Độc lạ tượng thần lúa Ifugao

Ngày 21/10/2022, nhà đấu giá Christie ở Paris đã bán thành công một pho tượng gỗ cổ thể hiện thần lúa của người Ifugao ở Philippines với giá kỷ lục là 630.000 euro (khoảng 15 tỉ 750 triệu VND thời gian đó), gấp 2 lần giá dự kiến cao nhất là 300.000 euro. Vậy pho tượng này có gì đặc sắc?

Các chuyên gia cho rằng pho tượng là một kiệt tác của nghệ thuật Ifugao, nổi bật bởi dáng vẻ nguyên sơ, thuần phác. Tính biểu tượng, cách điệu và trừu tượng cho nó gợi mối liên hệ họ hàng với những những hình tượng con người cổ xưa nhất cũng như hiện đại nhất, từ đó mang một sức mạnh và vẻ đẹp xuyên không - thời gian…

Tuy nhiên, giá trị cao kỷ lục của pho tượng này còn bắt nguồn từ nguồn gốc đặc biệt của nó.

Độc lạ tượng thần lúa Ifugao -0
Tượng thần lúa Ifugao (trái) và tượng mồ Gia Rai.

Người sưu tầm được pho tượng này là nhà nhân học Mỹ Henry Otley Beyer (1883-1966), là người đã dành 60 năm đời mình nghiên cứu, giảng dạy và truyền bá văn hóa bản địa Philippines. Ông được coi là “Người cha của ngành nhân học Philippines”; là “ Vị trưởng bối của các ngành dân tộc học, khảo cổ học, tiền sử học ở Philippines”.

 Các nghiên cứu của ông về người Ifugao và các khu ruộng bậc thang của họ ở tỉnh Ifugao, đảo Luzon là một cơ sở cho UNESCO công nhận quần thể gồm 5 khu ruộng bậc thang ở đây là Di sản thế giới vào năm 1995.

Ông cũng chính là người đã đưa ra thuyết về làn sóng thiên di của những người đã mang theo nghề trồng lúa, rèn sắt, làm gốm từ Nam Trung Quốc và Đông Dương (khái niệm một thời chỉ chung ba nước Việt Nam-Lào-Campuchia) tới Philippines và vùng quần đảo Đông Nam Á cách đây khoảng 2.000-2.500 năm…

Là người yêu và hiểu sâu sắc văn hóa truyền thống Ifugao, ông đã sưu tầm được các truyền thuyết về nguồn gốc tượng thần lúa cũng như một số pho tượng thần lúa cổ và đẹp nhất của tộc người này. Ông đã có được pho tượng trên vào năm 1918, đúng năm vợ ông sinh người con trai duy nhất của ông, William, người đã được thừa kế pho tượng này… Mặt khác, giá trị của pho tượng còn bắt nguồn từ tính độc đáo và kỳ bí của các tín ngưỡng và phong tục liên quan.

Người Ifugao thờ tới 1.500 vị thần nhưng chỉ tạc và thờ cúng tượng thần lúa, là dạng tượng thiêng, biểu tượng cho tổ tiên hóa thần linh của người Ifugao. Với họ, thần lúa cũng là thần sinh sản - thần của cải - thần bảo hộ, là vị thần có vai trò trung tâm trong các nghi lễ cầu mong an khang thịnh vượng cho mỗi gia đình và cả cộng đồng. Họ gọi thần lúa là Bulul, vừa là từ chỉ linh hồn tổ tiên, vừa là từ chỉ vật mang linh hồn đó.

Theo truyền thống, người Ifugao thường đặt một cặp tượng nam-nữ thể hiện ông bà tổ hay vợ chồng thần lúa trong các kho thóc lúa nằm bên các thửa ruộng hay trên các gác xép nhà ở. Tượng nam đặt bên phải hay phía Đông và tượng nữ đặt bên trái hay phía Tây, ngồi gần nhau hoặc nắm tay nhau phản ánh quan hệ cân bằng hòa hợp Âm Dương trong một xã hội phụ hệ. Họ tin hai vị thần đó sẽ giúp họ bảo vệ thóc lúa khỏi ma ác, sâu bọ, trộm cắp và giúp mùa màng tươi tốt.

