Tội phạm kỷ nguyên số tinh vi hơn, nguy hiểm hơn
Trong chưa đầy một thập niên, AI đã chuyển từ một lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu trở thành công nghệ nền tảng của nền kinh tế số toàn cầu. Các mô hình ngôn ngữ lớn, hệ thống phân tích dữ liệu, nhận diện hình ảnh hay tự động hóa quy trình đang hiện diện trong mọi lĩnh vực, từ y tế, giáo dục đến tài chính, quốc phòng. Theo Viện Nghiên cứu Liên vùng về Tội phạm và Tư pháp của Liên hợp quốc (UNICRI), AI là một trong những công nghệ có khả năng tạo ra những thay đổi sâu rộng nhất đối với xã hội hiện đại. Trong đại dịch COVID-19, AI đẩy nhanh quá trình nghiên cứu vaccine mRNA, rút ngắn thời gian thử nghiệm. Trong lĩnh vực thực thi pháp luật, AI hỗ trợ tìm kiếm trẻ em mất tích, nhận diện các đường dây buôn người thông qua phân tích dữ liệu quảng cáo trực tuyến, đồng thời phát hiện các giao dịch tài chính bất thường liên quan đến rửa tiền.
Tuy nhiên, khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ, tự động hóa và học hỏi liên tục cũng khiến AI trở thành công cụ hấp dẫn đối với các đối tượng tội phạm. Trước đây, các nhóm tội phạm lừa đảo tài chính thường phải đầu tư nhiều thời gian và nhân lực để tiến hành lừa đảo, đánh cắp dữ liệu hoặc phát tán mã độc. Ngày nay, nhiều công đoạn có thể được AI thực hiện tự động với tốc độ nhanh hơn, chi phí thấp hơn.
Các mô hình AI tạo sinh (Generative AI) cho phép tạo ra email lừa đảo không có lỗi ngữ pháp, mô phỏng giọng nói người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc cán bộ cơ quan chức năng để thực hiện các cuộc gọi giả mạo. Công nghệ deepfake có thể tạo ra video giả với độ chân thực rất cao, khiến việc xác thực thông tin ngày càng khó khăn. Một nghiên cứu công bố năm 2025 của Đại học Queen Mary (Anh) cho thấy 66% người tham gia khảo sát không nhận ra giọng nói do AI tạo ra là giả, trong khi 43% không phát hiện được video deepfake. Số liệu của deepstrike.io chỉ ra rằng, số lượng tệp tin dạng deepfake bị phát hiện trên thế giới đã tăng từ 500.000 (năm 2023) lên 8 triệu trong năm 2025.
Mới đây nhất, báo cáo công bố trung tuần tháng 6/2026 của Chính phủ Anh cho thấy tội phạm sử dụng AI đã gây ra tổn thất tài chính ngày càng nghiêm trọng, buộc giới chức nước này phải xem gian lận tài chính trực tuyến là một thách thức an ninh quốc gia mới. Theo báo cáo, hơn 4,1 triệu vụ gian lận tài chính đã được ghi nhận trong năm 2025, tương đương 8 vụ mỗi phút. Con số này tăng 11% so với năm trước và cao hơn 31% so với năm 2023. Tổng thiệt hại do các hoạt động lừa đảo gây ra chỉ tại riêng nước này là 1,7 tỷ USD vào năm 2025. Trong đó, AI được tội phạm sử dụng để thực hiện lừa đảo đầu tư thông qua deepfake hoặc giả mạo người nổi tiếng để quảng bá những cơ hội đầu tư không có thật, đánh vào tâm lý muốn kiếm lợi nhuận nhanh của nạn nhân. Ông Paul Davis, Giám đốc phụ trách tội phạm kinh tế của ngân hàng Barclays nhấn mạnh: “Tác động của các vụ lừa đảo không chỉ dừng lại ở tổn thất tài chính. Chúng còn gây ra những tổn thương tâm lý sâu sắc, khiến nạn nhân mang cảm giác tội lỗi và xấu hổ trong thời gian dài. Đó là lý do chúng ta phải giải quyết tận gốc vấn đề để bảo vệ người dân”.
