Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan

Tháng 4/1991, trên một tờ báo của Liên Xô, đại tá KGB hồi hưu Vladimir Chikov viết rằng vào những năm 40, trong số những điệp viên Liên xô thâm nhập vào Dự án Manhattan, còn một người nữa. Điệp viên này có mật danh là Perseus và chưa bao giờ bị lộ.

Ông đóng vai trò chủ chốt trong việc chuyển bí mật nguyên tử của Mỹ về Liên Xô. Nhưng điều quan trọng nhất là vào thời điểm công bố bài báo, ông vẫn còn sống! Kể từ đó, ít nhất có 10 cuốn sách về siêu điệp viên bí ẩn Liên Xô đã được xuất bản. Nhưng danh tính thực sự của ông vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng.

Perseus

Thời gian này, ở Liên Xô, đã xảy ra những biến cố chính trị lớn, nên ít ai quan tâm tới các điệp viên. Tuy nhiên, ở Mỹ, nó có tác dụng như một quả bom. Ở đấy, người ta biết rằng tại phòng thí nghiệm Los Alamos, nơi quả bom nguyên tử đầu tiên trên thế giới được chế tạo, có những người hợp tác với tình báo Liên Xô. Cụ thể là nhà vật lý Đức lưu vong Klaus Fuchs, một người cộng sản kiên định. Ông bị phát hiện vào năm 1950, và một thời gian dài được coi là người cung cấp thông tin chính cho các cơ quan tình báo Liên Xô. Một điệp viên khác bị phát hiện cùng lúc là David Greenglass, thợ máy người Mỹ.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
David Greenglass.

Giờ đây, hóa ra các cơ quan tình báo Mỹ đã bỏ sót điệp viên quan trọng nhất của Liên Xô trong phòng thí nghiệm khoa học bí mật nhất nước này. Các phương tiện truyền thông gọi Perseus là con người bí ẩn đã thay đổi tiến trình lịch sử. Vấn đề không phải các nhà khoa học Liên Xô không thể chế tạo ra một loại vũ khí như vậy. Nói đúng hơn, thông tin do Fuchs và Perseus cung cấp có ý nghĩa quan trọng về mặt tổ chức.

Lúc đầu, Stalin tỏ ra hoài nghi các lý thuyết về vũ khí có sức mạnh hủy diệt, đặc biệt là khi đang diễn ra cuộc chiến tranh với Đức Quốc xã và cần phải chi tiêu rất nhiều việc. Nhưng thông tin nhận được từ bên kia đại dương đã thuyết phục Stalin rằng mặc dù chiến tranh, không nên tiếc tiền cho việc nghiên cứu và chế tạo loại vũ khí này, và dự án hạt nhân của Liên Xô đã trở thành ưu tiên hàng đầu. Nếu không có thông tin đó, rất có thể, công việc chế tạo bom nguyên tử chỉ có thể bắt đầu sau khi kết thúc chiến tranh. Mà đến thời điểm đó, trong điều kiện độc quyền hạt nhân của Mỹ, có thể xảy ra rất nhiều vấn đề.

Perseus đã chuyển cho Liên Xô những thông tin chi tiết về cấu trúc của "Fat Man" (“Thằng béo”)  và nguyên tắc hoạt động của nó, nhờ đó các chuyên gia Liên Xô không phải mất thời gian làm các thí nghiệm. Ông cũng thông báo về việc thử thành công quả bom nguyên tử đầu tiên của Mỹ.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
Anatoly Yatskov.

Những xác nhận trước khi qua đời

Chẳng bao lâu sau khi xuất hiện bài báo, Liên bang Xôviết sụp đổ, Nhà nước mở cửa biên giới, và các nhà báo và nhà sử học nước ngoài đổ xô đến nước Nga với hy vọng tìm hiểu một điều gì đó về siêu điệp viên nguyên tử. Ban đầu, người ta rất hoài nghi về khả năng các cơ quan tình báo có thể bỏ sót một nhân vật quan trọng như vậy ở Los Alamos. Tuy nhiên, sau vài cuộc phỏng vấn, ý kiến đã thay đổi.

Năm 1992, một năm trước khi qua đời, Anatoly Yatskov xác nhận thông tin về sự tồn tại của Perseus. Vào những năm 1940, Anatoly Yatskov giữ chức Phó lãnh sự Liên Xô tại Mỹ dưới cái tên Anatoly Yakovlev. Thực chất, Yatskov chính là người liên lạc với các điệp viên nguyên tử Liên Xô trong Dự án Manhattan. Theo ông, Perseus là nhân vật chủ chốt của tình báo Liên Xô, tất cả những thông tin về chương trình hạt nhân của Mỹ vốn có ở Liên Xô, đều nhận được từ ông và Fuchs. Yatskov cũng xác nhận rằng Perseus không bị lộ và hiện vẫn còn sống.

