aldrich Ames, điệp viên CIA làm gián điệp cho KGB, và sau này chính Ames đã bán đứng Trigon cho KGB.
Tuy nhiên theo thông tin chính thức của KGB, việc lộ tẩy Ogorodnik không phải là do Ames hay do KGB phát hiện ra mà là "công" của một điệp viên hai mang khác, Karl Koecher, điệp viên người Tiệp Khắc phản bội tổ quốc gia nhập CIA, làm phiên dịch cho cơ quan này nhưng vẫn duy trì quan hệ với các cơ quan tình báo Đông Âu theo kiểu bắt cá "nhiều tay".
Đầu năm 1969, Trigon trở về Moscow, tiếp tục làm việc trong Bộ Ngoại giao. Trên cương vị trí mới, Trigon có nhiều cơ hội tiếp cận nhiều hồ sơ tài liệu mà CIA cần, kể cả danh sách điệp viên CIA và Tây Âu làm việc cho KGB. Để làm được điều này, CIA trang bị cho Trigon đến tận răng, ngoài tiền còn có mọi phương tiện tình báo hiện đại, như máy ảnh mini, súng giảm thanh, các phương tiện ghi âm siêu nhỏ, radio phát sóng... thậm chí, Trigonc còn được trang bị các viên nang thuốc độc siêu mạnh để dùng khi cần thiết.
Quá trình bắt giữ Martha Peterson và Trigon
Việc hợp tác tình báo giữa Martha và Ogorodnik diễn ra chưa được bao lâu thì bất ngờ kết thúc vào 15/7/1977, ngày định mệnh, cả hai lần lượt bị bắt. Trigon bị bắt quả tang giữa thanh thiên bạch nhật khi vừa nhận tài liệu tại nơi giao dịch, còn Martha thì bị bắt vào buổi tối khi đang đi trên chiếc xe Embassy đến rạp chiếu bóng Rossiia để xem phim The Red and The Black dựa trên tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Stendhal lần đầu được công chiếu, đây cũng là suất chiếu cuối cùng trong ngày. Tình báo ở bên ngoài theo dõi từ xa, vì Martha mặc một chiếc váy trắng có họa tiết hoa lớn, rất dễ nhận biết.
Theo nhân viên KGB, người phụ nữ trong trang phục váy trắng in hoa khổ lớn) đã chọn hàng ghế ngay cạnh cửa thoát hiểm với ý định chỉ xem phim trong chốc lát rồi đi ngay. Khi đã yên vị, Martha bắt đầu kéo chiếc quần đen xuống, khoác thêm áo khoác cùng màu, cài cúc chặt và kéo tung mái tóc ra phía sau, để cải trang thành một người khác và rời khỏi rạp.Thay vì đến nơi chiếc xe ban đầu đang đỗ, Martha lại bắt xe buýt, chuyển tiếp sang xe điện ngầm trước khi bắt một chiếc taxi khác để đến cầu Krasnoluzhskii. Thời điểm này, khu vực nói trên rất vắng vẻ nhưng Martha không hề biết đang bị cả trăm nhân viên KGB theo dõi.
Khi Peterson bắt đầu đến cầu thang để đi tiếp sang ga đường sắt, do mặc quần đen nên Martha trông giống như một người đàn ông, làm cho nhân viên KGB khó theo dõi. Khi đến nửa cầu, Martha bỗng dưng mất hút do đứng nấp kín sau một trụ cầu, và mãi sau các nhân viên KGB mới tìm thấy. Khi Martha đi bộ trở lại được nửa cầu, bắt đầu đi xuống cầu thang thì bị bắt. Một số sĩ quan của KGB trong đó có tướng Zaitsev phải mang quân phục sĩ quan cảnh sát để Martha biết bị an ninh bắt chứ không phải xã hội đen trấn lột.