Có nơi, tượng thần lúa lại được thể hiện dưới dạng hình trâu hay gà trống, hai biểu tượng xa xưa hơn của nghề trồng lúa gắn với nước – mưa - mặt trăng và lửa - nắng - mặt trời... Các pho tượng cổ thường được đặt trên đế hình cối giã gạo lưng eo cách điệu, cũng là một biểu tượng của thần lúa với hai tư thế cơ bản: ngồi xổm hay bệt với hai tay khoanh trên đầu gối hoặc đứng với hai tay buông thõng. Một số tượng mang trong tay một chiếc bát lớn đựng đồ cúng.

Theo truyền thống xa xưa, các pho tượng cổ thường có đầu và mình trần với bộ phận giới tính hay một chiếc chày cho nam và một chiếc cối cho nữ. Thời sau này, đặc biệt trong các nghi lễ, một số tượng nam còn đội mũ làm bằng rơm, mặc khố, tượng nữ mặc váy quấn, tai đeo khuyên, cổ đeo chuỗi hạt cườm và chân đeo vòng. Có nơi tượng được phủ một lớp cơm nghiền trộn vôi tạo màu trắng như một cách nhấn mạnh vai trò của thần với nghề trồng lúa.

Người tạc tượng thường là các pháp sư, chủ làng hay nghệ nhân có tiếng tăm, uy tín, không chỉ có hiểu biết sâu về tín ngưỡng mà còn có tay nghề thiện nghệ, cẩn thận, tỉ mỉ. Quá trình tạo tượng, từ việc chọn cây, lấy gỗ, điêu khắc đều gắn với các nghi lễ trang trọng, trong đó lễ hô thần nhập tượng, tức lễ nhập linh hồn tổ tiên - thần lúa vào tượng là nghi lễ quan trọng nhất, có thể  kéo dài tới 6 tuần. Trong lễ, pháp sư ngân nga các bài ca nói về nguồn gốc tượng. Sau lễ, tượng được đặt trong nhà của nghệ nhân cho đến lễ mừng lúa mới mới được đưa về nhà chủ, nơi chúng được dâng lên các lễ vật là rượu gạo, bánh gạo cùng máu của những con vật cúng.

Màu bóng đậm của các pho tượng đã được tạo từ máu của các con vật cúng cùng khói, mỡ của đồ cúng trong các nghi lễ gắn với chu kỳ trồng lúa… Do gắn với nhiều nghi lễ phức tạp, tốn kém, xưa chỉ các gia đình quí tộc mới có tượng thần lúa để truyền cho con cháu theo dòng trưởng. Cũng chỉ con cháu những gia đình đã có tượng thần lúa xưa mới được làm tượng mới.

Ngày nay, phần lớn tượng thần lúa Ifugao được tạo ra để bán cho các nhà sưu tầm và khách du lịch.

Tượng thần lúa Ifugao và tượng mồ Tây Nguyên

So sánh tượng thần lúa Igugao và tượng mồ của các tộc người lớn ở Tây Nguyên như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, có thể thấy những điểm tương đồng và khác biệt lý thú.

Dạng tượng mồ phổ biến nhất và cổ nhất ở Tây Nguyên, thường được dựng ở bốn góc hàng rào nhà mồ và ở chính giữa hàng rào phía Đông cũng có tư thế ngồi bệt, hai khuỷu tay chống đầu gối, hai bàn tay đỡ cằm (như đang ngẫm nghĩ, suy tư) hay ôm má (như đang buồn khổ khóc lóc) trông khá gần gũi với dạng tượng thần lúa Ifugao ngồi, nhưng hai tay lại khoanh trên đầu gối.

Các tượng mồ kiểu cổ cũng không có trang phục và để lộ bộ phận giới tính. Một số tượng cũng có đế hình cối lưng eo và ở tư thế hai tay dâng đĩa đồ cúng như tượng thần lúa Ifugao. Nhiều tượng mồ cũng được cúng bằng cách bôi máu các con vật cúng v.v... Những tượng đồng trên chủ yếu bắt nguồn từ cội nguồn văn hóa chung của người Ifugao và người Tây Nguyên, đặc biệt từ văn hóa Đông Sơn.

