Câu chuyện dưới tán đại lão Dã hương ngàn tuổi

Đó là cây Dã hương ở xã Tiên Lục, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang, được định danh bằng ảnh và chú giải trong “Từ điển bách khoa thực vật của Pháp” và giới thiệu tại Hội chợ Marseille năm 1932, xác định cây khoảng 1.000 năm tuổi… Cây Dã hương Tiên Lục cũng được trường Viễn đông Bác cổ xếp hạng “Cổ thụ quý hiếm của Đông Dương”. Theo nhà văn Nguyễn Bắc Sơn trong cuốn “Bảy nổi ba chìm”, khi người thanh niên yêu nước Nguyễn Ái Quốc sang Pháp tìm đường cứu nước, đã đọc được thông tin này trong cuốn từ điển nói trên. Về nước lãnh đạo cách mạng thành công, nhân một chuyến công tác, Người đã đến thăm, chiêm bái “Vị đại lão” ngàn tuổi.

Nếu một đời người được “Trời thương” là khoảng 80 tuổi và lịch sử đất nước nào nhiều lắm chừng 5.000 năm, thì cây Dã hương ngàn năm tuổi ở Bắc Giang xứng đáng là một di sản vô giá, một chứng nhân lịch sử kì vĩ.

Cuối đông, nắng hoe vàng. Đình Viễn Sơn (xã Tiên Lục) nằm trên một gò đất thoai thoải càng thêm vẻ thâm nghiêm. Trước đình là con đường làng, trước nữa là cái sân rộng như sân kho hợp tác một thời. Sau đình, chính là nơi ngự của vị đại lão Dã hương ngàn tuổi. Ngọn cây cao áng chừng 20 – 25 mét, tán cây tỏa rộng bao trùm một phần đình Viễn Sơn và con đường nhỏ cùng những hộ dân gần đình làng.

Ông thủ nhang đình Viễn Sơn là Hoàng Viết Nên người thôn Giữa, năm nay tròn tuổi 72 nhưng dáng vẻ còn nhanh nhẹn lắm và luôn thường trực nụ cười xởi lởi. Ông Nên vừa rổn rảng pha trà mời khách vừa kể: Tôi được các cụ trong làng và chính quyền địa phương ủy thác làm thủ nhang đình Viễn Sơn từ năm 2016. Ngoài việc thủ nhang, tôi chăm chút, bảo vệ cụ Dã hương sau đình. Thường là vào cuối mùa xuân, hoa Dã hương nở rộ tỏa hương thơm dìu dịu. Đến cuối Đông, là lúc quả đủ già thì rụng xuống, tôi lấy hạt ươm, nhân giống thành những cây non…

Theo sử làng chép, đình Viễn Sơn được khánh thành vào năm 1752, thời Hậu Lê. Đến nay đình hầu như còn nguyên vẹn dù đã trải qua gần 300 năm với bao thiên tai, địch họa. Trước thời điểm dựng đình Viễn Sơn, vào năm 1740, vua Lê Cảnh Hưng đã sắc phong cây Dã hương là “Quốc chúa đô mộc Dã đại vương” – cây Dã hương lớn nhất nước. Theo các tài liệu về thực vật, Dã hương thuộc họ long não, nhựa cây có chứa tinh dầu thơm, lá cây có thể làm thuốc. Lá khô và gỗ của cây dùng làm phụ phẩm của hương trầm, đốt có mùi thơm dễ chịu.

Ông Nên tự hào khoe những “điển tích” về ngôi đình cổ của làng và quần thể di tích ở vùng đất cổ Lạng Giang: Khi người Pháp chiếm được Việt Nam, kể cả thời tạm chiếm 1946 - 1954, quân lính Pháp đều không dám mạo phạm tới vị đại lão Dã hương, ngôi đình Viễn Sơn cùng 5 đình đền trong khu vực này đều được bình an vô sự. “Tôi nghe các cụ kể lại, các quan Pháp khi đi qua đình Viễn Sơn đều phải ghìm cương ngựa, ngả mũ chào thì mới yên ổn; nếu không, ngựa lồng lên, hí vang rồi phóng như điên về tận Bắc Giang” – ông Nên cười ha ha khi kể lại câu chuyện có phần cường điệu này. Rồi ông chiêm nghiệm: “Thời kì cải cách ruộng đất và hợp tác hóa, cũng có người xâm hại ngôi đình này và một số đình, đền, miếu trong vùng… nhưng may mắn các di tích hầu như còn giữ được nguyên vẹn. Tôi nghiệm ra, những người đó đều có kết cục bi đát, anh ạ”.

Thời chiến tranh, máy bay Mỹ thường xuyên đánh phá Bắc Giang do đây là huyết mạch giao thông và có nhiều căn cứ quân sự của ta. Thế nhưng đình Viễn Sơn vẫn may mắn được bình an, không hề bị tên bay đạn lạc.

