Độc lạ tượng thần lúa Ifugao

Ngày 21/10/2022, nhà đấu giá Christie ở Paris đã bán thành công một pho tượng gỗ cổ thể hiện thần lúa của người Ifugao ở Philippines với giá kỷ lục là 630.000 euro (khoảng 15 tỉ 750 triệu VND thời gian đó), gấp 2 lần giá dự kiến cao nhất là 300.000 euro. Vậy pho tượng này có gì đặc sắc?

Các chuyên gia cho rằng pho tượng là một kiệt tác của nghệ thuật Ifugao, nổi bật bởi dáng vẻ nguyên sơ, thuần phác. Tính biểu tượng, cách điệu và trừu tượng cho nó gợi mối liên hệ họ hàng với những những hình tượng con người cổ xưa nhất cũng như hiện đại nhất, từ đó mang một sức mạnh và vẻ đẹp xuyên không - thời gian…

Tuy nhiên, giá trị cao kỷ lục của pho tượng này còn bắt nguồn từ nguồn gốc đặc biệt của nó.

Độc lạ tượng thần lúa Ifugao -0
Tượng thần lúa Ifugao (trái) và tượng mồ Gia Rai.

Người sưu tầm được pho tượng này là nhà nhân học Mỹ Henry Otley Beyer (1883-1966), là người đã dành 60 năm đời mình nghiên cứu, giảng dạy và truyền bá văn hóa bản địa Philippines. Ông được coi là “Người cha của ngành nhân học Philippines”; là “ Vị trưởng bối của các ngành dân tộc học, khảo cổ học, tiền sử học ở Philippines”.

 Các nghiên cứu của ông về người Ifugao và các khu ruộng bậc thang của họ ở tỉnh Ifugao, đảo Luzon là một cơ sở cho UNESCO công nhận quần thể gồm 5 khu ruộng bậc thang ở đây là Di sản thế giới vào năm 1995.

Ông cũng chính là người đã đưa ra thuyết về làn sóng thiên di của những người đã mang theo nghề trồng lúa, rèn sắt, làm gốm từ Nam Trung Quốc và Đông Dương (khái niệm một thời chỉ chung ba nước Việt Nam-Lào-Campuchia) tới Philippines và vùng quần đảo Đông Nam Á cách đây khoảng 2.000-2.500 năm…

Là người yêu và hiểu sâu sắc văn hóa truyền thống Ifugao, ông đã sưu tầm được các truyền thuyết về nguồn gốc tượng thần lúa cũng như một số pho tượng thần lúa cổ và đẹp nhất của tộc người này. Ông đã có được pho tượng trên vào năm 1918, đúng năm vợ ông sinh người con trai duy nhất của ông, William, người đã được thừa kế pho tượng này… Mặt khác, giá trị của pho tượng còn bắt nguồn từ tính độc đáo và kỳ bí của các tín ngưỡng và phong tục liên quan.

Người Ifugao thờ tới 1.500 vị thần nhưng chỉ tạc và thờ cúng tượng thần lúa, là dạng tượng thiêng, biểu tượng cho tổ tiên hóa thần linh của người Ifugao. Với họ, thần lúa cũng là thần sinh sản - thần của cải - thần bảo hộ, là vị thần có vai trò trung tâm trong các nghi lễ cầu mong an khang thịnh vượng cho mỗi gia đình và cả cộng đồng. Họ gọi thần lúa là Bulul, vừa là từ chỉ linh hồn tổ tiên, vừa là từ chỉ vật mang linh hồn đó.

Theo truyền thống, người Ifugao thường đặt một cặp tượng nam-nữ thể hiện ông bà tổ hay vợ chồng thần lúa trong các kho thóc lúa nằm bên các thửa ruộng hay trên các gác xép nhà ở. Tượng nam đặt bên phải hay phía Đông và tượng nữ đặt bên trái hay phía Tây, ngồi gần nhau hoặc nắm tay nhau phản ánh quan hệ cân bằng hòa hợp Âm Dương trong một xã hội phụ hệ. Họ tin hai vị thần đó sẽ giúp họ bảo vệ thóc lúa khỏi ma ác, sâu bọ, trộm cắp và giúp mùa màng tươi tốt.

Có nơi, tượng thần lúa lại được thể hiện dưới dạng hình trâu hay gà trống, hai biểu tượng xa xưa hơn của nghề trồng lúa gắn với nước – mưa - mặt trăng và lửa - nắng - mặt trời... Các pho tượng cổ thường được đặt trên đế hình cối giã gạo lưng eo cách điệu, cũng là một biểu tượng của thần lúa với hai tư thế cơ bản: ngồi xổm hay bệt với hai tay khoanh trên đầu gối hoặc đứng với hai tay buông thõng. Một số tượng mang trong tay một chiếc bát lớn đựng đồ cúng.

Theo truyền thống xa xưa, các pho tượng cổ thường có đầu và mình trần với bộ phận giới tính hay một chiếc chày cho nam và một chiếc cối cho nữ. Thời sau này, đặc biệt trong các nghi lễ, một số tượng nam còn đội mũ làm bằng rơm, mặc khố, tượng nữ mặc váy quấn, tai đeo khuyên, cổ đeo chuỗi hạt cườm và chân đeo vòng. Có nơi tượng được phủ một lớp cơm nghiền trộn vôi tạo màu trắng như một cách nhấn mạnh vai trò của thần với nghề trồng lúa.

