Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan

Tháng 4/1991, trên một tờ báo của Liên Xô, đại tá KGB hồi hưu Vladimir Chikov viết rằng vào những năm 40, trong số những điệp viên Liên xô thâm nhập vào Dự án Manhattan, còn một người nữa. Điệp viên này có mật danh là Perseus và chưa bao giờ bị lộ.

Ông đóng vai trò chủ chốt trong việc chuyển bí mật nguyên tử của Mỹ về Liên Xô. Nhưng điều quan trọng nhất là vào thời điểm công bố bài báo, ông vẫn còn sống! Kể từ đó, ít nhất có 10 cuốn sách về siêu điệp viên bí ẩn Liên Xô đã được xuất bản. Nhưng danh tính thực sự của ông vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng.

Perseus

Thời gian này, ở Liên Xô, đã xảy ra những biến cố chính trị lớn, nên ít ai quan tâm tới các điệp viên. Tuy nhiên, ở Mỹ, nó có tác dụng như một quả bom. Ở đấy, người ta biết rằng tại phòng thí nghiệm Los Alamos, nơi quả bom nguyên tử đầu tiên trên thế giới được chế tạo, có những người hợp tác với tình báo Liên Xô. Cụ thể là nhà vật lý Đức lưu vong Klaus Fuchs, một người cộng sản kiên định. Ông bị phát hiện vào năm 1950, và một thời gian dài được coi là người cung cấp thông tin chính cho các cơ quan tình báo Liên Xô. Một điệp viên khác bị phát hiện cùng lúc là David Greenglass, thợ máy người Mỹ.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
David Greenglass.

Giờ đây, hóa ra các cơ quan tình báo Mỹ đã bỏ sót điệp viên quan trọng nhất của Liên Xô trong phòng thí nghiệm khoa học bí mật nhất nước này. Các phương tiện truyền thông gọi Perseus là con người bí ẩn đã thay đổi tiến trình lịch sử. Vấn đề không phải các nhà khoa học Liên Xô không thể chế tạo ra một loại vũ khí như vậy. Nói đúng hơn, thông tin do Fuchs và Perseus cung cấp có ý nghĩa quan trọng về mặt tổ chức.

Lúc đầu, Stalin tỏ ra hoài nghi các lý thuyết về vũ khí có sức mạnh hủy diệt, đặc biệt là khi đang diễn ra cuộc chiến tranh với Đức Quốc xã và cần phải chi tiêu rất nhiều việc. Nhưng thông tin nhận được từ bên kia đại dương đã thuyết phục Stalin rằng mặc dù chiến tranh, không nên tiếc tiền cho việc nghiên cứu và chế tạo loại vũ khí này, và dự án hạt nhân của Liên Xô đã trở thành ưu tiên hàng đầu. Nếu không có thông tin đó, rất có thể, công việc chế tạo bom nguyên tử chỉ có thể bắt đầu sau khi kết thúc chiến tranh. Mà đến thời điểm đó, trong điều kiện độc quyền hạt nhân của Mỹ, có thể xảy ra rất nhiều vấn đề.

Perseus đã chuyển cho Liên Xô những thông tin chi tiết về cấu trúc của "Fat Man" (“Thằng béo”)  và nguyên tắc hoạt động của nó, nhờ đó các chuyên gia Liên Xô không phải mất thời gian làm các thí nghiệm. Ông cũng thông báo về việc thử thành công quả bom nguyên tử đầu tiên của Mỹ.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
Anatoly Yatskov.

Những xác nhận trước khi qua đời

Chẳng bao lâu sau khi xuất hiện bài báo, Liên bang Xôviết sụp đổ, Nhà nước mở cửa biên giới, và các nhà báo và nhà sử học nước ngoài đổ xô đến nước Nga với hy vọng tìm hiểu một điều gì đó về siêu điệp viên nguyên tử. Ban đầu, người ta rất hoài nghi về khả năng các cơ quan tình báo có thể bỏ sót một nhân vật quan trọng như vậy ở Los Alamos. Tuy nhiên, sau vài cuộc phỏng vấn, ý kiến đã thay đổi.

Năm 1992, một năm trước khi qua đời, Anatoly Yatskov xác nhận thông tin về sự tồn tại của Perseus. Vào những năm 1940, Anatoly Yatskov giữ chức Phó lãnh sự Liên Xô tại Mỹ dưới cái tên Anatoly Yakovlev. Thực chất, Yatskov chính là người liên lạc với các điệp viên nguyên tử Liên Xô trong Dự án Manhattan. Theo ông, Perseus là nhân vật chủ chốt của tình báo Liên Xô, tất cả những thông tin về chương trình hạt nhân của Mỹ vốn có ở Liên Xô, đều nhận được từ ông và Fuchs. Yatskov cũng xác nhận rằng Perseus không bị lộ và hiện vẫn còn sống.