Tuy nhiên, các tộc người Tây Nguyên dù cũng rất coi trọng thần lúa và thờ cúng thần lúa, nhưng lại coi thần lúa là một phụ nữ và không có tộc người nào có cặp tượng gỗ thể hiện nam hay nữ thần lúa như người Ifugao. Cụ thể, người Ba Na coi thần lúa là vợ của thần sấm, có hiện thân là một con cóc thường ẩn mình ở các kho lúa hay hóa thành một bà già ghẻ lở đầy mình (tức có da sần sùi giống da cóc)…

Trong khi đó, tượng gỗ Tây Nguyên chủ yếu là tượng mồ được tạo ra trong lễ bỏ mả, hội lễ truyền thống lớn nhất, quan trọng và linh thiêng nhất trên vùng đất này. Thực chất, hội lễ đó là một biến thể của lễ cải táng nhưng bỏ đi việc thu gom xương người chết.

Về nguồn gốc và bản chất, tượng mồ vốn là các biểu tượng thiêng, thể hiện các con vật tổ, tổ tiên hay thần linh về đưa đón, che chở, bảo vệ hồn người chết trên đường về thế giới bên kia.

Tuy nhiên, sau này, các tộc người Tây Nguyên lại coi tượng mồ là món quà của người sống tặng người chết, là tượng thể hiện người chết và cuộc sống của gia đình họ khi họ còn sống… Từ đó, có nhiều dạng tượng như người đàn ông đang giao hợp, đi săn hay đánh trống, người đàn bà đang mang bầu hay chăm con, vợ chồng đang âu yếm nhau v.v...

Thời gian qua, nhiều pho tượng mới mô phỏng tượng mồ xưa đã được tạo ra để bày ở nhà làng, nhà các nghệ nhân hay sân vườn các điểm ăn uống, du lịch ở Tây Nguyên. Chúng được coi là các tác phẩm nghệ thuật dân gian mang bản sắc Tây Nguyên. Tuy phong phú về nội dung và đa dạng về hình thức, chúng có vẻ hơi thừa tính phóng khoáng, hồn nhiên nhưng hơi thiếu vẻ đẹp nguyên sơ, màu sắc thiêng liêng, cổ kính.

Có lẽ vì thế, giờ đây, khi các pho tượng thần lúa Ifugao cổ hay kim vẫn là đối tượng tìm kiếm của các nhà sưu tầm và khách du lịch thì các pho tượng mồ Tây Nguyên, cũ hay mới chủ yếu cũng chỉ là đối tượng của giới sưu tầm, các bảo tàng hay của các trung tâm văn hóa - du lịch. Vì nhiều lý do, chúng gần như không thể trở thành quà lưu niệm với khách du lịch trong hay ngoài nước.

Tạ Đức

Các tin khác

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Thay vì phụ thuộc vào ánh nắng mặt trời hay thổ nhưỡng tự nhiên tại chỗ, toàn bộ hệ thống thảm nhung phục vụ World Cup 2026 tại 11 sân bóng ở Mỹ đều được kiến tạo, vận chuyển, lắp đặt và duy trì bằng những giải pháp kỹ thuật sinh học và cơ khí tối tân nhất trong lịch sử thể thao thế giới. Những ghi nhận thực tế từ các kỹ sư tại hiện trường đã hé lộ nhiều bí mật kinh ngạc về quy trình chuẩn bị mặt sân khắt khe chưa từng có này.

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Giữa cái nóng hầm hập vùng Trung Tây nước Mỹ, đội tuyển Argentina thiết lập đại bản doanh tại Kansas City chuẩn bị bảo vệ ngai vàng World Cup 2026. Bất chấp thời tiết khắc nghiệt và gợi ý đổi địa điểm từ FIFA, Lionel Messi cùng đồng đội vẫn kiên định bám trụ tại đây. Đây không đơn thuần là quyết định hậu cần kỹ thuật, mà là sự tính toán kỹ lưỡng nhằm tìm kiếm không gian bình yên, kết nối văn hóa quê hương và tiếp nhận báu vật tinh thần vô giá truyền lại từ lịch sử chính trị, thể thao vĩ đại dân tộc Nam Mỹ.

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.