Bùng nổ tội phạm
Trong một thời gian dài, vấn đề tội phạm ở khu vực Mỹ Latin là vô cùng nghiêm trọng. Theo dữ liệu của tổ chức nghiên cứu InSight Crime, khu vực này ghi nhận hơn 108.000 vụ giết người trong năm 2025, trong đó Ecuador có tỷ lệ 50,9 vụ trên 100.000 dân, đây là tỷ lệ cao nhất thế giới. Ông Ángel Valencia, quan chức an ninh cấp cao của Chile, dẫn số liệu cho thấy tỷ lệ giết người trung bình toàn khu vực đạt 18 vụ trên 100.000 dân, gấp hơn ba lần mức trung bình toàn cầu, với khoảng một nửa số vụ liên quan tới tội phạm có tổ chức. Chỉ số Tội phạm Có tổ chức toàn cầu 2025 xếp Colombia đứng thứ hai thế giới về mức độ nghiêm trọng, trong khi Ecuador và Paraguay đồng hạng tư, còn Brazil và Peru cũng nằm trong nhóm bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Chính tại Ecuador - quốc gia từng được xem là một trong những nơi an toàn nhất Nam Mỹ chỉ cách đây một thập kỷ - là minh chứng cho mức độ leo thang tội phạm rõ rệt nhất. Theo Bộ Nội vụ nước này, số vụ giết người trong 9 tháng đầu năm 2025 tăng hơn 36% so với cùng kỳ năm trước, lên tới 6.797 vụ, trong khi số ca tử vong do bạo lực băng đảng tăng 42%. Khảo sát công chúng cho thấy có tới 71% dân số Ecuador từng chứng kiến bạo lực trong năm 2025. Tổng thống Noboa, người bày tỏ cương quyết đối đầu với tội phạm có tổ chức đã lý giải nguyên nhân địa lý cốt lõi của đất nước mình khi bị kẹp giữa Colombia và Peru - hai quốc gia sản xuất cocaine lớn nhất thế giới - nên dễ bị biến thành địa bàn tranh chấp của các băng đảng. Ông Noboa từng đưa ra con số ước tính “giật mình” với khoảng 70% lượng cocaine toàn cầu đang chảy qua các cảng biển của Ecuador. Chính điều này đã thôi thúc ông Noboa “tuyên chiến” với tội phạm bằng sắc lệnh nổi tiếng tuyên bố “tình trạng xung đột vũ trang nội bộ” và đưa quân đội trực tiếp tấn công vào hệ thống các băng đảng. Ước tính trong vòng 2 năm qua, hơn 10.000 quân nhân đã được huy động trong các chiến dịch của chính phủ.
Một làn sóng truy quét mới
Nhưng câu chuyện của Ecuador không diễn ra riêng lẻ. Ngày 16/6/2026, cảnh sát Brazil đã đồng loạt mở chiến dịch tấn công ở 6 bang để nhằm vào các khu ổ chuột, nơi trú ngụ của băng đảng lớn tại nước này. Mới đầu tháng 9/2026, một chiến dịch lớn khác do cảnh sát vũ trang tiến hành cũng diễn ra trên 16 bang của cả nước. Trong khi đó, Colombia và Mỹ cũng đã đưa lực lượng phối hợp tấn công vào khu vực biên giới với Ecuador để nhằm vào các khu lẩn trốn của tội phạm. Ước tính trong hơn một năm qua, đã có hơn 20 chiến dịch lớn huy động đến cảnh sát vũ trang và quân đội tham gia được thực hiện bởi các quốc gia trong khu vực. Điều thực sự mới trong làn sóng truy quét lần này không phải là quy mô của từng chiến dịch riêng lẻ, mà là mức độ các quốc gia buộc phải phối hợp với nhau - điều trước đây vốn bị cản trở bởi sự phân mảnh về thẩm quyền pháp lý.
Ông Belikow, một nhà phân tích an ninh khu vực, giải thích cơ chế mà các tổ chức tội phạm khai thác triệt để: "Các tổ chức tội phạm, mafia và nhóm khủng bố chọn những quốc gia cụ thể để đặt trung tâm chỉ huy, những quốc gia khác để rửa tiền, và những nơi khác để cất giữ hàng hóa”, đây là một “mô hình phân tán khiến việc truy quét đơn phương gần như vô nghĩa nếu không có phối hợp xuyên biên giới”. Chính lý do này đã khiến các quốc gia khu vực ngày càng bắt tay mạnh mẽ hơn.
Bằng chứng rõ ràng nhất cho sự thay đổi này là phản ứng của Brazil và Bolivia sau một đợt bạo lực đẫm máu mới đây. Trong 5 ngày của tháng 8/2026, 9 người thiệt mạng trong một loạt vụ tấn công mà giới chức Bolivia xác định bắt nguồn từ xung đột giữa hai băng đảng lớn nhằm tranh giành thị phần buôn ma túy. Thay vì xử lý vấn đề trong nội bộ, chính phủ Bolivia công bố thành lập một văn phòng thường trực với Cảnh sát Brazil ngay tại La Paz nhằm tăng cường chia sẻ tình báo, đi kèm sự hiện diện đối ứng của lực lượng thực thi pháp luật Bolivia tại Brazil. Đây là mô hình hợp tác song phương thường trực chưa từng có giữa hai nước trong lĩnh vực này. Những mô hình phối hợp như thế này càng chứng minh hiệu quả sau vụ Colombia bắt được và dẫn độ trùm tội phạm người Chile là Larry Amaury Álvarez Núnez, biệt danh "Larry Changa" về nước mới đây. Đây là tên tội phạm bị truy nã gắt gao nhất tại Chile trong hơn một thập kỷ vừa qua nhưng thực ra hắn lại hoạt động và điều hành tổ chức của mình chủ yếu từ bên ngoài đất nước.
