Tiền ở khắp nơi, nhưng Iran không thể chạm tới
Khi ông Mohsen Rezaei gọi việc giải ngân 24 tỷ USD là một “phép thử lòng tin” đối với Washington, điều đó phản ánh một thực tế rằng tài sản bị phong tỏa đã trở thành một trong những vấn đề gai góc nhất trong quan hệ Mỹ - Iran hiện nay.
Theo các ước tính của nhiều cơ quan truyền thông quốc tế và chuyên gia, tổng giá trị tài sản của Iran đang bị đóng băng hoặc bị hạn chế tiếp cận ở nước ngoài hiện dao động từ 100 đến 120 tỷ USD. Với quy mô GDP của Iran hiện chỉ vào khoảng hơn 300 tỷ USD, lượng tài sản này tương đương gần một phần ba nền kinh tế quốc gia - một tỷ lệ rất lớn nếu so với nhiều trường hợp bị trừng phạt khác trên thế giới.
Nhìn vào quy mô số tài sản đó, con số 24 tỷ USD mà Tehran đang yêu cầu chỉ là một phần khá nhỏ. Tuy nhiên, đây được xem là khoản tiền có khả năng giải ngân trước mắt và vì vậy trở thành tâm điểm của các cuộc thương lượng.
Số tiền mà Iran bị phong tỏa chủ yếu là doanh thu từ xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt được tích lũy qua nhiều năm nhưng không thể chuyển về nước vì các lệnh trừng phạt và các rào cản tài chính quốc tế.
Và có một điều đáng chú ý: phần lớn số tiền ấy không nằm tại Mỹ. Các báo cáo cho thấy khoảng 12 tỷ USD đang liên quan đến các tài khoản tại Qatar, khoảng 6 tỷ USD ở Iraq, khoảng 7 tỷ USD ở Ấn Độ, từ 1,5 đến 3 tỷ USD ở Nhật Bản, hơn 1 tỷ USD tại Luxembourg và hàng chục tỷ USD khác có liên quan đến các giao dịch với Trung Quốc. Ngoài ra còn có một số tài sản bị đóng băng trực tiếp tại Mỹ hoặc vướng các tranh chấp pháp lý kéo dài.
Điều đó dẫn đến một câu hỏi khác: nếu tiền nằm ở Qatar, Iraq, Nhật Bản hay Ấn Độ thì vì sao Washington vẫn có thể khiến Tehran không tiếp cận được?
Lời đáp nằm ở cơ chế trừng phạt thứ cấp mà Mỹ xây dựng trong nhiều năm qua. Nếu các lệnh trừng phạt thông thường chỉ cấm doanh nghiệp Mỹ giao dịch với Iran, thì các biện pháp trừng phạt thứ cấp còn đặt các tổ chức tài chính và doanh nghiệp nước thứ ba trước lựa chọn khó khăn: hoặc tiếp tục giao dịch với Iran, hoặc duy trì khả năng tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế do đồng USD giữ vai trò trung tâm.
Đối với phần lớn ngân hàng và doanh nghiệp quốc tế, lựa chọn gần như đã được định sẵn. Nguy cơ bị loại khỏi thị trường tài chính Mỹ hoặc bị hạn chế tiếp cận đồng USD thường lớn hơn nhiều lợi ích thu được từ các giao dịch với Iran. Bởi vậy, dù tiền nằm trong các ngân hàng ở Trung Đông hay châu Á, Tehran vẫn rất khó tiếp cận nếu không có sự đồng thuận hoặc ít nhất là sự chấp thuận từ Washington.
Chính thực tế đó khiến tài sản bị phong tỏa trở thành một trong những đòn bẩy quan trọng nhất của Mỹ trong quan hệ với Iran.
Phép thử cho lòng tin
Nếu nhìn từ bên ngoài, việc Tehran liên tục nhấn mạnh yêu cầu giải ngân tài sản có thể bị xem là một động thái mang tính chiến thuật trên bàn đàm phán. Nhưng từ góc độ kinh tế, yêu cầu này phản ánh những sức ép rất thực mà Iran đang phải đối mặt.
Trong nhiều năm qua, nền kinh tế Iran phải vận hành trong môi trường chịu tác động nặng nề của các lệnh trừng phạt. Dù nước này vẫn duy trì được hoạt động xuất khẩu dầu mỏ ở một mức độ nhất định, khả năng tiếp cận nguồn ngoại tệ thu được từ các hoạt động đó lại bị hạn chế đáng kể.
Hệ quả đầu tiên là áp lực đối với đồng rial. Trong những năm gần đây, đồng tiền này liên tục mất giá mạnh trước USD, mức lạm phát đã lên tới 68,1% tính đến tháng 2/2026 - cao nhất kể từ Thế chiến II.
Khi nguồn ngoại tệ khan hiếm, khả năng can thiệp thị trường của Ngân hàng Trung ương Iran suy giảm, dẫn tới việc đồng nội tệ tiếp tục mất giá, khiến chi phí nhập khẩu tăng lên, từ đó tạo thêm áp lực đối với giá cả hàng hóa trong nước.
Trong bối cảnh đó, việc mở khóa khoản tiền bị phong tỏa sẽ đem lại những tác động rất tích cực. Chúng là nguồn ngoại tệ mà Tehran có thể sử dụng để củng cố dự trữ quốc gia, ổn định thị trường tiền tệ và giảm bớt biến động tỷ giá.