Xác nhận tiếp theo đến cùng năm từ Leontine Cohen, còn được gọi là Helen Kroger. Bà và chồng là Morris làm nhiệm vụ liên lạc giữa tình báo Liên Xô và các điệp viên trong Dự án Manhattan. Vài tháng trước khi qua đời, bà Cohen xác nhận rằng vào những năm 1940, bà đã mang một tài liệu tuyệt mật đến New York, và tài liệu này do một thanh niên trẻ tham gia Dự án Manhattan cung cấp cho bà. Bà không cho biết tên anh ta, nhưng ám chỉ rằng đó không phải là Fuchs.

Cuối cùng, vào năm 1995, không lâu trước khi qua đời, Morris Cohen, lúc bấy giờ sống ở Nga, đã lên tiếng. Ông cũng xác nhận sự tồn tại của Perseus, đồng thời nói rằng anh ta đóng một vai trò rất quan trọng và bí mật đến mức trên thế giới có không quá ba người (kể cả Cohen) biết tên thật của anh ta.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
Theodore Hall.

Xác nhận tuyệt mật

Khoảng giữa năm 1995, đã xảy ra một sự kiện gây ấn tượng mạnh. Mỹ giải mật chương trình “Venona” và công bố tất cả các tài liệu liên quan. Chương trình đánh chặn các mật mã và điện tín của Liên Xô này hoạt động từ năm 1943, và được giữ bí mật tuyệt đối suốt nửa thế kỷ. Trong thời gian đó, hàng chục nghìn báo cáo của Liên Xô đã bị chặn, nhưng chỉ có thể giải mã không quá ba nghìn báo cáo.

Trong các bản mật mã của những năm 1940, cái tên PERS được nhắc tới nhiều lần. Tất nhiên, ngay lập tức mọi người nghĩ đó là Perseus. Tưởng như, có thể coi sự hiện diện của điệp viên này đã được chứng minh. Nhưng danh tính thực sự của anh ta thì vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng. Mặc dù thừa nhận sự hiện diện của điệp viên này, nhưng các nguồn tin của Liên Xô không tiết lộ nhiều vì sợ anh ta bị phát hiện.

Những đặc điểm của Perseus rất mơ hồ: người Mỹ bản địa, có cảm tình với tư tưởng cánh tả, cung cấp thông tin, nhưng không nhận tiền; vào đầu những năm 1940, bố mẹ sống ở New York; có thể, đã tham gia cuộc nội chiến ở Tây Ban Nha về phía phe Cộng hòa, đến năm 1991, vẫn còn sống. Tuy nhiên, trong số những người tham gia Dự án Manhattan mà chúng ta đã biết, không một người nào hoàn toàn phù hợp với mô tả này. Dù sao, vẫn có một số ứng cử viên tiềm năng.

Điệp viên nguyên tử bí ẩn nhất Liên Xô trong Dự án Manhattan -0
Philip Morrison.

Chiến sĩ đấu tranh vì hoà bình

Cuối những năm 1990, nhà khoa học kiêm nhà hoạt động xã hội người Mỹ Jeremy Stone đã tiết lộ danh tính của Perseus trong một cuốn sách của mình. Theo ý kiến của ông, nhà vật lý thiên văn nổi tiếng Philip Morrison là người ẩn dưới mật danh này. Từ nhỏ, ông ta đã có thiện cảm với chủ nghĩa cộng sản, và đã tận mắt chứng kiến sức mạnh hủy diệt của vũ khí nguyên tử mà ông tham gia chế tạo, Morrison trở thành nhà hoạt động tích cực của phong trào giải trừ vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, những bằng chứng của Stone không thực sự rõ ràng. Ví dụ, ông khẳng định rằng trong một cuộc trò chuyện riêng với Morrison, ông ta tình cờ nhắc đến Perseus và thấy hai chân của người đối thoại "run lên bần bật". Morrison rất tức giận và dọa sẽ kiện Stone vì tội vu khống, đồng thời nhắc lại rằng hồi nhỏ ông  bị bệnh bại liệt, và từ đó buộc phải chống gậy khi di chuyển, và chứng run chân là người bạn đồng hành thường xuyên của ông trong cuộc đời. Ngoài ra, bố mẹ của Morrison không sống ở New York, mà ở một bang hoàn toàn khác. Các đồng nghiệp của Morrison cũng hết sức ủng hộ ông, và cuối cùng, Stone buộc phải chính thức xin lỗi nhà khoa học, đồng thời bác bỏ những tuyên bố vô căn cứ của mình.