Sau khi Mỹ liệt Los Choneros và Los Lobos vào danh sách Tổ chức Khủng bố nước ngoài (FTO) ngày 4/9/2025, hợp tác giữa lực lượng tư pháp Mỹ với chính quyền Ecuador đã chuyển từ hỗ trợ kỹ thuật sang những chiến dịch tác chiến chung có quy mô lớn. Tháng 1/2026, trong giai đoạn "Tổng tấn công" được Bộ Quốc phòng Ecuador triển khai tới các tỉnh ven biển của đất nước này, lực lượng biệt kích Mỹ đã trực tiếp tham chiến. Việc Mỹ đưa cả tàu chiến và máy bay đến sát bờ biển hỗ trợ quân đội Ecuador cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa chính phủ hai nước.
Cuộc chiến chưa có hồi kết
Nhưng từ những chiến dịch xuyên quốc gia này, những vấn đề mới lại lộ ra. Tháng 5/2026, Bộ Tư pháp Mỹ công bố truy tố hơn 25 cá nhân trên toàn quốc nhắm vào Tren de Aragua, tổ chức tội phạm hàng đầu của Ecuador. Chỉ vài tuần sau, quân đội Ecuador phối hợp cùng Cảnh sát chống ma túy Mỹ lại bắt giữ được hơn 30 người có liên hệ trực tiếp với băng đảng Jalisco của Mexico. Điều này phản ánh sự “chồng chéo” trong mối quan hệ băng đảng. Việc các băng đảng khu vực mở chi nhánh và phối hợp với nhau không còn là mới nữa. Điều này đặt ra nhiều câu hỏi về sự tinh vi của những mạng lưới tội phạm khu vực.
Trong chiến dịch Rota do Norte tháng 6/2026, khi Brazil huy động cảnh sát vũ trang tấn công tại 6 bang, họ đã bắt giữ 25 người gồm 18 công dân Venezuela và 7 công dân Brazil. Sự kiện này đã phơi bày một mô hình hợp tác tội phạm đáng lo ngại. Theo các báo cáo điều tra, thay vì cạnh tranh lãnh thổ trực diện như tại Chile hay Peru, Tren de Aragua tại Brazil chọn đóng vai "nhà cung cấp dịch vụ" cho Comando Vermelho, tổ chức tội phạm có nguồn gốc từ Venezuela. Điều tra viên Carlos Eduardo da Silva mô tả mối quan hệ cộng sinh ngày càng gần gũi tới mức thành viên băng đảng còn chủ động xin giam giữ chung khu trại với thành viên Comando Vermelho. Hành vi cho thấy ranh giới giữa các tổ chức tội phạm quốc gia khác nhau đang ngày càng mờ nhạt.
Những chiến dịch hoành tráng với lực lượng lớn dù đạt được nhiều kết quả có thể nhưng cũng đang bộc lộ những giới hạn cố hữu của một chiến lược thiên về quân sự và trấn áp. Chính ông Noboa cũng phải thừa nhận nghịch lý trong cách công luận nhìn nhận cuộc chiến của mình: "Chúng tôi nhận được rất nhiều chỉ trích về cuộc chiến chống tội phạm có tổ chức, nhưng lại rất ít sự quan tâm tới số nạn nhân mà chúng tôi đang chứng kiến từ chính tội phạm có tổ chức". Lời bào chữa này phản ánh áp lực ngày càng lớn từ các tổ chức nhân quyền quốc tế trước những cáo buộc lạm quyền của lực lượng an ninh trong quá trình thực thi các chiến dịch quân sự hóa này.
Trong khu đó, càng nhiều thủ lĩnh băng đảng bị bắt hay tiêu diệt, các tổ chức tội phạm càng phân mảnh thành nhiều nhánh nhỏ hơn, linh hoạt hơn và khó truy vết hơn. Điều này lại buộc chính các quốc gia phải phân mảnh hóa chính sách đối phó của mình theo chiều ngược lại: từ hành động đơn lẻ trong biên giới quốc gia sang mạng lưới phối hợp tình báo và tác chiến xuyên biên giới thường trực. Nhưng khi lực lượng chấp pháp bắt tay với nhau thì chính giới tội phạm cũng đang làm như vậy. Chuyên gia tội phạm của chính phủ Ecuador, ông Fernando Zumárraga kết luận: “Để thực sự thu hẹp những khoảng trống mà tội phạm có tổ chức khai thác, cần có sự phối hợp với các quốc gia khác nhau như Mexico và Colombia, không chỉ để loại bỏ các thủ lĩnh mà còn để loại bỏ cả cấu trúc tội phạm đang nuôi dưỡng họ". Đây mới là nhiệm vụ khó khăn mà có lẽ khu vực Nam Mỹ sẽ còn cần hướng tới trong nhiều năm tới.
