Sáng 16/1/2023 ở Palermo, thủ phủ Sicily, bắt đầu như bao ngày khác. Bên ngoài phòng khám tư La Maddalena, bệnh nhân lặng lẽ đi vào khu điều trị, nhân viên y tế chuẩn bị cho một ngày làm việc mới, nhưng chỉ ít phút nữa, lịch sử chống mafia của Ý sẽ bước sang một trang mới. Một người đàn ông 61 tuổi bước xuống xe và tiến vào phòng khám với dáng vẻ bình thản. Ông ta mang danh tính Andrea Bonafede, một cái tên hoàn toàn bình thường đối với đội ngũ y tế. Nhưng cảnh sát đã chờ sẵn từ trước. Chỉ trong chốc lát, người đàn ông ấy bị khống chế.
Biến mất giữa lòng Sicily
Sau gần 30 năm lẩn trốn, Matteo Messina Denaro cuối cùng đã sa lưới. Không có tiếng súng, không có cuộc truy đuổi ngoạn mục như trong các bộ phim về mafia. Người đàn ông từng gieo rắc nỗi sợ hãi cho cả nước Ý trong nhiều thập kỷ bị bắt trên đường đi điều trị ung thư. Theo CBS News, khi những người xung quanh nhận ra cảnh sát vừa bắt được ông trùm mafia khét tiếng nhất đất nước, nhiều người dân đã vỗ tay reo hò. Đó là một khoảnh khắc đặc biệt đối với nước Ý. Cuộc săn lùng kéo dài suốt ba thập kỷ cuối cùng đã kết thúc. Nhưng niềm vui ấy nhanh chóng nhường chỗ cho một nhận thức đáng sợ hơn: nước Ý mới chỉ bắt được một con người, còn cái hệ thống đã bảo vệ và nuôi dưỡng con người đó vẫn đang tồn tại.
Matteo Messina Denaro sinh năm 1962 tại Castelvetrano, một thị trấn nhỏ ở phía tây Sicily. Ông ta không phải kiểu tội phạm đi lên từ đường phố hay từ những vụ cướp lẻ tẻ. Denaro được sinh ra ngay trong lòng mafia. Cha ông ta, Francesco Messina Denaro, hay còn được gọi là Don Ciccio, là người đứng đầu một nhánh của tổ chức tội phạm Cosa Nostra. Từ nhỏ, Denaro đã lớn lên trong một môi trường mà quyền lực, tiền bạc và bạo lực hòa làm một. Ông ta nhanh chóng trở thành thế hệ kế cận của những cái tên khét tiếng nhất trong lịch sử mafia Sicily.
The Guardian gọi Denaro là “bố già cuối cùng” của mafia Sicily. Đó không chỉ là một biệt danh mang tính biểu tượng mà còn phản ánh vị thế mà Denaro nắm giữ trong nhiều năm. Ông ta là đại diện cuối cùng của thế hệ các ông trùm từng thống trị Cosa Nostra trong nhiều thập kỷ. Trước đó, Salvatore Riina bị bắt năm 1993, Bernardo Provenzano bị bắt năm 2006, và Denaro là mắt xích cuối cùng của thế hệ này. Sau khi Denaro bị bắt, Cosa Nostra không còn một “siêu ông trùm” có sức ảnh hưởng tương tự, mà chuyển sang mô hình phân tán hơn, với nhiều nhóm nhỏ hoạt động song song.
Biệt danh khác của Denaro là Diabolik, lấy theo tên một nhân vật phản diện nổi tiếng trong truyện tranh Ý. Một cái tên khác là U Siccu, nghĩa là “gã gầy gò”. Nhưng đằng sau thân hình gầy gò ấy là một con người nổi tiếng tàn nhẫn.
Denaro từng nói: “Tôi đã tự mình lấp đầy cả một nghĩa trang”. Đó không phải một lời nói khoác. Năm 2002, Denaro bị kết án tù chung thân vắng mặt vì trực tiếp tham gia hoặc ra lệnh thực hiện hàng chục vụ giết người. Một trong những tội ác khiến cả nước Ý bàng hoàng là vụ bắt cóc Giuseppe Di Matteo, cậu bé 12 tuổi, con trai một thành viên mafia quyết định hợp tác với nhà chức trách. Theo BBC, sau hai năm bị giam giữ, cậu bé bị siết cổ đến chết, sau đó thi thể bị hòa tan trong axit để xóa sạch mọi dấu vết. Đó không đơn thuần là một vụ giết người. Đó là một thông điệp gửi tới toàn bộ nước Ý rằng bất cứ ai phản bội Cosa Nostra sẽ phải trả giá đắt.
