Cuộc chiến Fentanyl chưa có hồi kết

Fentanyl - loại phiện tổng hợp cực mạnh

Năm 1959, Nam tước Paul Janssen (1926 - 2003; sáng lập Janssen Pharmaceutica) - người từng theo học vật lý, sinh học, hóa học tại Đại học Namur (Bỉ) - khi thử nghiệm chất Pethidin (Demerol, Dolargan - một loại Phiện tổng hợp có tác dụng giảm đau) đã điều chế thành công chất Fentanyl (C22H28N2O), tan mạnh trong lipid, dễ dàng đi qua hàng rào máu não, nên tác dụng tức thời lên thần kinh trung ương. Chất này mạnh gấp 100 lần Morphin, 50 lần Heroin, là thuốc giảm đau (GĐ) nhóm Opioid mạnh nhất, có tác dụng nhanh nhất và rất dễ dùng. Năm 1968, Fentanyl được y tế Mỹ sử dụng và đến năm 2017 nó là thuốc GĐ Opioid tổng hợp được sử dụng rộng rãi nhất Thế giới. Những “ưu điểm” này đã làm lu mờ vô số tác dụng phụ nguy hiểm của nó như gây nôn mửa, táo bón, lú lẫn, ảo giác và rối loạn phối hợp động tác chân tay, nghiêm trọng hơn là gây suy hô hấp, hội chứng Serotonin, tụt huyết áp hoặc hôn mê… và với hàm lượng cực nhỏ, khoảng 2 miligam Fentanyl đã có thể gây tử vong.

Thậm chí, quân đội Mỹ còn nghiên cứu Fentanyl làm vũ khí hóa học khi nhận ra tiềm năng hủy hoại của loại thuốc này! Trong khi Morphin vốn có nhược điểm nghiêm trọng khi dùng gây mê cho các ca đại phẫu thì Fentanyl được cho là thuốc gây mê trơn tru, thời gian mê ngắn và có tác dụng phụ tối thiểu. Vì thế chỉ sau vài năm, Fentanyl được dùng gây mê trong hầu hết các ca mổ tim ở Mỹ… Sau này còn có thêm các dẫn chất của Fentanyl như Sufentanil, Alfentanil, Remifentanil, đặc biệt là Carfentanil mạnh hơn Fentanyl 100 lần, chỉ cho phép dùng trong thú y để an thần động vật lớn như voi, hổ…

Fentanyl thương mại bùng sau đó một thập kỷ, cùng với sự phát triển của các hệ thống phân phối đã biến nó thành loại thuốc chủ lực cho các bệnh nhân đau cấp tính. Các dạng thuốc xịt, thuốc viên, miếng dán và nhiều dạng khác chứa Fentanyl lần lượt xuất hiện. “Thành công” nhất phải kể đến miếng dán Duragesic và thuốc xịt Subsys dùng giảm đau cho bệnh nhân ung thư. Miếng dán Duragesic với cơ chế giải phóng Fentanyl chậm qua da có kiểm soát cho những bệnh nhân đau mãn tính. Khi có Duragesic, người ta ca ngợi Fentanyl là cuộc cách mạng vì không cần uống hay tiêm, thuốc mạnh đến mức chỉ cần “đặt” nó lên da là đủ giảm đau.

Năm 2004, doanh thu từ Duragesic toàn Thế giới đạt hơn 2 tỷ USD… Sau 5 năm, từ khi tung Subsys ra thị trường, doanh số của hãng dược phẩm Mỹ, Insys Therapeutics (người sáng lập tập đoàn là John Kapoor, tỷ phú Mỹ gốc Ấn) tăng từ 14 triệu năm 2012 lên gần nửa tỉ USD; năm 2016, hãng này vào top 500 công ty có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất Bắc Mỹ. Rất nhiều bệnh nhân không bị ung thư cũng được “khuyên” dùng Subsys. Điển hình là bà Sarah Fuller, ở bang New Jersey, không bị ung thư nhưng vẫn “được” kê đơn Subsys. Năm 2018, bà qua đời vì quá liều Subsys. Thượng nghị sĩ Claire McCaskill, chủ trì nhóm điều tra Insys của Quốc hội Mỹ nói: “Thật khó tưởng tượng điều gì đáng ghê tởm hơn”.