Sau khi bắt được Martha, việc làm đầu tiên của KGB là thu giữ thiết bị trinh sát nhỏ xíu đang được gắn trong người Martha. Việc này vừa có bằng chứng, lại tránh chuyện ăn vạ khi can thiệp của ĐSQ. Để giúp các nhân viên dưới quyền thực thi công vụ mau lẹ, Tướng Zaitsev đã giữ chặt tay Martha. Do áp lực mạnh, chiếc vòng đeo dạng đồng hồ của Martha bị bật ra và vỡ, lộ nguyên hình một chiếc microphone nhỏ xíu kết nối với một thiết bị ghi âm trên cơ thể của Peterson. Khi ngồi trong xe, Tướng Zaitsev đã sửa chữa chiếc vòng tay cho Peterson. Sau đó, Đại sứ quán Mỹ đã gửi thư khiếu nại đến Bộ Ngoại giao về việc làm này vết bầm tím trên tay của Martha.
Ngay sau khi bị bắt, cả hai được đưa về giam giữ tại cơ sở của KGB ở Lubyanka, Moscow. Trigon được giam riêng để chờ lấy lời khai. Trong khi KGB chưa kịp hỏi cung thì Trigon đã tự tử bằng viên nang thuốc độc cực mạnh do CIA cung cấp. Còn sĩ quan tình báo CIA Martha Peterson lại bị giam riêng ở một nơi khác.
Mọi chứng cứ, tang vật thu được, gồm radio truyền phát được gắn trong dây đeo dạng vòng tay , bộ nhớ cache của các thiết bị gián điệp, một viên đá trang sức trá hình bên trong chứa thiết bị gián điệp, hai viên nang chất độc cực mạnh, máy ảnh, văn bản bí mật, tiền mặt... cũng được đưa ra làm bằng. Đây là những bằng chứng sống mà chính Martha Peterson phải thừa nhận, không mảy may một lời chối cãi.
Sau sự kiện trên, Đại sứ Mỹ tại Liên Xô Malcolm Toon, đã lập tức đến Bộ Ngoại giao yêu cầu trục xuất Martha Peterson về nước, đồng thời đề nghị Liên Xô không nên cho dư luận biết. Ngày 13/6/1978, tức gần một năm sau khi sự kiện trên xảy ra, báo chí Liên Xô mới bắt đầu tung tin về vụ việc này.
Do được hưởng quyền miễn trừ ngoại giao, nên Martha Peterson đã được trả tự do sau 3 ngày thẩm vấn, và bị trục xuất khỏi Liên Xô. Sau đó, bà tiếp tục làm việc cho CIA tại tổng hành dinh ở Langley, Virginia và nghỉ hưu năm 2003, sau đó cho ra đời hồi ký The Widow Spy kể lại toàn bộ sự nghiệp 32 năm làm điệp viên của mình.
Vài nét về Martha Peterson
Martha Peterson có tên khai sinh là Martha Jane Denny, sinh ngày 27/5/1945 tại Kansas City, Missouri, học vấn đại học Drew. Bà là một cựu sĩ quan tình báo của CIA, nổi tiếng nhất là vai trò trong nhiệm vụ TRIGON.
Peterson gia nhập CIA tháng 7/1973. Sau khi học tiếng Nga, Peterson được cử đến làm việc tại Liên Xô ở Moscow. Từ tháng 11/1975, công việc chính là thư ký hành chính trong bộ phận lãnh sự, xử lý các vấn đề về thị thực và hộ chiếu. Trong vai trò bí mật, Peterson chịu trách nhiệm giữ liên lạc qua các điểm giao nhận bí mật với Trigon, người đã được tuyển dụng khi đang làm việc ở Nam Mỹ.
Sau khi Ogorodnik bị lộ và bị bắt giữ vào mùa hè năm 1977 rồi tự sát, Peterson đã sa lưới và bị trục xuất khỏi Liên Xô vào ngày hôm sau. Về đời tư, Peterson kết hôn tới 3 lần, cả ba đều bỏ bà ra đi nên bà mới có biệt danh là “điệp viên quả phụ”.
Điệp viên hai mang George Blake là ai? 
Hoạt động của các điệp viên hai mang 