Xác nhận tiếp theo đến cùng năm từ Leontine Cohen, còn được gọi là Helen Kroger. Bà và chồng là Morris làm nhiệm vụ liên lạc giữa tình báo Liên Xô và các điệp viên trong Dự án Manhattan. Vài tháng trước khi qua đời, bà Cohen xác nhận rằng vào những năm 1940, bà đã mang một tài liệu tuyệt mật đến New York, và tài liệu này do một thanh niên trẻ tham gia Dự án Manhattan cung cấp cho bà. Bà không cho biết tên anh ta, nhưng ám chỉ rằng đó không phải là Fuchs.

Cuối cùng, vào năm 1995, không lâu trước khi qua đời, Morris Cohen, lúc bấy giờ sống ở Nga, đã lên tiếng. Ông cũng xác nhận sự tồn tại của Perseus, đồng thời nói rằng anh ta đóng một vai trò rất quan trọng và bí mật đến mức trên thế giới có không quá ba người (kể cả Cohen) biết tên thật của anh ta.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
Theodore Hall.

Xác nhận tuyệt mật

Khoảng giữa năm 1995, đã xảy ra một sự kiện gây ấn tượng mạnh. Mỹ giải mật chương trình “Venona” và công bố tất cả các tài liệu liên quan. Chương trình đánh chặn các mật mã và điện tín của Liên Xô này hoạt động từ năm 1943, và được giữ bí mật tuyệt đối suốt nửa thế kỷ. Trong thời gian đó, hàng chục nghìn báo cáo của Liên Xô đã bị chặn, nhưng chỉ có thể giải mã không quá ba nghìn báo cáo.

Trong các bản mật mã của những năm 1940, cái tên PERS được nhắc tới nhiều lần. Tất nhiên, ngay lập tức mọi người nghĩ đó là Perseus. Tưởng như, có thể coi sự hiện diện của điệp viên này đã được chứng minh. Nhưng danh tính thực sự của anh ta thì vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng. Mặc dù thừa nhận sự hiện diện của điệp viên này, nhưng các nguồn tin của Liên Xô không tiết lộ nhiều vì sợ anh ta bị phát hiện.

Những đặc điểm của Perseus rất mơ hồ: người Mỹ bản địa, có cảm tình với tư tưởng cánh tả, cung cấp thông tin, nhưng không nhận tiền; vào đầu những năm 1940, bố mẹ sống ở New York; có thể, đã tham gia cuộc nội chiến ở Tây Ban Nha về phía phe Cộng hòa, đến năm 1991, vẫn còn sống. Tuy nhiên, trong số những người tham gia Dự án Manhattan mà chúng ta đã biết, không một người nào hoàn toàn phù hợp với mô tả này. Dù sao, vẫn có một số ứng cử viên tiềm năng.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
Philip Morrison.

Chiến sĩ đấu tranh vì hoà bình

Cuối những năm 1990, nhà khoa học kiêm nhà hoạt động xã hội người Mỹ Jeremy Stone đã tiết lộ danh tính của Perseus trong một cuốn sách của mình. Theo ý kiến của ông, nhà vật lý thiên văn nổi tiếng Philip Morrison là người ẩn dưới mật danh này. Từ nhỏ, ông ta đã có thiện cảm với chủ nghĩa cộng sản, và đã tận mắt chứng kiến sức mạnh hủy diệt của vũ khí nguyên tử mà ông tham gia chế tạo, Morrison trở thành nhà hoạt động tích cực của phong trào giải trừ vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, những bằng chứng của Stone không thực sự rõ ràng. Ví dụ, ông khẳng định rằng trong một cuộc trò chuyện riêng với Morrison, ông ta tình cờ nhắc đến Perseus và thấy hai chân của người đối thoại "run lên bần bật". Morrison rất tức giận và dọa sẽ kiện Stone vì tội vu khống, đồng thời nhắc lại rằng hồi nhỏ ông  bị bệnh bại liệt, và từ đó buộc phải chống gậy khi di chuyển, và chứng run chân là người bạn đồng hành thường xuyên của ông trong cuộc đời. Ngoài ra, bố mẹ của Morrison không sống ở New York, mà ở một bang hoàn toàn khác. Các đồng nghiệp của Morrison cũng hết sức ủng hộ ông, và cuối cùng, Stone buộc phải chính thức xin lỗi nhà khoa học, đồng thời bác bỏ những tuyên bố vô căn cứ của mình.