Năm 2016, hơn 20.000 người tử vong ở Mỹ là do quá liều Fentanyl. Năm 2019, quá liều Fentanyl là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu cho người Mỹ độ tuổi 18 - 45, hơn cả số tử vong do tự sát, tai nạn xe hơi, COVID-19 và ung thư cộng lại (dữ liệu của Trung tâm dự phòng và kiểm soát bệnh tật Mỹ (CDC) được Nhóm vận động các gia đình chống lại Fentanyl tổng hợp tháng 12/2021). Đến năm 2021, tử vong do quá liều Fentanyl ở Mỹ vượt con số 100.000, trong đó Fentanyl bất hợp pháp gây ra hơn 64.000 ca và con số này tăng gấp đôi so với năm 2019. Năm 2023 nước Mỹ ghi nhận khoảng 100.000 người từ 18 - 45 tuổi tử vong vì chất này…

Bản chất là Opioid tổng hợp quá mạnh nên các biệt dược GĐ chứa Fentanyl đều nhanh chóng gây nghiện. Nghiện thuốc với biểu hiện hội chứng “cai” ma túy điển hình khi nồng độ Opioid trong máu giảm xuống: Cảm xúc không ổn định: lo lắng, bất an, buồn bã, cáu gắt, giận dữ đến hung dữ…; đau nhức cơ; nôn, buồn nôn; rối loạn thần kinh thực vật: sốt cao, vã mồ hôi, trụy tim mạch có thể tử vong; nổi da gà; giãn đồng tử; rối loạn tâm thần: mê sảng, hành vi kích động: vùng vẫy,  la hét, tự sát…; chảy nước mắt; tiêu chảy; ngáp rất nhiều, liên tục và dòi bò trong xương là triệu chứng khủng khiếp nhất với người nghiện!

Cơ hội của liên minh ma quỷ

30/50 bang ở Mỹ kiện các công ty dược là Ohio, Kentucky, Tennessee, Tây Virginia, Alabama, New Jersey, Arizona, Massachusetts, Texas, Nevada, Florida, Bắc Carolina, Bắc Dakota, Utah, New Hampshire, Oklahoma, Cleveland và TP New York… Các công ty bị kiện là Purdue Pharma, Insys Therapeutics, Teva Pharmaceuticals USA (công ty mẹ ở Israel), Johnson & Johnson, Cephalon, Endo, Allergan, Watson và các công ty con: Janssen Pharmaceuticals, McKesson, Cardinal Health, Amerisource Bergen... Các công ty này bị cáo buộc tiến hành những chiến dịch quảng bá sản phẩm gian dối: thổi phồng những công dụng tốt, hạ thấp tác dụng phụ và nguy cơ gây nghiện của thuốc GĐ.

Bộ trưởng Tư pháp bang Oklahoma, Mike Hunter nói, “một chiến dịch giả dối nhằm tẩy não người bệnh trị giá hàng triệu USD”, để bán các loại thuốc GĐ gây nghiện như thuốc “thần thánh”. Lẽ ra, các loại thuốc GĐ Opioid chỉ dùng điều trị những cơn đau cấp tính hoặc dùng một thời gian ngắn thì các bác sĩ lại kê đơn kéo dài nhiều tháng, năm để chữa đau mãn tính, dẫn đến sử dụng tràn lan, quá liều và nghiện. Hậu quả là các bang phải gánh sự gia tăng đáng kể chi phí y tế, xét xử tội phạm và thực thi luật pháp, ví dụ, năm 2017, trong hơn 3.000 người ở Oklahoma nhập viện vì quá liều thuốc, có 80% do thuốc GĐ theo đơn. Năm 2018, ở Oklahoma gần 50% người chết do thuốc GĐ trong tổng số người chết vì quá liều thuốc. Năm 2013, Oklahoma đứng thứ 7 trong các bang kê thuốc GĐ cho trẻ từ 12 - 17 tuổi…

Để tăng doanh thu từ biệt dược Subsys, từ năm 2012 - 2015, công ty Insys đã trả tiền cho bác sĩ, người đứng đầu các phòng khám..., để kê lượng lớn thuốc GĐ loại này, trong khi Fentanyl chỉ được chỉ định với cơn đau ung thư. Hãng đã chi hơn 1 triệu USD để các bác sĩ thuyết trình tại các hội thảo và đưa họ đến những quán bar đắt đỏ sau đó. Công tố viên đã trình lên tòa số tiền hối lộ các bác sĩ, trong đó vụ điển hình là Insys trả 260.000 USD cho hai BS ở New York, riêng năm 2014 hai người này đã kê Subsys trị giá 6 triệu USD…

