Một ngày tháng 4 lịch sử, trong tiết trời oi ả, tôi tìm đến địa đạo Phú Thọ Hòa. Từ đường Bình Long rẽ vào con đường Phú Thọ Hòa, hai bên đường tấp nập người kinh doanh buôn bán hàng hoá. Đi một đoạn đường khá xa, Di tích lịch sử Địa đạo Phú Thọ Hòa hiện ra trước mắt tôi. Trái ngược với sự ồn ào, náo nhiệt hai bên đường tôi vừa đi qua, ở đây không gian yên tĩnh, những hàng cây xanh mướt làm dịu đi cái nắng nóng gay gắt.
Tôi được anh Nghiêm Vĩnh Phú, quản lí địa đạo Phú Thọ Hoà cùng em Hồ Hoàng Hải là hướng dẫn viên đưa đi tham quan xung quanh và xuống địa đạo. Anh Phú vui vẻ cho biết, Di tích lịch sử địa đạo Phú Thọ Hòa được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia ngày 28/6/1996.
Địa đạo Phú Thọ Hòa là hệ thống hầm ngầm quân sự đầu tiên tại miền Nam, được xây dựng chủ yếu trong giai đoạn từ cuối năm 1946 - 1947 (phát triển từ các hầm bí mật năm 1946) với tổng chiều dài được ghi nhận là hơn 10km. Đây là căn cứ kháng chiến chống Pháp và Mỹ, địa đạo có hệ thống ngầm lan tỏa liên xã. Đường hầm địa đạo bắt đầu từ ấp Lộc Hòa kéo dài lên ấp Bình Long qua Bình Hưng Hòa đến Gò Đậu (Tân Sơn Nhì). Vì nơi đây là vùng đất cao, cây cối rậm rạp, địa hình, địa vật phức tạp, nhân dân có truyền thống cách mạng. Tuy nhiên, hiện nay chỉ còn 100m trong khuôn viên này. Anh Phú cho biết, có thể là do xây dựng các công trình, nhà cửa nên đường hầm không còn.
Ngày 17/11/1984, khi đến thăm khu di tích lịch sử địa đạo Phú Thọ Hòa, đồng chí Nguyễn Văn Linh, Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh (sau này là Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam) đã chỉ đạo địa phương khôi phục lại khu di tích này để giáo dục truyền thống yêu nước cho nhân dân, nhất là thế hệ trẻ. Năm 1985, quận Tân Bình (cũ) khôi phục lại 1 đoạn đường địa đạo dài 100m trong khuôn viên 4.242m2, nay tọa lạc tại số 139 đường Phú Thọ Hòa, phường Phú Thọ Hòa, TP Hồ Chí Minh.
Địa đạo được đào sâu dưới lòng đất, hai bên có nhiều ngách đi sang nhiều hướng khác nhau, lòng địa đạo cao 1 mét. Hiện nay, tại đây có 3 lối đi xuống. Từ miệng hầm thứ nhất đến miệng hầm thứ 2 dài 30m, độ sâu 3 - 4m và rộng 0,6 - 0,8m, đoạn địa đạo này tương đối dễ đi. Đoạn tiếp theo từ miệng hầm thứ nhất đến miệng hầm thứ 3 dài 70m. Đoạn địa đạo này có độ sâu từ 5 - 6m, rộng 0,4 - 0,6m. Đoạn địa đạo này tương đối khó đi, nhiều khúc rẽ và nút thắt phải trườn người qua, độ rộng cũng hẹp hơn đoạn 30m. Trong đoạn địa đạo này có phòng họp và một đoạn phải tiếp tục đi xuống để tới tầng 2. Đường đi của địa đạo có lúc trũng xuống, có lúc trồi lên, có nhiều lỗ thông hơi và những miệng hầm có nắp đậy được ngụy trang cẩn thận tùy theo địa hình bên trên mặt đất.
Sở dĩ người ta gọi địa đạo Phú Thọ Hòa là hầm xe lửa vì trong địa đạo cứ khoảng 20 mét thì có 1 vách ngăn, ở giữa có khoét 1 lỗ đường kính 0,5 mét vừa một người chui qua (hình thức này tương tự như từng toa xe lửa) và cứ thế nối tiếp nhau đi từ ấp này sang ấp khác, cách bố trí vách ngăn này để phòng ngừa khi địch phát hiện hầm địa đạo thì ta chui qua hầm kế tiếp rồi bít cửa lại, nghi trang cẩn thận để địch tưởng đây là đường cùng, hết lối đi.
