Liên minh châu Âu (EU) đang tiến gần tới quyết định gia nhập Pax Silica - sáng kiến do Mỹ khởi xướng nhằm điều phối chuỗi cung ứng chip trí tuệ nhân tạo (AI), khoáng sản chiến lược và các công nghệ tiên tiến giữa các quốc gia đồng minh. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước đi đáng chú ý của Brussels trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa phương Tây và Trung Quốc ngày càng gay gắt.
Theo Euronews, các đại sứ EU dự kiến sẽ “bật đèn xanh” cho việc tham gia Pax Silica, qua đó mở đường cho quá trình phê chuẩn ở cấp bộ trưởng. Động thái này được xem là bước tiến mới trong nỗ lực của các nền kinh tế phương Tây nhằm phối hợp kiểm soát chuỗi cung ứng công nghệ chiến lược, đặc biệt là chip AI, đồng thời hạn chế khả năng Trung Quốc tiếp cận các công nghệ tiên tiến có ý nghĩa nhạy cảm về an ninh.
EU trước vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng chip toàn cầu
Pax Silica được Washington khởi động từ cuối năm 2025, với mục tiêu thiết lập cơ chế hợp tác giữa các quốc gia cùng quan điểm trong bảo vệ chuỗi cung ứng của những công nghệ then chốt, nhất là bán dẫn phục vụ AI. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo trở thành lĩnh vực cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, chip tiên tiến được xem là nền tảng của AI tạo sinh, điện toán hiệu năng cao, quốc phòng, an ninh mạng và nhiều ngành công nghiệp công nghệ cao khác.
Thông qua Pax Silica, Mỹ muốn thúc đẩy phối hợp giữa các đồng minh trong kiểm soát xuất khẩu, đầu tư công nghệ, bảo đảm nguồn cung khoáng sản quan trọng và hợp tác sản xuất chip. Sáng kiến này cũng nằm trong chiến lược rộng hơn của Washington nhằm giảm rủi ro chuỗi cung ứng và hạn chế đà phát triển công nghệ của các đối thủ chiến lược.
Trước EU, nhiều đối tác quan trọng của Mỹ như Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và Ấn Độ đã tham gia Pax Silica. Trong nội bộ EU, Hy Lạp, Phần Lan và Thụy Điển cũng đã gia nhập với tư cách quốc gia riêng lẻ. Vì vậy, nếu Brussels tham gia với tư cách một khối, sáng kiến này sẽ có thêm sức nặng đáng kể, đồng thời đưa EU vào sâu hơn trong quá trình định hình các quy tắc mới đối với chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
Trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu, Mỹ hiện giữ vai trò chi phối ở khâu thiết kế chip AI với các tập đoàn như: Nvidia gần như thống lĩnh thị trường bộ xử lý AI cao cấp dùng trong trung tâm dữ liệu và các hệ thống AI thế hệ mới. Trong khi đó, châu Âu nắm giữ một mắt xích then chốt: ASML của Hà Lan hiện gần như độc quyền sản xuất hệ thống quang khắc cực tím bước sóng cực ngắn, hay EUV, thiết bị được xem là “trái tim” của quá trình sản xuất chip tiên tiến. Chính vị thế này khiến EU trở thành đối tác không thể thiếu trong mọi nỗ lực kiểm soát chuỗi cung ứng chip toàn cầu.
Vừa muốn tham gia cuộc chơi, vừa lo mất quyền tự chủ
Tuy nhiên, dù có xu hướng ủng hộ hợp tác với Mỹ, nhiều nước châu Âu vẫn lo ngại nguy cơ đánh mất quyền tự chủ chiến lược. Pháp là tiếng nói phản đối mạnh mẽ nhất trong quá trình thảo luận nội bộ, cho rằng châu Âu cần phát triển năng lực công nghệ độc lập thay vì phụ thuộc sâu hơn vào hệ sinh thái do Washington dẫn dắt. Một số quan chức Pháp thậm chí nhìn nhận Pax Silica là nỗ lực kéo châu Âu vào quỹ đạo công nghệ của Mỹ, qua đó làm suy yếu tham vọng “chủ quyền công nghệ châu Âu”.
Bên cạnh Pháp, một số quốc gia thành viên khác cũng yêu cầu làm rõ cơ chế vận hành của Pax Silica, mối quan hệ giữa sáng kiến này với G7, cũng như tác động đối với các công cụ quản lý hiện hành của EU, bao gồm kiểm soát xuất khẩu và rà soát đầu tư nước ngoài.
Tuy nhiên, Đức, Italy và Hà Lan lại có quan điểm rằng trong bối cảnh Mỹ vẫn giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái AI toàn cầu, việc EU đứng ngoài Pax Silica có thể khiến khối đánh mất cơ hội tham gia định hình các quy tắc công nghệ tương lai. Theo nhóm nước ủng hộ, nếu tham gia với tư cách một khối thống nhất, Brussels sẽ có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong đối thoại với Washington, thay vì để từng quốc gia thành viên tự đưa ra lựa chọn riêng rẽ.
Để giảm bớt lo ngại từ các nước thành viên, Ủy ban châu Âu đã tiến hành tham vấn trực tiếp với Bộ Ngoại giao Mỹ. Kết quả cho thấy Tuyên bố Pax Silica không mang tính ràng buộc pháp lý, mà chỉ là một cam kết chính trị về hợp tác. Điều này đồng nghĩa EU vẫn duy trì toàn quyền quyết định đối với các chính sách nội bộ liên quan đến xuất khẩu công nghệ, đầu tư nước ngoài và quản lý thị trường số.
Cùng thời điểm xem xét gia nhập Pax Silica, Brussels cũng đang chuẩn bị công bố một gói biện pháp mới nhằm tăng cường năng lực công nghệ của châu Âu. Các biện pháp này bao gồm thúc đẩy nhu cầu đối với chip sản xuất tại châu Âu, hỗ trợ phát triển ngành công nghiệp bán dẫn trong nội khối và yêu cầu các ứng dụng điện toán đám mây nhạy cảm của khu vực công phải được lưu trữ trong lãnh thổ EU.
Những động thái này cho thấy Brussels đang theo đuổi chiến lược “hai hướng”: một mặt tăng cường hợp tác với các đồng minh phương Tây trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, mặt khác tiếp tục xây dựng năng lực tự chủ để giảm sự phụ thuộc vào cả Mỹ lẫn Trung Quốc.
Theo giới phân tích, nếu được phê chuẩn chính thức, việc EU gia nhập Pax Silica sẽ cho thấy sự hội tụ ngày càng rõ nét giữa Brussels và Washington trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Đồng thời, đây cũng là tín hiệu cho thấy bán dẫn và AI đang trở thành một trong những mặt trận địa chính trị quan trọng nhất của thế kỷ 21, nơi các quyết định về công nghệ không còn thuần túy mang tính kinh tế, mà ngày càng gắn chặt với các tính toán chiến lược và an ninh quốc gia.