Utah là bang đầu tiên kiện Purdue từ cuối năm 2017 và chỉ 6 tháng sau, đã có gần 720 vụ kiện công ty này. Đến tháng 5/2018, Purdue đã phải đối mặt với đơn kiện của 23 bang và vùng lãnh thổ Puerto Rico. Đã có những công ty phải chi khoản tiền lớn để bồi thường cho nạn nhân như Teva USA: 85 triệu USD; Purdue: 270 triệu USD cho bang Oklahoma; Insys: 225 triệu USD… Insys tuyên bố nộp hồ sơ phá sản và bán nhiều tài sản sau khi điêu đứng cả tài chính lẫn pháp lý vì bê bối thuốc GĐ. Ngoài khoản tiền phạt nộp cho Bộ Tư pháp, hãng này còn phải chi trả hàng triệu USD cho các chi phí luật pháp khác. Tại phiên Tòa tháng 5/2019, bang Oklahoma yêu cầu Johnson & Johnson đền bù 17,5 tỷ USD.

Hậu quả nặng nề

Theo Viện lạm dụng thuốc Mỹ, tình trạng lạm dụng và quá liều thuốc giảm đau đã bùng phát ở Mỹ từ mấy chục năm qua. Lạm dụng và nghiện thuốc giảm đau làm Mỹ tốn mỗi năm gần 80 tỷ USD; riêng năm 2017, Mỹ phải chi 115 tỷ USD để điều trị những người nghiện thuốc giảm đau và chăm sóc những trẻ em mà cha mẹ bị mất sức lao động hoặc chết vì thuốc này. Mỗi ngày ở Mỹ có 91 người chết vì thuốc giảm đau gây nghiện.

Thống kê của OECD, nghiện thuốc giảm đau là nguyên nhân từ năm 1999 đến 2005, nam giới Mỹ tuổi 25 - 54 mất 20% lực lượng lao động và nữ độ tuổi này mất 25%. Tháng 10/2017, phát biểu ở bang New Jersey, Tổng thống Donald Trump gọi đây là “vấn nạn chưa từng thấy” và tuyên bố tình trạng khẩn cấp y tế công cộng. 4 tháng sau, khi đang ở bang New Hamsphire, ông thông báo kế hoạch áp dụng án tử hình đối với tội buôn lậu thuốc giảm đau và tuyên bố lập một quỹ 6 tỷ USD trong 2 năm 2018-2019, nhằm hỗ trợ các sáng kiến chống lạm dụng thuốc giảm đau.

Để đối phó với mối đe dọa Fentanyl bất hợp pháp ngày càng tăng, năm 2022, lưỡng đảng Mỹ ban hành đạo luật chấm dứt Fentanyl (End Fentanyl Act), nhắm mục tiêu xóa bỏ dòng chảy Fentanyl vào Mỹ bằng tăng cường thực thi pháp luật ở biên giới.

Tháng 6/2023, Tổng chưởng lý Mỹ, Merrick Garland, tuyên bố Chính phủ Mỹ khởi tố 4 công ty và 8 cá nhân Trung Quốc buôn bán hóa chất dùng để sản xuất Fentanyl. Ngày 1/2/2025, Tổng thống Trump ký sắc lệnh tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về kinh tế, ra lệnh tăng thuế nhập khẩu từ 3 nước Trung Quốc, Mexico, Canada, tuyên bố dùng thuế quan để gây sức ép nhằm ngăn dòng chảy Fentanyl chết người vào Mỹ.

Tuy nhiên, trong cái cảnh trăm mối ngổn ngang như hiện nay thì cuộc chiến Fentanyl toàn cầu và hậu họa Fentanyl ở Mỹ còn lâu mới có hồi kết, bởi rất khó để thoát ra khỏi vòng xoắn giảm đau - gây nghiện - quá liều. Nó cũng giống như quy luật bất thành văn trước nay là người ta đều phát hiện ra tác dụng ma túy từ các loại thuốc điều chế cho mục đích chữa bệnh ban đầu.

Paul Janssen - một trong những người sáng chế nhiều thuốc nhất mọi thời đại, luôn mong muốn có thứ thuốc để cứu sống những bệnh nhân lao. Căn bệnh lao màng não làm em gái ông 4 tuổi đã qua đời đã là động lực để ông theo đuổi y, dược học từ năm 1945… Trớ trêu thay, thuốc giảm đau Fentanyl mạnh nhất mà ông điều chế được đang gây thảm họa. Cả ông và con trai ông - Pablo Janssen không tin Fentanyl gây nghiện khi cùng xem phim về người dùng thuốc này bị nghiện. Paul Janssen từng lóe lên ý tưởng về sự chết chóc tiềm ẩn của fentanyl nhưng nhanh chóng gạt bỏ suy nghĩ này, cho rằng đó là chuyện nực cười!