Dấu vết giả

Sau khi giải mật kho tài liệu của “Venona”, các chuyên gia đã xác định rằng trong Dự án Manhattan, Liên Xô còn có một điệp viên chưa bị phát hiện trước đây là Oscar Seborer. Một số nhà báo đã vội vàng đồng nhất anh ta với Perseus, nhưng sau đó, người ta nhận ra rằng đây là dấu vết giả. Oscar Seborer quả thật làm việc cho Liên Xô, nhưng không đạt đến tầm cỡ Perseus. Anh ta chỉ là một kỹ sư quân sự làm công việc đo lường tác động địa chấn của một vụ nổ nguyên tử. Trên cương vị này, anh ta có mặt tại các vụ thử vũ khí hạt nhân “Trinity”. Ngoài ra, trong các mật mã của Liên Xô, anh ta mang biệt danh “Nakhodka”. Cuối cùng, bố mẹ của Seborer chuyển đến Palestine vào cuối những năm 1930.

Thần đồng trẻ

Thần đồng vật lý Theodore Hall được coi là ứng cử viên khả dĩ nhất. Chính anh ta là người có nhiều trùng hợp nhất với Perseus. Thứ nhất, bố mẹ anh sống ở New York vào đầu những năm 40, còn theo hồi ức của Cohen, cuộc gặp gỡ đầu tiên của họ diễn ra tại thành phố này, nơi anh ta đến thăm người thân bị ốm. Thứ hai, vợ chồng Cohen gọi Perseus là chàng trai trẻ. Trong khi hầu hết các nhà khoa học đều ở độ tuổi trưởng thành. Tốt nghiệp Harvard năm 18 tuổi, năm 19 tuổi, Hall đã tham gia Dự án Manhattan, trở thành người tham gia trẻ nhất. Thứ ba, những thông tin do Perseus cung cấp gần như hoàn toàn trùng khớp với lĩnh vực hoạt động của Hall. Thứ tư, anh ta có cảm tình với những tư tưởng cánh tả.

Chỉ có hai sự kiện trong tiểu sử Theodore Hall không khớp: chiến tranh Tây Ban Nha và mật danh. Trong các mật mã của Liên Xô, Theodore Hall được gọi là Mlad. Nhưng điều này rất dễ giải thích. Các nguồn của Liên Xô không muốn tiết lộ danh tính của anh ta, vì vậy họ cố tình đưa thông tin giả vào tiểu sử của Perseus để đánh lạc hướng. Bởi tính đến năm 1991, anh vẫn chưa bị phát hiện.

Mãi đến năm 1995, sau khi công bố kho lưu trữ của “Venona”, điệp viên Mlad mới được xác định. Vào thời điểm đó, Hall vẫn còn sống và gián tiếp xác nhận rằng đó chính là ông. Còn sau khi Hall qua đời vào năm 1999, bà quả phụ của ông đã xuất bản một cuốn sách thực sự thừa nhận sự hợp tác của chồng mình với tình báo Liên Xô.

Hiện nay, phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng Perseus là nhân vật hư cấu, được tạo ra để ngụy trang cho Mlad, ông ta cũng là Theodore Hall. Đây chính là nhân vật chủ chốt nhất đã chuyển phần lớn bí mật nguyên tử của Mỹ cho tình báo Liên Xô. Tuy nhiên, không thể khẳng định 100%, vì vậy có những giả thuyết cho rằng dù sao Perseus vẫn tồn tại.

Trần Hậu (tổng hợp)

Các tin khác

Những thiết bị tình báo kỳ lạ nhất thế kỷ XX

Những thiết bị tình báo kỳ lạ nhất thế kỷ XX

Hoạt động tình báo luôn là động lực thúc đẩy sự đổi mới và các phát minh mang tính đột phá. Trong những năm 1960-1970, các cơ quan tình báo trên thế giới đã tạo ra một khối lượng công nghệ khổng lồ phục vụ cho Chiến tranh Lạnh. Nhiều công nghệ gián điệp được phát triển và sử dụng trong thế kỷ XX hiện vẫn được giữ bí mật. Nhưng ngay cả những gì đã biết cũng đủ khiến người ta phải ngạc nhiên.

Ông Trump và những lần bị mưu sát hụt

Ông Trump và những lần bị mưu sát hụt

Vụ nổ súng tại bữa tiệc tối dành cho các phóng viên Nhà Trắng chỉ là một trong chuỗi các sự kiện an ninh có liên quan đến Tổng thống Trump kể từ năm 2024.