Người tạc tượng thường là các pháp sư, chủ làng hay nghệ nhân có tiếng tăm, uy tín, không chỉ có hiểu biết sâu về tín ngưỡng mà còn có tay nghề thiện nghệ, cẩn thận, tỉ mỉ. Quá trình tạo tượng, từ việc chọn cây, lấy gỗ, điêu khắc đều gắn với các nghi lễ trang trọng, trong đó lễ hô thần nhập tượng, tức lễ nhập linh hồn tổ tiên - thần lúa vào tượng là nghi lễ quan trọng nhất, có thể  kéo dài tới 6 tuần. Trong lễ, pháp sư ngân nga các bài ca nói về nguồn gốc tượng. Sau lễ, tượng được đặt trong nhà của nghệ nhân cho đến lễ mừng lúa mới mới được đưa về nhà chủ, nơi chúng được dâng lên các lễ vật là rượu gạo, bánh gạo cùng máu của những con vật cúng.

Màu bóng đậm của các pho tượng đã được tạo từ máu của các con vật cúng cùng khói, mỡ của đồ cúng trong các nghi lễ gắn với chu kỳ trồng lúa… Do gắn với nhiều nghi lễ phức tạp, tốn kém, xưa chỉ các gia đình quí tộc mới có tượng thần lúa để truyền cho con cháu theo dòng trưởng. Cũng chỉ con cháu những gia đình đã có tượng thần lúa xưa mới được làm tượng mới.

Ngày nay, phần lớn tượng thần lúa Ifugao được tạo ra để bán cho các nhà sưu tầm và khách du lịch.

Tượng thần lúa Ifugao và tượng mồ Tây Nguyên

So sánh tượng thần lúa Igugao và tượng mồ của các tộc người lớn ở Tây Nguyên như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, có thể thấy những điểm tương đồng và khác biệt lý thú.

Dạng tượng mồ phổ biến nhất và cổ nhất ở Tây Nguyên, thường được dựng ở bốn góc hàng rào nhà mồ và ở chính giữa hàng rào phía Đông cũng có tư thế ngồi bệt, hai khuỷu tay chống đầu gối, hai bàn tay đỡ cằm (như đang ngẫm nghĩ, suy tư) hay ôm má (như đang buồn khổ khóc lóc) trông khá gần gũi với dạng tượng thần lúa Ifugao ngồi, nhưng hai tay lại khoanh trên đầu gối.

Các tượng mồ kiểu cổ cũng không có trang phục và để lộ bộ phận giới tính. Một số tượng cũng có đế hình cối lưng eo và ở tư thế hai tay dâng đĩa đồ cúng như tượng thần lúa Ifugao. Nhiều tượng mồ cũng được cúng bằng cách bôi máu các con vật cúng v.v... Những tượng đồng trên chủ yếu bắt nguồn từ cội nguồn văn hóa chung của người Ifugao và người Tây Nguyên, đặc biệt từ văn hóa Đông Sơn.

Tuy nhiên, các tộc người Tây Nguyên dù cũng rất coi trọng thần lúa và thờ cúng thần lúa, nhưng lại coi thần lúa là một phụ nữ và không có tộc người nào có cặp tượng gỗ thể hiện nam hay nữ thần lúa như người Ifugao. Cụ thể, người Ba Na coi thần lúa là vợ của thần sấm, có hiện thân là một con cóc thường ẩn mình ở các kho lúa hay hóa thành một bà già ghẻ lở đầy mình (tức có da sần sùi giống da cóc)…

Trong khi đó, tượng gỗ Tây Nguyên chủ yếu là tượng mồ được tạo ra trong lễ bỏ mả, hội lễ truyền thống lớn nhất, quan trọng và linh thiêng nhất trên vùng đất này. Thực chất, hội lễ đó là một biến thể của lễ cải táng nhưng bỏ đi việc thu gom xương người chết.

Về nguồn gốc và bản chất, tượng mồ vốn là các biểu tượng thiêng, thể hiện các con vật tổ, tổ tiên hay thần linh về đưa đón, che chở, bảo vệ hồn người chết trên đường về thế giới bên kia.

Tuy nhiên, sau này, các tộc người Tây Nguyên lại coi tượng mồ là món quà của người sống tặng người chết, là tượng thể hiện người chết và cuộc sống của gia đình họ khi họ còn sống… Từ đó, có nhiều dạng tượng như người đàn ông đang giao hợp, đi săn hay đánh trống, người đàn bà đang mang bầu hay chăm con, vợ chồng đang âu yếm nhau v.v...

Thời gian qua, nhiều pho tượng mới mô phỏng tượng mồ xưa đã được tạo ra để bày ở nhà làng, nhà các nghệ nhân hay sân vườn các điểm ăn uống, du lịch ở Tây Nguyên. Chúng được coi là các tác phẩm nghệ thuật dân gian mang bản sắc Tây Nguyên. Tuy phong phú về nội dung và đa dạng về hình thức, chúng có vẻ hơi thừa tính phóng khoáng, hồn nhiên nhưng hơi thiếu vẻ đẹp nguyên sơ, màu sắc thiêng liêng, cổ kính.

Có lẽ vì thế, giờ đây, khi các pho tượng thần lúa Ifugao cổ hay kim vẫn là đối tượng tìm kiếm của các nhà sưu tầm và khách du lịch thì các pho tượng mồ Tây Nguyên, cũ hay mới chủ yếu cũng chỉ là đối tượng của giới sưu tầm, các bảo tàng hay của các trung tâm văn hóa - du lịch. Vì nhiều lý do, chúng gần như không thể trở thành quà lưu niệm với khách du lịch trong hay ngoài nước.

Tạ Đức

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.