Sau khi chúng tôi ra khỏi hầm, anh Phú chỉ vào những bụi tre và cho biết, những lỗ thông hơi dẫn khí xuống địa đạo nằm trong bụi tre. Những lỗ thông hơi này trong thời chiến được ngụy trang bằng cây tre đục lỗ bên trong để tránh địch phát hiện. Hiện nay, những lỗ thông hơi này đã được xây lại để dễ nhìn hơn phù hợp với quá trình tham quan.
Điều đặc biệt và bất ngờ nữa mà anh Phú cho biết, đó là những ngôi mộ gần lối đi xuống địa đạo. Đây là mộ của những người dân sinh sống ở địa phương khi mất được chôn tại vùng đất này và khi đào địa đạo, để tránh sự phát hiện của địch, địa đạo được đào xuyên qua một số ngôi mộ. Nghĩa là phía bên trên là mộ, còn phía dưới là nơi ẩn nấp của các chiến sĩ cách mạng. Hiện nay, những ngôi mộ này đã được cải táng, chỉ còn giữ lại bộ khung để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Sự ra đời của khu địa đạo Phú Thọ Hòa là sự sáng tạo có tính nghệ thuật quân sự được áp dụng vào từng hoàn cảnh lịch sử của cuộc chiến tranh nhân dân. Có thể hiểu đó là những phát kiến phù hợp với nhu cầu trong chiến tranh, cộng với kỹ năng thuần thục trong các thao tác mới tạo nên những công trình kiến trúc độc đáo dưới lòng đất.
Tiền thân của địa đạo Phú Thọ Hòa là những chiếc hầm bí mật, nhất là hầm ếch, loại hầm này có đường đi không dài khoảng chừng 4,5m, chiều rộng chỉ vừa một người chui, bò hoặc đi lom khom… Dẫu là hầm ếch, nhưng nó vẫn có nắp đậy nghi trang, có ngách và lỗ thông hơi là loại hầm ngõ cụt nên nhược điểm là khi bị địch phát hiện thì không có đường thoát.
Do yêu cầu của cuộc kháng chiến, nên chủ trương xây dựng, phát triển hệ thống đường giao thông hào và đào địa đạo chiến để cán bộ cùng lực lượng vũ trang bám đất, bám dân chiến đấu tiêu diệt địch, giữ vững địa bàn cơ sở cách mạng, làm bàn đạp tấn công vào thành phố. Từ những đặc điểm loại hầm ếch, Chi bộ xã Phú Thọ Hòa đã chỉ đạo cải tiến hầm ếch thành đường hầm xe lửa 2 ngăn.
Tuy nhiên, qua thời gian, nhận thấy loại hầm này cũng không được an toàn nên các đồng chí lãnh đạo thời đấy quyết định phát triển hầm xe lửa hai ngăn thành hệ thống địa đạo liên xã, bắt đầu từ ấp Lộc Hòa kéo dài đến ấp Bình Long, Bình Đông qua Bình Hưng Hòa đến Gò Đậu… Trên mặt đất được đào thêm nhiều hầm chiến đấu lộ thiên hình chữ L và giao thông hào; trồng thêm tre, dứa dọc theo bờ tạo thành địa hình, địa vật chiến đấu liên xã Phú Thọ Hòa - Bình Hưng Hòa -Tân Sơn Nhì để bảo vệ làng xã, chống thực dân Pháp xâm lược.
Một điều rất thú vị trong số những người tham gia đào địa đạo có hơn chục người mang họ Cù: Cù Thược, Cù Thanh, Cù Huê, Cù Bốn, Cù Hóa, Cù Lự, Cù Sao, Cù Thực, Cù Kỳ… nhưng sự thật là khi sinh ra không ai mang họ Cù, mà đó chỉ là một cái họ bí mật để chỉ các đồng chí trong tổ đào hầm. Anh Phú giải thích: Có thể vì thấy công việc đào hầm rất nặng nhọc, vất vả nên ai đó đã đặt để chỉ những người siêng năng, chịu khó hoàn thành nhiệm vụ.
