Bài 1: Luồng biển cạn, con đường mưu sinh bị chặn lại

Một cửa biển, nhiều nỗi lo

Trung tuần tháng 6/2026, có mặt tại cửa biển Cửa Việt, PV Báo CAND không còn bắt gặp cảnh những con tàu nhộn nhịp nối nhau ra khơi, cập bến như thường lệ. Thay vào đó là hình ảnh nhiều phương tiện phải nằm chờ theo con nước. Cửa biển – nơi mở ra không gian biển rộng lớn, nơi những con tàu mang theo hy vọng của ngư dân vươn khơi tìm sinh kế – nay trở thành một hành trình đầy nhọc nhằn. Mỗi khi thủy triều xuống thấp, những luồng lạch ở đây vốn đã bị bồi lắng kéo dài nhiều năm lại càng trở nên cạn hơn, khiến tàu cá, tàu vận tải gặp thêm nhiều trở ngại khi qua lại.

Từ xa, những con tàu công suất lớn chậm chạp vượt qua đoạn luồng cạn. Có phương tiện phải dò từng đoạn nước; có tàu buộc phải neo lại, đợi con nước lên mới tiếp tục hành trình. Với những người làm nghề biển, khoảng thời gian chờ đợi ấy không đơn giản chỉ là vài giờ gián đoạn. Đó là những kế hoạch ra khơi bị xáo trộn, lịch trình bị đảo lộn, cùng những khoản chi phí phát sinh mà ngư dân phải gánh thêm.

Ngư dân Nguyễn Do, xã Cửa Việt, cho biết có thời điểm tàu thuyền phải neo đậu nhiều ngày để chờ con nước thuận mới có thể vượt qua khu vực cạn. “Khi luồng bị thu hẹp, độ sâu không bảo đảm, tàu chạy qua những đoạn cạn rất dễ gặp sự cố, nhất là khi có sóng lớn hoặc thời tiết bất lợi. Bà con mong muốn cơ quan chức năng sớm có giải pháp nạo vét, khơi thông để tàu thuyền ra vào thuận lợi, yên tâm bám biển, phát triển kinh tế”, ông Do nói.

Các hoạt động dịch vụ hậu cần nghề cá tại Cửa Việt cũng chịu ảnh hưởng khi tàu cá, tàu hậu cần và tàu thu mua gặp khó khăn khi qua cửa biển. Việc cung ứng nhiên liệu, đá lạnh, lương thực, thu mua hải sản sau mỗi chuyến biển vì thế bị gián đoạn. Nhiều cơ sở thu mua, dịch vụ phải điều chỉnh kế hoạch tiếp nhận, vận chuyển hàng hóa, làm gia tăng chi phí trong chuỗi hoạt động ven biển.

Khi luồng hàng hải bị thu hẹp, các hoạt động giao thương, vận tải hàng hóa bằng đường biển qua cảng Cửa Việt cũng chịu tác động trực tiếp. Theo các doanh nghiệp vận tải, nhiều tàu hàng gặp trở ngại khi ra vào cảng, có thời điểm phải chờ con nước hoặc giảm tải để bảo đảm an toàn hành trình. Việc này không chỉ làm kéo dài thời gian vận chuyển mà còn phát sinh thêm chi phí nhiên liệu, nhân công, neo đậu và tổ chức lại lịch trình. Khi tàu không thể khai thác đúng công suất, hiệu quả vận chuyển hàng hóa qua cảng cũng bị ảnh hưởng.

Ông Hoàng Đức Chung, Giám đốc Công ty cổ phần cảng Cửa Việt chia sẻ, theo thiết kế, luồng hàng hải ra vào cảng Cửa Việt có chiều dài khoảng 2,4km, rộng 60m, độ sâu âm 5,6m. Tuy nhiên, hiện nay độ sâu thực tế chỉ còn khoảng âm 2m do đất, cát bồi lắng. “Một cửa biển được thiết kế để đón những con tàu có tải trọng lớn, nhưng khi độ sâu luồng giảm mạnh, khả năng khai thác của cảng cũng bị hạn chế”, ông Chung nhấn mạnh.

Bên cạnh vai trò về kinh tế biển, Cửa Việt còn là địa bàn quan trọng trong công tác bảo đảm an ninh, an toàn trên biển. Đây là nơi các lực lượng Biên phòng, Kiểm ngư, Cảnh sát biển thường xuyên triển khai nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát, tìm kiếm cứu hộ, cứu nạn, phòng chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU) và đấu tranh với các loại tội phạm trên biển.

Thiếu tá Võ Như Sa, Phó Đồn trưởng Nghiệp vụ Đồn Biên phòng Cửa khẩu Cảng Cửa Việt cho biết, vào mùa khô, khi mực nước giảm và những thời điểm triều xuống thấp, độ sâu luồng không còn bảo đảm, gây khó khăn cho việc cơ động, triển khai phương tiện chuyên dụng. Một số phương tiện phải được điều chỉnh phương án bố trí để duy trì khả năng sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ.