Dấu vết giả

Sau khi giải mật kho tài liệu của “Venona”, các chuyên gia đã xác định rằng trong Dự án Manhattan, Liên Xô còn có một điệp viên chưa bị phát hiện trước đây là Oscar Seborer. Một số nhà báo đã vội vàng đồng nhất anh ta với Perseus, nhưng sau đó, người ta nhận ra rằng đây là dấu vết giả. Oscar Seborer quả thật làm việc cho Liên Xô, nhưng không đạt đến tầm cỡ Perseus. Anh ta chỉ là một kỹ sư quân sự làm công việc đo lường tác động địa chấn của một vụ nổ nguyên tử. Trên cương vị này, anh ta có mặt tại các vụ thử vũ khí hạt nhân “Trinity”. Ngoài ra, trong các mật mã của Liên Xô, anh ta mang biệt danh “Nakhodka”. Cuối cùng, bố mẹ của Seborer chuyển đến Palestine vào cuối những năm 1930.

Thần đồng trẻ

Thần đồng vật lý Theodore Hall được coi là ứng cử viên khả dĩ nhất. Chính anh ta là người có nhiều trùng hợp nhất với Perseus. Thứ nhất, bố mẹ anh sống ở New York vào đầu những năm 40, còn theo hồi ức của Cohen, cuộc gặp gỡ đầu tiên của họ diễn ra tại thành phố này, nơi anh ta đến thăm người thân bị ốm. Thứ hai, vợ chồng Cohen gọi Perseus là chàng trai trẻ. Trong khi hầu hết các nhà khoa học đều ở độ tuổi trưởng thành. Tốt nghiệp Harvard năm 18 tuổi, năm 19 tuổi, Hall đã tham gia Dự án Manhattan, trở thành người tham gia trẻ nhất. Thứ ba, những thông tin do Perseus cung cấp gần như hoàn toàn trùng khớp với lĩnh vực hoạt động của Hall. Thứ tư, anh ta có cảm tình với những tư tưởng cánh tả.

Chỉ có hai sự kiện trong tiểu sử Theodore Hall không khớp: chiến tranh Tây Ban Nha và mật danh. Trong các mật mã của Liên Xô, Theodore Hall được gọi là Mlad. Nhưng điều này rất dễ giải thích. Các nguồn của Liên Xô không muốn tiết lộ danh tính của anh ta, vì vậy họ cố tình đưa thông tin giả vào tiểu sử của Perseus để đánh lạc hướng. Bởi tính đến năm 1991, anh vẫn chưa bị phát hiện.

Mãi đến năm 1995, sau khi công bố kho lưu trữ của “Venona”, điệp viên Mlad mới được xác định. Vào thời điểm đó, Hall vẫn còn sống và gián tiếp xác nhận rằng đó chính là ông. Còn sau khi Hall qua đời vào năm 1999, bà quả phụ của ông đã xuất bản một cuốn sách thực sự thừa nhận sự hợp tác của chồng mình với tình báo Liên Xô.

Hiện nay, phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng Perseus là nhân vật hư cấu, được tạo ra để ngụy trang cho Mlad, ông ta cũng là Theodore Hall. Đây chính là nhân vật chủ chốt nhất đã chuyển phần lớn bí mật nguyên tử của Mỹ cho tình báo Liên Xô. Tuy nhiên, không thể khẳng định 100%, vì vậy có những giả thuyết cho rằng dù sao Perseus vẫn tồn tại.

Trần Hậu (tổng hợp)

Các tin khác

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Mùa hè năm 1950, tại vĩ tuyến 38, đường phân giới giữa hai miền Triều Tiên được thiết lập sau Thế chiến II bất ngờ bùng phát cuộc khủng hoảng chiến lược. Những rạn nứt của trật tự hậu chiến tại Đông Bắc Á hiện rõ, buộc nước Mỹ phải đối diện với thách thức quyền lực của thời Chiến tranh lạnh.

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Ngày 19/6, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã ký quyết định tước Huân chương Đại bàng Trắng trao tặng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky năm 2023. Đáp lại, ông Zelensky cùng nhiều cựu tổng thống và thành viên chính phủ Ukraine đã gửi trả các huân chương do Ba Lan trao tặng. Xin trân trọng giới thiệu bài trả lời phỏng vấn của Giáo sư Lukasz Tomasz Sroka, chuyên gia về lịch sử Trung và Đông Âu, trên tờ DW, về nguyên nhân căng thẳng giữa Ba Lan - Ukraine.