Sau tuần trà, ông Nên dẫn chúng tôi đi thăm đình Viễn Sơn. Ngoài một vài cây cột bị mối mọt phải thay thế từ năm 2004, những cột lim gần 300 năm tuổi kê trên bệ đá vẫn chắc chắn, thân quắn lại như thép, không bị nứt dăm. Đình còn giữ được nhiều sắc phong, câu đối… Chúng tôi kính cẩn thắp nén hương lên ban thờ rồi được ông Nên dẫn ra sau đình, nơi vị Đại lão Dã hương đã ngự từ ngàn năm qua.

Dưới tán lá xanh rì rào trong làn gió thoang thoảng hương thơm đặc trưng của loài long não, câu chuyện của ông Nên về cây Dã hương ngàn tuổi thêm phần huyền bí. Năm 2020, cây Dã hương bị gãy phần ngọn cao nhất. Tin loang ra, nhiều người dân và lãnh đạo đều cảm nhận như có một sự mất mát. Ông Nên lo lắng báo cáo chính quyền xã và trực tiếp một đồng chí Phó Chủ tịch huyện, do cây già quá nên một số cành bị mục. Nếu không được chăm sóc, trùng tu… thì có thể sẽ bị gãy thêm một số cành, thậm chí cụ sẽ “hóa”.

Ngay lập tức, lãnh đạo huyện Lạng Giang và tỉnh Bắc Giang đã dành sự quan tâm chu đáo để giữ gìn, chăm sóc cây Dã hương ngàn tuổi. Đích thân đồng chí Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Ánh Dương (hiện là Chủ tịch tỉnh) đã mời một số kĩ sư, chuyên gia ngành nông nghiệp về “khám bệnh”, chữa trị cho cây. Giải pháp được đưa ra là cung cấp dưỡng chất, chống mối mọt. Nhờ sự quan tâm kịp thời, cây Dã hương nhanh chóng phục hồi, trổ thêm nhiều nhành non… Một thời gian sau, các cột bê tông cốt thép được khéo léo “cấy” vào, đỡ lấy các cành cây mà nếu mới nhìn, cứ tưởng đó một nhánh mọc lên từ chính gốc cây Dã hương ngàn tuổi. Xung quanh gốc cây cũng được tôn thêm đất màu cho gốc thêm vững và được định kỳ bổ sung dưỡng chất… Một tấm bia đá được dựng lên ngay lối dẫn vào gốc cây, ghi rõ: “Cây cổ thụ Dã hương. Xã Tiên Lục, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang”. Cây Dã hương này được vinh danh là cây di sản từ lâu và quá nổi tiếng nên tỉnh Bắc Giang đặc biệt quan tâm bảo vệ, chăm sóc. Vài năm trước, địa phương đã lập hàng rào để hạn chế các hành vi xâm hại cây… Đa phần du khách đến thăm chỉ được ngắm và đi vòng quanh gốc cây ở ngoài hàng rào.

Vị thủ nhang nhiệt tình đưa chúng tôi vào tận nơi, được tận tay sờ lên lớp vỏ dày của thân cây Dã hương ngàn năm tuổi. Ông Nên cho biết: “Cây này không chiết được cành, chỉ có thể nhân giống từ quả đã chín. Từ lúc ươm hạt đến lúc cây cao 1 mét, mất khoảng 1 năm”. Chúng tôi nhặt vài chiếc lá xanh và cành khô rơi quanh gốc, vò trong lòng tay đưa lên mũi và cảm nhận rõ mùi thơm ngai ngái, dễ chịu đến nhẹ cả người…

Sau khi chiêm ngưỡng, chụp ảnh bên gốc vị Đại lão Dã hương ngàn tuổi, chúng tôi được vị thủ nhang dẫn tới một khoảnh vườn nhỏ phía sau đình. Chỉ tay vào những chậu cây bằng nhựa nho nhỏ cỡ li uống trà đá, trong mỗi chậu đều có một cây non cao chừng mươi phân, ông Nên hồ hởi: “Đây là những cây non tôi và đứa cháu làm bên lâm nghiệp vừa ươm được. Mỗi cây du khách mua với giá 10 ngàn đồng. Nhưng đa phần là tôi tặng bà con. Quanh làng này và nhiều con đường trong tỉnh Bắc Giang, đã có những hàng cây Dã hương được trồng từ những hạt ươm của cụ Dã hương ngàn tuổi” - Ông Nên nói và ngắm những chậu cây non với ánh mắt trìu mến, thân thương…

Nhìn vào chậu cây Dã hương non đang được ông Nên nâng niu trên bàn tay rồi phóng tầm mắt lên vời vợi ngọn cây cổ thụ ngàn năm, tôi hình dung ra lớp lớp những hàng cây Dã hương trải dài trong màu xanh của đất nước vào xuân.