Cánh cửa sinh kế dần khép lại

Cách Cửa Việt không xa, tại cửa biển Lý Hòa, xã Đông Trạch, một câu chuyện khác đang diễn ra. Nơi đây từng là tuyến ra vào của hàng trăm tàu cá, đồng thời giữ vai trò tiêu thoát nước cho vùng sản xuất và duy trì nguồn nước phục vụ nuôi trồng thủy sản. Nhưng những năm gần đây, cửa biển này dần bị thu hẹp bởi lượng cát bồi tụ. Một doi cát lớn hình thành, chắn ngang dòng chảy ra biển, khiến tàu thuyền gặp nhiều khó khăn khi ra vào.

Đứng bên bờ sông, ngư dân Phan Viết Phương, xã Đông Trạch, nhìn những con tàu nằm chờ mà không giấu được sự sốt ruột. Theo ông, đây vốn là thời điểm thuận lợi để ngư dân vươn khơi. Những năm trước, tàu thuyền liên tục ra vào, mang theo những khoang cá đầy sau mỗi chuyến biển. Nhưng nay, nhiều tàu phải nằm bờ hoặc chờ con nước để tìm lối qua cửa biển.

“Ngư dân không ra biển cũng giống như nông dân phải rời xa ruộng đồng”, ông Phương chia sẻ.

Với cộng đồng ven biển, cửa biển không chỉ là nơi tàu thuyền đi qua mà còn là điểm nối giữa sinh kế trên biển với cuộc sống trên bờ. Khi lối ra biển bị hạn chế, tác động không dừng ở những chuyến đánh bắt, mà lan sang cả chuỗi hoạt động phía sau.

Theo ông Phạm Việt Tùng, Trưởng phòng Kinh tế xã Đông Trạch, hiện địa phương có hơn 300 tàu cá lớn nhỏ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ tình trạng này. Những tàu công suất lớn phải tìm nơi neo đậu ở khu vực khác để duy trì hoạt động. Ngay cả tàu nhỏ cũng nhiều lần gặp trở ngại khi qua cửa biển, phải lựa theo con nước mới có thể xuất bến.

Phía sau những con tàu nằm chờ là cả chuỗi dịch vụ ven biển bị tác động. Tại khu vực thu mua hải sản ven sông, bà Ngô Thị Quỳnh cho biết khi tàu cá không thể ra vào thuận lợi, nguồn hải sản đưa về giảm, các cơ sở thu mua cũng không còn duy trì nhịp hoạt động như trước. Lao động bốc xếp, vận chuyển, sơ chế, chế biến thủy sản vì thế cũng ít việc hơn. “Cửa biển bị bít lại giống như khóa luôn cánh cửa sinh kế của ngư dân”, bà Quỳnh nói.

Ở Lý Hòa, câu chuyện còn đi xa hơn phạm vi những chuyến biển. Khi dòng nước từ thượng nguồn không thể thoát ra biển như trước, việc tiêu thoát nước trong khu vực sản xuất bị ảnh hưởng. Ông Phạm Việt Tùng cho biết, trong vụ đông – xuân 2025-2026, khoảng 50ha lúa bị ngập úng; khoảng 20ha đất sản xuất khác không thể gieo trồng đúng thời vụ do nước tồn đọng kéo dài. Gần 200ha diện tích nuôi trồng thủy sản nước mặn, nước lợ cũng chịu tác động khi nguồn nước không còn lưu thông ổn định.

Theo ông Tùng, ảnh hưởng không chỉ giới hạn tại khu vực cửa biển mà còn lan tới các vùng thượng lưu thuộc xã Hoàn Lão và Bố Trạch, nơi việc tiêu thoát nước gặp nhiều khó khăn hơn trước.

Không chỉ Cửa Việt hay Lý Hòa, tại nhiều cửa biển trên địa bàn Quảng Trị như Triệu An (cũ, nay thuộc xã Nam Cửa Việt), Triệu Lăng (cũ, nay thuộc xã Triệu Cơ), thị trấn Cửa Tùng (cũ, nay thuộc xã Cửa Tùng)…, sự thay đổi của không gian cửa biển cũng đang tác động đến nhịp mưu sinh của cộng đồng ven biển.

Nhà báo Hoàng Sỹ (Báo Quảng Trị), người sinh ra ở Triệu An, nhớ rõ hình ảnh những cửa biển từng là nơi tàu thuyền ra vào liên tục, gắn với nhịp sống tất bật của làng chài mỗi khi con nước lên xuống. Đó là ký ức về một không gian lao động mở, nơi biển và bờ không có khoảng cách rõ ràng trong đời sống thường ngày.

Nhưng với ông, điều day dứt không chỉ là cảnh cũ không còn, mà là cảm giác những không gian từng nuôi sống bao thế hệ đang dần thay đổi theo cách khó nhận ra từng ngày.