Denaro cũng bị kết án vì vai trò trong một loạt vụ đánh bom năm 1993 tại Rome, Milan và Florence. Các vụ nổ khiến 10 người thiệt mạng, hàng chục người bị thương và làm hư hại nhiều công trình lịch sử, di sản văn hóa của Ý. Đây là giai đoạn Cosa Nostra tiến hành chiến dịch bạo lực quy mô lớn nhằm gây áp lực lên nhà nước Ý sau hàng loạt cuộc trấn áp chống mafia. Vì vậy, Denaro không chỉ là một ông trùm địa phương ở Sicily mà còn là một trong những nhân vật tham gia chiến dịch mang tính chất khủng bố nhằm đối đầu trực tiếp với nhà nước Ý.
Năm 1993, Denaro biến mất. Từ thời điểm đó, một trong những cuộc truy lùng dài nhất lịch sử châu Âu bắt đầu. Điều khiến nhiều người kinh ngạc là ông ta không trốn sang Nam Mỹ hay châu Phi. Trong phần lớn thời gian, Denaro vẫn ở Sicily và ở rất gần quê nhà của mình. The Guardian mô tả: “Mỗi lần các nhà điều tra tưởng như đã tiếp cận được mục tiêu, Denaro lại biến mất rồi xuất hiện ở một nơi khác”. Suốt 30 năm, nhà nước Ý và ông trùm mafia này lao vào một cuộc đấu trí không hồi kết. Nhưng thực ra đây không phải cuộc đối đầu giữa một người với cảnh sát. Đó là cuộc đối đầu giữa nhà nước với cả một hệ sinh thái đã che chở cho ông ta.
Một trong những yếu tố quan trọng nhất giúp Denaro tồn tại lâu đến vậy là omerta, hay còn gọi là “luật im lặng” của mafia Sicily. Trong nhiều thập kỷ, đây là một phần của văn hóa xã hội ở nhiều khu vực trên hòn đảo này. Người dân không tố giác, doanh nhân không tố giác và đôi khi cả những người có vị trí trong xã hội cũng chọn cách im lặng. Theo các nhà điều tra, Denaro dựa vào một mạng lưới hỗ trợ rộng khắp gồm người thân, doanh nhân, bác sĩ và những người trung thành với Cosa Nostra để duy trì cuộc sống lẩn trốn ngay giữa quê hương mình. Nếu không có hệ thống này, rất khó để một kẻ bị truy nã gắt gao nhất nước Ý có thể biến mất suốt gần ba thập kỷ.
Denaro gần như không sử dụng điện thoại. Ông ta không dùng thư điện tử, không sử dụng mạng xã hội và tránh mọi công nghệ có thể để lại dấu vết. Mọi liên lạc được thực hiện thông qua những mẩu giấy nhỏ đôi khi được mã hóa rồi bí mật chuyển từ người này sang người khác. Đó là một phương thức tưởng như lỗi thời. Nhưng chính sự lỗi thời ấy lại khiến công nghệ hiện đại trở nên kém hiệu quả hơn trong việc truy vết. Các nhà điều tra cũng gặp một khó khăn khác: họ không có bất kỳ hình ảnh cập nhật nào của Denaro trong gần 30 năm. Giới chức Ý chỉ có vài tấm ảnh được chụp từ cuối những năm 1980 và đầu thập niên 1990. Họ phải sử dụng công nghệ dựng hình bằng máy tính, kết hợp lời khai của những mafia phản bội để tái tạo khuôn mặt của ông ta. Nhiều cuộc truy tìm đã đi vào ngõ cụt hoặc nhắm nhầm đối tượng. Năm 2019, cảnh sát đột kích một bệnh viện ở Sicily để kiểm tra một người đàn ông đến từ Castelvetrano, nhưng sau đó xác định đó không phải Denaro. Suốt nhiều năm, Denaro luôn đi trước nhà chức trách một bước.
Nhưng cuối cùng, một yếu tố mang tính quyết định lại đến từ tình trạng sức khỏe của chính ông ta. Ung thư đại tràng buộc Denaro phải bước ra khỏi bóng tối. Theo CBS News, ông ta điều trị tại bệnh viện La Maddalena dưới danh tính giả Andrea Bonafede. Đó được xem là mắt xích yếu nhất trong hệ thống che giấu ông ta suốt gần 30 năm. Ngày 16/1/2023, cảnh sát nhận được thông tin quyết định và lập tức triển khai kế hoạch bắt giữ.
Sau khi bị còng tay, Denaro nói với các công tố viên: “Các người bắt được tôi chỉ vì bệnh tật của tôi”. Nhận định ấy không phải không có cơ sở. Salvatore Borsellino, em trai của cố thẩm phán chống mafia Paolo Borsellino, nói với The Guardian: “Nếu ông ta không bị ung thư thì việc bắt giữ sẽ rất khó khăn”. Đó là một nghịch lý đầy chua chát. Một trong những tên tội phạm nguy hiểm nhất châu Âu không bị đánh bại chỉ bởi súng đạn hay một chiến dịch đơn lẻ. Bệnh ung thư tạo ra sơ hở quyết định, giúp các nhà điều tra tiếp cận mục tiêu, kết hợp với nhiều năm theo dõi liên tục của lực lượng chống mafia Ý.
