Cuốn nhật ký gồm 44 trang viết tay và các ký họa chiến trường ghi lại những diễn biến, cảm xúc của một nhà báo - chiến sĩ trực tiếp tham gia 55 ngày đêm “khoét núi, ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt” trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Từ 20 năm trước, cuốn nhật ký này từng gây xôn xao dư luận thế giới khi được NXB Asia Ink xuất bản bằng tiếng Anh với tựa đề “Drawing Under Fire: War diary of a young Vietnamese artist”.
Một trong những phóng viên chiến trường đầu tiên
Tháng 5/2024, cuốn sách “Kí họa trong chiến hào” - là cuốn nhật ký in cùng hơn 30 ký họa của họa sĩ - chiến sĩ Phạm Thanh Tâm đã được NXB Kim Đồng phát hành nhân dịp kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ. Bản tiếng Việt sử dụng tư liệu thiết kế và hình ảnh của ấn bản tiếng Anh “Drawing Under Fire: War diary of a young Vietnamese artist” ấn hành năm 2005 của NXB Asia Ink . Toàn bộ phần nhật ký của họa sĩ Phạm Thanh Tâm được đánh máy lại từ bản chép cuốn nhật ký năm 1954 của họa sĩ do NXB Asia Ink cung cấp.
Họa sĩ Phạm Thanh Tâm quê gốc ở Nam Định, sinh năm 1932 tại Hải Phòng. Năm 1950, Phạm Thanh Tâm vào bộ đội, được phân công về Ban Chính trị Trung đoàn Bộ binh 34, làm phóng viên báo “Tất thắng” hoạt động chủ yếu ở vùng Nam Định, Ninh Bình. Do có năng khiếu hội họa và trước đó đã được theo học lớp dạy vẽ ngắn ngày của Liên khu 3, ông vừa viết báo vừa vẽ minh họa. Sau đó, Phạm Thanh Tâm trở thành phóng viên của báo “Quyết thắng” thuộc Đại đoàn Công pháo 351, được gửi đến một trung tâm huấn luyện quân sự ở biên giới với Trung Quốc. Cuối tháng 1/1954, ông trở lại chiến trường với vai trò phóng viên kiêm họa sĩ, trực tiếp tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ. Tại chiến trường, ông vừa viết tin, bài cho báo “Quyết thắng”, vừa gửi tin bài cho Báo “Quân đội nhân dân” và vẽ ký họa chiến trường.
Cuốn nhật ký được tác giả Phạm Thanh Tâm thực hiện từ tháng 2/1954, sau khi ông đi bộ xuyên 160km đường rừng từ Lào Cai đến Yên Bái để tham gia chiến dịch, sau đó đi tiếp chặng đường hơn 300km đến Điện Biên Phủ. Cuốn nhật ký làm lay động bạn đọc thế giới khi được xuất bản bằng tiếng Anh năm 2005 vì đã phản ánh một cách trung thực, sinh động về cuộc hành quân đầy gian khổ, hy sinh mà anh dũng của quân dân Việt Nam. Các chiến sĩ pháo binh chỉ bằng đôi tay trần đã kéo những khẩu pháo nặng hơn 2 tấn vượt qua núi non hiểm trở vào sát trận địa.
“Kí họa trong chiến hào” gồm 3 phần: “Đường ra trận”, “Trong chiến hào” và “Về hậu phương”. Trong đó: “Đường ra trận” là đường lên với Điện Biên nơi Phạm Thanh Tâm ghi lại chân dung những người ông gặp trên đường ra chiến dịch, đó là dân công hỏa tuyến, công binh mở đường, thanh niên xung phong và đặc biệt gần gũi với ông là chân dung những người pháo thủ thức suốt đêm để kéo pháo lên trận địa; Phần “Trong chiến hào” là những trang nhật ký viết trong suốt 55 ngày đêm của chiến dịch Điện Biên Phủ với những ghi chép sống động hữu ích cho bất cứ ai muốn tìm hiểu về chiến dịch Điện Biên Phủ; Phần “Về hậu phương” là niềm vui chiến thắng, những dự cảm về cuộc chiến phía trước để có được ngày hòa bình lâu dài.