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Không còn bó hẹp trong hệ thống hồ sơ chính thức, thông tin mật ngày nay có thể hiện diện ngay trong những ghi chép cá nhân tưởng như riêng tư. Vụ việc gần đây cho thấy, khi các “nhật ký công vụ” chứa nội dung nhạy cảm, việc lưu giữ, chia sẻ hoặc bảo quản không đúng quy định đều có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro rò rỉ thông tin.

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

Cuối thập niên 1950, khi Fidel Castro lên nắm quyền ở Cuba, Liên Xô vẫn thận trọng trong việc đánh giá chế độ mới vì hiểu biết còn hạn chế về ban lãnh đạo Cuba và lo ngại ảnh hưởng đến quan hệ với Mỹ. Tuy nhiên, sau Khủng hoảng Caribe đưa thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân, Liên Xô nhận ra những hạn chế trong hoạt động tình báo đối với Mỹ. Từ đó, GRU chuyển hướng tăng cường triển khai các lực lượng và phương tiện tình báo vô tuyến điện tử ở Cuba.

Thất bại của những “khung trời hẹp”

Thất bại của những “khung trời hẹp”

9 năm tiêu tốn khoảng 4 tỷ euro mà không một nguyên mẫu nào được chế tạo. Đó là tổng kết của chương trình máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS - dự án quốc phòng tham vọng nhất trong lịch sử châu Âu - khi Pháp và Đức chính thức tuyên bố khai tử nó ngày 8/6/2026. Vì sao siêu dự án này đổ vỡ?

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Bản án đối với Ahmad Abouammo được điều chỉnh một phần về mặt pháp lý. Tuy nhiên, các cáo buộc cốt lõi liên quan đến việc thu thập và chuyển giao dữ liệu người dùng vẫn tiếp tục được duy trì.

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Năm 1946, một nhóm học sinh Liên Xô đã tặng Đại sứ Mỹ tại Liên Xô William Harriman bức phù điêu quốc huy Hoa Kỳ bằng gỗ, biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước trong Thế chiến II. Được treo trong phòng làm việc của Đại sứ tại Moscow suốt 7 năm, món quà tưởng như vô hại này sau đó được phát hiện là “con ngựa thành Troy”, bên trong chứa một thiết bị nghe lén tinh vi do Liên Xô chế tạo.

Kế hoạch an ninh chưa từng có cho World Cup 2026 của người Mỹ

Kế hoạch an ninh chưa từng có cho World Cup 2026 của người Mỹ

Khi trái bóng Trionda chính thức lăn trên sân vào ngày 11/6/2026, World Cup lớn nhất trong lịch sử, trải dài trên 16 thành phố thuộc 3 quốc gia Bắc Mỹ, với 48 đội tuyển và 104 trận đấu đã chính thức khai mạc. Với tư cách là quốc gia chủ nhà chính đăng cai tới 78 trận đấu, nước Mỹ đã chuẩn bị một kế hoạch an ninh lớn chưa từng có để bảo vệ an toàn cho sự kiện lần này.

“Con mắt ma” của CIA trên bầu trời Liên Xô

“Con mắt ma” của CIA trên bầu trời Liên Xô

Trong Chiến tranh lạnh, có những vũ khí không cần khai hỏa vẫn làm rung chuyển thế giới. U-2 là một trường hợp như vậy. Nó không mang bom, không tên lửa, không được thiết kế để giao chiến trên không. Thứ nguy hiểm nhất là máy ảnh, cảm biến và độ cao tưởng như ngoài tầm với của phòng không Liên Xô.

Đại tá tình báo trong vai giám đốc hãng phim

Đại tá tình báo trong vai giám đốc hãng phim

Với tiêu đề Lights, Camera, Covert Action (Ánh sáng, máy quay và hoạt động bí mật) đăng trên tạp chí Lưu trữ lịch sử tình báo (EHA) trực tuyến Nga, tác giả, Đại tá KGB Stanislav Lekarev đã kể về những năm tháng hoạt động bí mật của ông tại Vương quốc Anh dưới vai giám đốc điều hành hãng phim SovExportFilm những thập niên 70 thế kỷ trước.