Anh Phú cho biết, nguyên cố Nguyễn Văn Lự (bác Tám Lự - Cù Lự), Ủy viên thư ký Ủy ban hành chính xã Phú Thọ Hòa năm 1948, từng hào hứng kể lại chuyện đào hầm năm xưa. Lúc đó có 4 tổ, mỗi tổ gồm có 4 người thay nhau làm việc suốt đêm. Trước tiên chọn một địa điểm kín đáo, đào một giếng khô sâu chừng 3 mét, gọi là khai tâm địa đạo. Từ trung tâm này bắt đầu phát triển ra, người đào đất ngồi xếp bàn tròn, dùng cuốc chim phá vỡ lớp đất trước mặt rồi từ từ nhích tới, những người ngồi sau kéo đất ra, lôi chuyền lên trên. Đêm nào năng suất cao có thể đào được vài chục mét, để định hướng cho đúng, người ngồi sau cầm đèn để ở một khoảng cách nhất định mà rọi bóng người ngồi trước lên vách. Người ngồi trước cầm cuốc, cuốc vào cái bóng của mình, bao giờ bóng ngay thẳng tròn trịa là lòng hầm đúng ni tấc và phương hướng. Ngoài ra, cũng còn phối hợp kiểm tra trên bề mặt đất, người ở trên áp tai vào mặt đất, người ở dưới vỗ mạnh vào trần hầm sao cho trên dưới đều nghe rõ ám hiệu là được.
Địa đạo Phú Thọ Hòa ra đời đầu tiên ở vùng ven Sài Gòn trong giai đoạn 9 năm kháng chiến chống Pháp và được duy trì cho đến hơn 10 năm kháng chiến chống Mỹ, ra đời trước địa đạo Củ Chi. Thể hiện sự sáng tạo trong đường lối chiến tranh nhân dân, nghệ thuật quân sự của Đảng ta, đã làm nên những chiến công oanh liệt, trong một bối cảnh xung quanh dày đặc đồn bốt của kẻ thù, nhưng vẫn hoạt động hiệu quả suốt 20 năm (1947 - 1967).
Trong 9 năm kháng chiến, địa đạo Phú Thọ Hòa trở thành địa điểm cho các đơn vị từ chiến khu về hoạt động như: Chi đội 12, Tiểu đoàn Ký Con, Tiểu đoàn Ngô Gia Tự, Chi đội 13, các Ban công tác thành của Khu Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn… Đồng thời là cái nôi đảm bảo cho nhiều cán bộ quân dân chính Đảng các cấp về dừng chân hoạt động tại đây. Nhờ có sự chuẩn bị từ trước nên việc ém quân trong lòng địa đạo có tác dụng chờ địch đến mục tiêu, ta nhiều lần phản kích gây tổn thất đáng kể cho dịch.
Có thể nói địa đạo Phú Thọ Hòa ra đời chính từ lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân Phú Thọ Hòa dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhằm bám trụ đánh địch, xây dựng cơ sở bí mật làm căn cứ cho các đơn vị vũ trang trú ém và là nơi xuất phát những trận đánh lớn nhỏ vào đồn bót, sào huyệt của địch.
Trong thời gian qua, di tích địa đạo Phú Thọ Hòa đã đón tiếp rất nhiều đoàn khách trong và ngoài nước đến tham quan, học tập, trao đổi kinh nghiệm, nhất là học sinh, sinh viên và đoàn thanh niên.
Anh Phú cho biết, mấy năm gần đây, địa đạo có dấu hiệu ngấm nước bị nứt nên không cho khách xuống địa đạo tham quan. Với tầm vóc giá trị lịch sử và vị trí của địa đạo Phú Thọ Hòa, nếu được tu sửa sẽ phát huy tác dụng đưa di tích địa đạo vào hoạt động thường xuyên và phục vụ tốt các đoàn khách đến tham quan, nhằm phát huy tối đa công tác giáo dục truyền thống cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ và thu hút du khách quốc tế.
Hoa Phong cổ luỹ và tinh thần văn hóa Sơn Nam 