Thu thập dữ liệu quân sự dưới vỏ bọc dân sự

Thu thập dữ liệu quân sự dưới vỏ bọc dân sự

Không cần tiếp cận trực diện, mạng lưới thu thập thông tin có thể khởi nguồn từ những tương tác dân sự tưởng chừng vô hại. Vụ việc tại Philippines cho thấy phương thức hoạt động ngày càng tinh vi, khó nhận diện trong môi trường an ninh phức tạp.

Song trùng bế tắc đàm phán và eo biển Hormuz

Song trùng bế tắc đàm phán và eo biển Hormuz

Mỹ và Iran đang “đấu phong tỏa” giữa lúc bế tắc trong đàm phán tiếp tục kéo dài - theo đó Mỹ ra sức phong tỏa các cảng biển Iran để buộc nước này xuống thang trong đàm phán, còn Iran cáo buộc Mỹ vi phạm thỏa thuận ngừng bắn 14 ngày và tuyên bố tiếp tục đóng eo biển Hormuz.

Chiến dịch “Susannah” và những hệ lụy trong lịch sử tình báo Israel

Chiến dịch “Susannah” và những hệ lụy trong lịch sử tình báo Israel

Chiến dịch phá hoại do cơ quan tình báo quân đội Israel (Aman) tổ chức vào tháng 7/1954 đã thất bại thảm hại. Được xây dựng trên những toan tính thực dụng và chiến thuật phi đạo đức mang tên “hành động dưới màu cờ giả”, chiến dịch này cuối cùng trở nên phản tác dụng đối với chính những kẻ chủ mưu, đồng thời để lại nhiều tranh cãi lớn trong lịch sử ngành tình báo thế giới.

Gã phù thủy truyền thông và cú lừa thế kỷ

Gã phù thủy truyền thông và cú lừa thế kỷ

Cuối thế kỷ XIX, trong suốt hơn 10 năm, nước Pháp tin rằng, Hội Tam Điểm là một tổ chức thờ quỷ với những bí mật đen tối đang bị phanh phui. Nhưng đến năm 1897, người dựng nên toàn bộ câu chuyện ấy công khai thú nhận: từ nhân chứng, tài liệu đến các nghi lễ gây rúng động, tất cả đều là giả. Cú lừa của Léo Taxil vì thế không chỉ là một scandal thế kỷ, mà còn là một minh chứng cho thấy niềm tin xã hội có thể bị dẫn dắt như thế nào.

Bão giá lương thực đẩy thế giới vào nạn đói thảm họa

Bão giá lương thực đẩy thế giới vào nạn đói thảm họa

Nguy cơ một cuộc khủng hoảng lương thực mới đang bùng nổ khi chỉ số giá lương thực toàn cầu quay đầu tăng tháng thứ hai liên tiếp. Trong bối cảnh xung đột Trung Đông bóp nghẹt nguồn cung phân bón và một “siêu El Nino” được dự báo sẽ tàn phá các vựa lúa lớn nhất hành tinh thời gian tới, liệu chúng ta có thể làm gì để ngăn lại một thảm họa?

Donald Nichols - điệp viên cừ khôi vùng Viễn Đông

Donald Nichols - điệp viên cừ khôi vùng Viễn Đông

Đầu tháng 10/2017, tại Âu Mỹ người ta đồng loạt phát hành ấn phẩm "King of Spies: The Dark Reign of America’s Spymaster in Korea" (tạm dịch: Vua gián điệp: Thời kỳ suy tàn của trùm tình báo Mỹ tại Triều Tiên) của nhà văn Blaine Harden. Sách mô tả Donald Nichols là “điệp viên giỏi nhất vùng Viễn Đông” hay chiến binh “cuộc chiến một người”.

Báo cáo tình báo Mỹ năm 2026 từ góc nhìn của một đại tá Nga

Báo cáo tình báo Mỹ năm 2026 từ góc nhìn của một đại tá Nga

Tháng 3 năm nay, tại phiên điều trần trước Ủy ban Tình báo Thượng viện Mỹ, Giám đốc Tình báo Quốc gia Tulsi Gabbard đã trình bày báo cáo “Đánh giá mối đe dọa thường niên” của cộng đồng tình báo nước này. Sau đây, chúng tôi xin trân trọng giới thiệu một số phân tích và nhận định của Đại tá tình báo Igor Orlov, người từng phục vụ trong hàng ngũ KGB, về các nội dung trọng tâm của bản báo cáo này.