Nga ngăn chặn chiến dịch nghe lén điện thoại lớn nhất của tình báo Phương Tây

Nga ngăn chặn chiến dịch nghe lén điện thoại lớn nhất của tình báo Phương Tây

Trong thế kỷ XXI, những bí mật của chúng ta liên tục bị săn lùng bằng các phương tiện điện tử. Vì vậy, yêu cầu thận trọng trong phát ngôn và chia sẻ thông tin ngày càng trở nên cấp thiết. Trao đổi với phóng viên Báo “Luận chứng tuần”, Đại tá Sergey Matveev, chuyên gia an ninh mạng từng công tác tại Cơ quan An ninh Liên bang Nga, đã chia sẻ một số ý kiến về những nguy cơ mà thời đại kỹ thuật số đang đặt ra. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Lỗ hổng của nước Anh

Lỗ hổng của nước Anh

Hai lá đơn từ chức được gửi đi gần như đồng thời của hai bộ trưởng đứng đầu lực lượng quân đội Anh hôm 11/6/2026 vừa qua không chỉ bộc lộ những bất đồng trong chính phủ. Nghiêm trọng hơn, nó đã phơi bày một lỗ hổng an ninh nghiêm trọng đe dọa vị thế của Anh trên bản đồ thế giới.

Số phận người phụ nữ ám sát hụt Tổng thống Gerald Ford

Số phận người phụ nữ ám sát hụt Tổng thống Gerald Ford

Ngày 15/1/1976, bồi thẩm đoàn tại Tòa án Liên bang khu vực Bắc California đã kết án tù chung thân đối với Sara Moore. Bản án có thể được xem là quá nghiêm khắc, bởi vì Moore không giết ai, mà chỉ thực hiện một vụ ám sát bất thành. Tuy nhiên, mục tiêu của bà ta là Tổng thống Hoa Kỳ Gerald Ford.

Bí mật về tàu ngầm Mỹ đắt giá nhất Thế chiến II

Bí mật về tàu ngầm Mỹ đắt giá nhất Thế chiến II

Ngày 10/2/1942, tàu ngầm Mỹ US Trout (SS-202) đã đánh chìm hai tàu vận tải của Nhật Bản. Thoạt nhìn, điều này dường như chẳng có gì đặc biệt, bởi trong suốt cuộc chiến ở Thái Bình Dương, có hàng trăm cuộc tấn công tương tự. Tuy nhiên, cuộc tấn công lần này được thực hiện bởi một tàu ngầm đang chở trên khoang một kho báu trị giá hàng triệu USD.

60 con thuyền trong bóng tối và sai số chết người của tình báo Ottoman

60 con thuyền trong bóng tối và sai số chết người của tình báo Ottoman

Từ Công đồng Trent đến vùng biển Lepanto, tình báo Ottoman thế kỷ XVI từng len qua những lối mà châu Âu ít nghi ngờ nhất: áo giáo sĩ, thương nhân, hải tặc, người cải đạo, tù binh được thả. Nhưng một đế chế có thể thu được rất nhiều tin tức mà vẫn thua, nếu thông tin khi về đến trung tâm quyền lực bị che khuất bởi nỗi sợ nói thật.

Đằng sau vụ bắt giữ nhân sự quốc phòng tại Ba Lan

Đằng sau vụ bắt giữ nhân sự quốc phòng tại Ba Lan

Vụ bắt giữ một nhân sự trong lĩnh vực quốc phòng tại Ba Lan công bố hôm 30/5/2026 đang đặt ra những câu hỏi về mức độ an toàn của thông tin chiến lược, nhất là trong bối cảnh chuỗi cung ứng quân sự ngày càng trở nên nhạy cảm.

“Trạm rửa tiền” của Mafia trong vỏ bọc cửa hàng kem

“Trạm rửa tiền” của Mafia trong vỏ bọc cửa hàng kem

Giữa miền Tây nước Đức, một cửa hàng kem Ý trở thành tâm điểm của chiến dịch truy quét mafia lớn nhất châu Âu. Không phải vì những tiếng súng hay một vụ giết người công khai, mà vì một thứ tinh vi hơn nhiều: dòng tiền mua bán ma túy từ Nam Mỹ được hợp thức hóa qua những doanh nghiệp bề ngoài rất bình thường.

AI và cuộc chiến quyền kiểm soát

AI và cuộc chiến quyền kiểm soát

Một cuộc kiểm thử đối với chatbot AI đã làm dấy lên những lo ngại mới về nguy cơ công nghệ này có thể bị lợi dụng để tiếp cận và phổ biến các tri thức liên quan đến vũ khí sinh học.