Sau khi bị bắt, Denaro được chuyển tới nhà tù an ninh tối đa ở L'Aquila. Tuy nhiên, tình trạng sức khỏe tiếp tục xấu đi. Ngày 25/9/2023, Denaro qua đời ở tuổi 61. Thị trưởng L'Aquila, Pierluigi Biondi, gọi đây là “dấu chấm hết cho một câu chuyện của bạo lực và máu”. Ông cũng nói đây là “đoạn kết của một cuộc đời không có lấy một chút ăn năn hay hối hận”.
Cho tới giây phút cuối cùng, Denaro vẫn không hợp tác với nhà chức trách. Ông ta không tiết lộ bí mật, không khai báo và không phản bội Cosa Nostra. Các điều tra viên lo ngại rằng “bố già cuối cùng đã mang những bí mật ấy xuống mồ”. Đó là những bí mật liên quan đến các vụ đánh bom năm 1992 khiến Giovanni Falcone và Paolo Borsellino thiệt mạng, cũng như mạng lưới tài chính và chính trị đã bảo vệ Cosa Nostra trong nhiều thập kỷ.
Khi mafia xâm nhập hệ thống tài chính xuyên quốc gia
Nhưng những gì đáng sợ nhất không nằm ở các bí mật chưa được hé lộ mà nằm ở quy mô tài chính mà Denaro từng kiểm soát. Các nhà điều tra cho rằng trong nhiều năm, mạng lưới của ông ta đã len lỏi vào hàng loạt lĩnh vực kinh tế hợp pháp như xây dựng, bất động sản, năng lượng tái tạo, siêu thị, nông nghiệp, xử lý rác thải và vận tải.
Câu chuyện vì thế vẫn chưa kết thúc. Gần ba năm sau cái chết của Denaro, một phát hiện mới lại khiến châu Âu chú ý. Ngày 28/5/2026, Ý tuyên bố thu giữ hơn 200 triệu euro tài sản có liên quan tới mạng lưới của ông trùm này. Cuộc điều tra cho thấy số tiền này bắt nguồn từ hoạt động buôn bán ma túy từ những năm 1980, sau đó được tái đầu tư trên phạm vi quốc tế. CBS News cho biết dòng tiền đã được “đưa trở lại nền kinh tế hợp pháp” thông qua nhiều hoạt động kinh doanh. Dấu vết của mạng lưới ấy kéo dài từ Ý sang Andorra, Monaco, Thụy Sĩ, Tây Ban Nha, Gibraltar, quần đảo Cayman và cả Luxembourg. Luxembourg Times cho biết giới chức nước này đã nhận được yêu cầu tương trợ tư pháp từ Ý để tham gia điều tra. Các nhà điều tra phát hiện ít nhất 8 công ty có liên quan tới mạng lưới này, cùng nhiều bất động sản xa xỉ ở Costa del Sol, một trong những khu vực đắt đỏ nhất Tây Ban Nha.
Thực tế này cho thấy mafia hiện đại không còn là những băng nhóm cầm súng trên đường phố. Đó là những mạng lưới tài chính xuyên quốc gia hoạt động dưới nhiều vỏ bọc kinh doanh hợp pháp. BBC cho biết hơn 150 cảnh sát đã tham gia chiến dịch điều tra toàn cầu này. Họ sử dụng máy bay không người lái, máy quét nhiệt, chuyên gia công nghệ thông tin và các công cụ truy vết tiền điện tử để lần theo từng mắt xích trong mạng lưới tài chính của Cosa Nostra. Người đứng đầu Văn phòng Công tố chống mafia quốc gia Ý, Giovanni Melillo, gọi đây là một chiến dịch “có ý nghĩa chiến lược”. Ông nói: “Chiến dịch này cũng nhằm ngăn chặn sự tái hình thành của một tổ chức tội phạm”.
Và đó mới là mục tiêu thực sự: trong thế kỷ XXI, bắt giữ một ông trùm mafia không còn là đích đến cuối cùng. Đích đến là phá hủy cả hệ sinh thái đã nuôi dưỡng ông ta suốt hàng chục năm. Đó là những công ty bình phong, những khoản đầu tư hợp pháp, những dòng tiền xuyên biên giới và cả một nền văn hóa im lặng đã giúp một trong những tên tội phạm nguy hiểm nhất châu Âu sống ung dung ngay giữa lòng Sicily trong suốt 30 năm.
Ngày Matteo Messina Denaro bị bắt, nước Ý đã thắng một trận đánh. Nhưng họ chưa thắng cả cuộc chiến. “Ông trùm đã chết, nhưng Ý vẫn là một đất nước mà mafia còn đất sống”, nhà văn chống mafia Roberto Saviano viết trên mạng xã hội X.