New START sụp đổ: Mỹ - Nga trước ngưỡng cửa chạy đua hạt nhân

New START sụp đổ: Mỹ - Nga trước ngưỡng cửa chạy đua hạt nhân

Đầu tháng 2/2026, Hiệp ước về cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược giữa Mỹ và Nga (Hiệp ước New START) đã chính thức hết hạn mà không có thỏa thuận mới nào được ký kết. New START là trở ngại cuối cùng đối với một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân tiềm tàng giữa Moscow và Washington. Tuy nhiên, theo chuyên gia về chính sách hạt nhân Nicole Grajewski, Nga hiện không đủ nguồn lực để sản xuất hàng loạt các loại vũ khí chiến lược mới.

Giải mật điệp viên nhị trùng qua hồi ký của Martha Peterson

Giải mật điệp viên nhị trùng qua hồi ký của Martha Peterson

Tạp chí trực tuyến Kho lưu trữ lịch sử tình báo (EHA) của Nga vừa cập nhật vụ án được CIA giải mật theo Đạo luật tiết lộ thông tin, có liên quan đến nữ điệp viên CIA Martha Peterson bị bắt quả tang cùng với điệp viên hai mang của KGB.

“Cyber warfare” và quy luật mới của chiến tranh hiện đại

“Cyber warfare” và quy luật mới của chiến tranh hiện đại

Khi chiến trường thực địa bị chi phối bởi hỏa lực và không kích, một dạng xung đột khác cũng đã hình thành trong không gian số. Cuộc chiến Cyber warfare (chiến tranh mạng) đã chính thức khai hỏa, đang biến những cơ sở hạ tầng trọng yếu tại Mỹ, Israel và Iran thành những mục tiêu bị tấn công không ngừng nghỉ .

An ninh mạng: Hiểm họa kinh doanh toàn cầu

An ninh mạng: Hiểm họa kinh doanh toàn cầu

Trong bối cảnh các nền kinh tế ngày càng phụ thuộc vào hạ tầng số, báo cáo rủi ro thường niên của hãng bảo hiểm Allianz công bố đầu năm 2026 một lần nữa khẳng định nguy cơ đến từ môi trường mạng. Giờ đây, các sự cố an ninh mạng không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà đã trở thành vấn đề sống còn của nền kinh tế toàn cầu, đặt ra áp lực chưa từng có lên các lực lượng bảo vệ không gian mạng.

Liên đoàn các quốc gia Ả Rập và cái giá của sự thống nhất

Liên đoàn các quốc gia Ả Rập và cái giá của sự thống nhất

Liên đoàn các quốc gia Ả Rập (LAS) được thành lập ngày 22/3/1945 tại Cairo. Dựa trên Nghị định thư Alexandria năm 1944, LAS tuyên bố mục tiêu cốt lõi là thắt chặt quan hệ, phối hợp chính sách, bảo vệ độc lập và chủ quyền của các nước Ả Rập. Ý tưởng về chủ nghĩa Liên Ả Rập là một phản ứng hợp lý đối với việc giải phóng thuộc địa, nhưng hiệp ước của LAS đã đưa ra một quy tắc về sau trở thành hạn chế chính của nó.

Điệp viên “Romeo”:Vũ khí bí mật của các cơ quan tình báo

Điệp viên “Romeo”:Vũ khí bí mật của các cơ quan tình báo

Để thu thập được nhiều thông tin quan trọng, các cơ quan tình báo KGB và Stasi đã thành lập mạng lưới điệp viên "Casanova" (điệp viên “Romeo”). Họ là những người có sức hút đặc biệt và được huấn luyện bài bản các thủ thuật nghiệp vụ. Ở CHDC Đức, kế hoạch đào tạo này mang mật danh “Romeo”; còn ở Liên Xô, các học viên của Trường Kỹ thuật tình báo Lenin được trang bị những phương thức quyến rũ để biến tình yêu thành vũ khí lợi hại.

Hồ sơ chương trình chế tạo trực thăng cánh nghiêng của Mỹ

Hồ sơ chương trình chế tạo trực thăng cánh nghiêng của Mỹ

Quân đội Hoa Kỳ xác nhận bắt đầu đưa vào sử dụng máy bay trực thăng cánh quạt nghiêng MV-75 mới vào năm 2027. Điều này sớm hơn ít nhất 5 năm so với kế hoạch ban đầu và sớm hơn 3 năm so với mục tiêu mà quân đội đặt ra. Quân đội Hoa Kỳ thúc đẩy chương trình này trong một thời gian dài, vì coi đây là chương trình đặc biệt quan trọng cho bất kỳ cuộc xung đột quy mô lớn nào trong tương lai ở khu vực Thái Bình Dương.