Là phóng viên khi ấy mới đang ở độ tuổi 20, qua mô tả trong cuốn nhật ký với 44 trang viết tay bằng bút mực, nhà báo Phạm Thanh Tâm khi đó đã di chuyển khắp chiến trường, xuyên qua chiến hào, tìm đến các trận địa pháo kề cận quân thù để thu thập thông tin về tình hình chiến sự. Ông ngủ trong trận địa, tham gia đào hầm, kéo pháo, đưa tin chiến trận cho các báo, vẽ ký họa, sáng tác thơ, bài hát…về những chiến sĩ pháo binh, lực lượng dân công hỏa tuyến tham gia mở đường, vận chuyển vũ khí, đạn dược, lương thực phục vụ chiến dịch. Đặc biệt, quá trình bám sát trận địa, ăn ngủ cùng bộ đội, ông còn dành nhiều trang nhật ký viết về Bác Hồ và Đại tướng Võ Nguyên Giáp, về Quân đội nhân dân Việt Nam... với tất cả tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc. Phần cuối cuốn nhật ký là những bài hát, bài thơ do chính ông sáng tác nhằm cổ vũ, động viên tinh thần đồng chí, đồng đội trước mỗi trận đánh. Trong đó có một số bài tiêu biểu, như: “Đoàn quân anh dũng bắn phi cơ”; “Cho toàn Tây Bắc yên vui”; “Giặc Pháp ở Điện Biên Phủ sợ pháo ta”; “Hoan hô chiến thắng Điện Biên”... Năm 2014, nhân dịp kỷ niệm 60 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã trao cuốn nhật ký quý giá của mình tặng Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.
Số phận đặc biệt của cuốn nhật ký chiến trường
Cũng có nhiều người đặt câu hỏi, tại sao một cuốn nhật ký đặc biệt, có giá trị lịch sử như vậy mà lại được xuất bản bằng Tiếng Anh và mãi tới 20 năm sau đó mới xuất hiện phiên bản tiếng Việt? Có lẽ, cũng giống như cuộc đời, cuốn sách này dường như cũng có số phận của riêng nó. Nhà báo - giám tuyển Sherry Bunchanan đã tình cờ biết được họa sĩ Phạm Thanh Tâm có ghi nhật ký trong những ngày ở chiến trường Điện Biên Phủ khi bà đi tìm hiểu về mỹ thuật trong chiến tranh của Việt Nam, trong đó Phạm Thanh Tâm là một trong số ít các họa sĩ có mặt trong cả 2 cuộc chiến. Sherry Bunchanan đã may mắn được nhà báo - họa sĩ Phạm Thanh Tâm cho phép xuất bản cuốn nhật ký được ông giữ gìn cẩn thận suốt gần 50 năm, để những ghi chép đặc biệt đó có cơ hội được giới thiệu đến với độc giả thế giới.
Khi phiên bản tiếng Anh về cuốn nhật ký của Phạm Thanh Tâm xuất hiện, dư luận thế giới dường như ngỡ ngàng bởi vì cho đến thời điểm năm 2005, rất ít cuốn sách về chiến dịch Điện Biên Phủ từ góc nhìn của quân Việt Minh được xuất bản. Trong ấn bản tiếng Việt của “Ký họa trong chiến hào” được NXB Kim Đồng phát hành, nhà báo - giám tuyển Sherry Bunchanan đã chia sẻ: “Tôi thật lòng ngưỡng mộ sự bình tĩnh của Phạm Thanh Tâm dưới làn đạn của một trong những trận chiến khốc liệt nhất thế kỷ 20, trận chiến mang lại độc lập cho Việt Nam. Giữa chiến trường ông vẫn giữ được lòng trắc ẩn, giúp đỡ đồng đội của mình thông qua các bức tranh và vẫn có thể bình tâm cầm bút viết ở chốn mà nhà báo Mỹ Bernard Fall mô tả là “một góc địa ngục”…”.
Sau khi trở về từ chiến trường Điện Biên Phủ, năm 1955, phóng viên Phạm Thanh Tâm được điều về công tác tại Báo Quân đội nhân dân, sau đó ông theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Trong cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước, ông đã tham gia với vai trò đặc phái viên của Cục Tuyên huấn (Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam ông đã đến Chiến dịch Khe Sanh, Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử với vai trò là một họa sĩ chiến trường, rồi nghỉ hưu ở cương vị Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội với quân hàm Đại tá…
Những câu chuyện đời lính bằng tranh, ký họa của ông cho đến nay vẫn được cán bộ, chiến sĩ và công chúng trong nước và thế giới yêu thích bởi sự chân thực, sống động và đầy ắp tính lịch sử, là một khối tư liệu bằng hình ảnh vô cùng quý giá. Chỉ tiếc rằng, khi bản tiếng Việt của cuốn sách “Kí họa trong chiến hào” được xuất bản tại Việt Nam thì Đại tá, cựu phóng viên chiến trường, họa sĩ Phạm Thanh Tâm đã về miền mây trắng…
Những đám cưới phóng viên chiến trường 
Ký ức không quên của một phóng viên chiến trường 