Một tác động khác nằm ở hoạt động nhập khẩu. Nhiều ngành kinh tế của Iran vẫn phụ thuộc vào máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và công nghệ từ nước ngoài. Khi việc tiếp cận ngoại tệ trở nên khó khăn, khả năng duy trì sản xuất và đầu tư cũng bị ảnh hưởng.
Các chuyên gia được Al Jazeera dẫn lời cho rằng việc tiếp cận trở lại các tài sản bị phong tỏa có thể giúp Iran tăng khả năng nhập khẩu hàng hóa thiết yếu, từ thuốc men, nguyên liệu công nghiệp đến các thiết bị phục vụ sản xuất. Điều đó đặc biệt quan trọng đối với một nền kinh tế đã phải thích nghi với các biện pháp trừng phạt suốt nhiều năm.
Ngoài ra, nhiều lĩnh vực cơ sở hạ tầng của Iran cũng đang cần nguồn lực đầu tư đáng kể. Các mỏ dầu, hệ thống cấp nước, lưới điện và nhiều ngành công nghiệp khác đã chịu tác động từ nhiều năm thiếu vốn đầu tư và khó tiếp cận công nghệ hiện đại. Một phần tài sản được giải ngân có thể tạo thêm dư địa tài chính để chính phủ triển khai các dự án nâng cấp hoặc sửa chữa.
Tuy nhiên, lý do Tehran quyết tâm đòi tiền không chỉ nằm ở những nhu cầu kinh tế trước mắt.
Ký ức về JCPOA vẫn còn hiện diện trong tính toán của giới lãnh đạo Iran. Từ góc nhìn của Tehran, nước này đã chấp nhận nhiều cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt, nhưng thỏa thuận sau đó bị đảo ngược khi Mỹ thay đổi chính sách.
Bởi vậy, việc yêu cầu giải ngân một phần tài sản trước khi đạt được thỏa thuận toàn diện không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn mang ý nghĩa chính trị. Tehran muốn nhìn thấy một lợi ích cụ thể và hữu hình trước khi đưa ra các nhượng bộ tiếp theo.
Đó là lý do ông Rezaei gọi 24 tỷ USD là “phép thử lòng tin”. Đối với Iran, số tiền này không chỉ là nguồn lực tài chính mà còn là thước đo mức độ nghiêm túc của Washington trong bất kỳ tiến trình hòa giải nào.
Một thông điệp mà Tehran mong chờ
Dù vậy, sẽ là một sự đơn giản hóa nếu cho rằng việc giải ngân 24 tỷ USD có thể ngay lập tức xoay chuyển vận mệnh kinh tế Iran.
Xét trên quy mô nền kinh tế, đây là một khoản tiền rất lớn (tương đương gần 8% GDP của Iran). Khoản tiền này, trong ngắn hạn, có thể là một cú hích đáng kể đối với tâm lý thị trường cũng như khả năng điều hành kinh tế của chính phủ.
Tuy nhiên, nhiều vấn đề mà Iran đang đối mặt có tính chất cơ cấu và không thể được giải quyết dứt điểm chỉ bằng một khoản tiền. Nền kinh tế của quốc gia này vẫn sẽ bị bóp nghẹt nếu các lệnh trừng phạt không được dỡ bỏ.
Các lệnh trừng phạt không chỉ làm giảm nguồn thu ngoại tệ. Chúng còn hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại, cản trở dòng vốn đầu tư quốc tế và khiến nhiều doanh nghiệp nước ngoài e ngại khi tham gia thị trường Iran. Những rào cản đó vẫn sẽ tồn tại ngay cả khi một phần tài sản được mở khóa.
Nhìn rộng hơn, khả năng giải ngân toàn bộ hơn 100 tỷ USD bị phong tỏa trong tương lai gần là rất thấp. Ngay cả các phương án đang được thảo luận cũng chủ yếu xoay quanh việc giải ngân từng phần, với những điều kiện và cơ chế giám sát nhất định. Một số tài sản còn vướng các tranh chấp pháp lý hoặc các hạn chế không liên quan trực tiếp đến các lệnh trừng phạt.
Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của 24 tỷ USD có lẽ không nằm ở giá trị tuyệt đối của khoản tiền này, mà ở lối thoát địa chính trị mà nó mở ra. Nếu Washington chấp nhận mở khóa, đó sẽ là minh chứng cho thấy hai bên vẫn còn khả năng đạt được những thỏa hiệp lớn hơn trong tương lai. Ngược lại, nếu ngay cả yêu cầu này cũng không thể vượt qua, triển vọng của một thỏa thuận rộng hơn giữa Mỹ và Iran sẽ trở nên mong manh hơn nhiều.
“Về mặt quốc tế, việc mở khóa tài sản có thể là tín hiệu cho thấy Mỹ đang giảm bớt sức ép kinh tế lên Iran. Điều đó có thể tạo điều kiện cho các bên khác - các cường quốc và láng giềng khu vực - tăng cường giao thương với Tehran”, Tiến sĩ Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị, Đại học York (Anh) nhận định. “Và vì thế, việc giải ngân 24 tỷ USD có thể xem như một thông điệp ngoại giao quan trọng mà Tehran hy vọng nhận được từ phía Mỹ”.