Trong lĩnh vực chống khủng bố, một báo cáo năm 2025 của trung tâm chống khủng bố thuộc NATO cho biết, bằng cách tận dụng AI, các tổ chức cực đoan có thể phân tích khối lượng khổng lồ dữ liệu trên mạng xã hội nhằm xác định những cá nhân bất mãn, dễ bị cực đoan hóa hoặc có khả năng hỗ trợ hoạt động chống chính phủ. Sau đó, AI tạo sinh có thể được sử dụng để tự động sản xuất các nội dung “tuyên truyền” được cá nhân hóa cho từng nhóm đối tượng, từ đó gia tăng tốc độ và hiệu quả tuyển mộ.
Theo các chuyên gia NATO, trước đây, việc sản xuất tài liệu tuyên truyền bằng nhiều ngôn ngữ, duy trì mạng lưới liên lạc hay phân tích hành vi của hàng nghìn đối tượng đòi hỏi nguồn lực lớn. Với AI, những công việc đó có thể được tự động hóa với chi phí thấp hơn rất nhiều. Báo cáo dẫn lại trường hợp tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) từng sử dụng mạng xã hội để thu hút hơn 40.000 người từ 110 quốc gia. Trong tương lai, AI có thể khiến các chiến dịch tuyển mộ như vậy hiệu quả và khó kiểm soát hơn.
Trong khi các cơ quan chức năng tìm cách ứng phó, nhóm khủng bố tiếp tục phát tán các video deepfake giả mạo cảnh lực lượng an ninh lạm dụng quyền lực hoặc đàn áp người dân để kích động thù hận, gây bất ổn xã hội.
Một mối nguy khác được NATO đặc biệt nhấn mạnh là khả năng AI hỗ trợ các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng trọng yếu. Các hệ thống AI có thể giúp phân tích lỗ hổng của mạng lưới điện, giao thông, viễn thông hoặc hệ thống cấp nước, từ đó hỗ trợ xây dựng các cuộc tấn công mạng có độ chính xác cao. Báo cáo nhắc lại vụ tấn công ransomware vào hệ thống đường ống dẫn nhiên liệu Colonial Pipeline tại Mỹ năm 2021 như một ví dụ cho thấy các cuộc tấn công vào hạ tầng thiết yếu có thể gây hoảng loạn xã hội và làm gián đoạn đời sống dân sự chỉ trong thời gian ngắn.
Đặc biệt, sự kết hợp giữa AI và các hệ thống tự động hóa giá rẻ đang làm dấy lên nhiều lo ngại trong cộng đồng an ninh quốc tế. Các thiết bị bay không người lái, phương tiện tự hành hoặc robot thương mại tích hợp AI ngày càng phổ biến và dễ tiếp cận hơn. Theo báo cáo, các tổ chức khủng bố hoàn toàn có thể tận dụng những công nghệ này để thực hiện các cuộc tấn công có chủ đích mà không cần huy động số lượng lớn nhân lực như trước đây. Nguy cơ cần lưu tâm nhất lúc này không phải là một cuộc tấn công kiểu 11/9 mới được thực hiện bằng AI, mà là sự xuất hiện của hàng loạt cuộc tấn công nhỏ hơn, chính xác hơn và khó truy vết hơn.
Trong bài báo thu hút dư luận gần đây, New York Times dẫn lời một nhà khoa học Mỹ tiết lộ thông tin gây sốc khi cho biết, sau khi ông yêu cầu Deep Research của Google cung cấp “quy trình từng bước” để tạo ra loại virus từng gây ra đại dịch. Con bot đã đưa ra 8.000 từ hướng dẫn về cách thu thập các đoạn gen và lắp ráp chúng. Câu trả lời không hoàn toàn chính xác, nhưng nó có thể giúp ích đáng kể cho những người có ý đồ xấu. Rất khó tưởng tượng hậu quả khi một kẻ khủng bố tạo ra được vũ khí sinh học nhờ AI.
AI trên tuyến phòng thủ
Trong khi AI bị các nhóm tội phạm lợi dụng để hoạt động, lực lượng chức năng các nước cũng đang tận dụng sức mạnh công nghệ để biến AI thành “vũ khí” phòng thủ quan trọng. Trong phòng chống khủng bố, AI hiện được sử dụng để quét hàng triệu bài đăng, video, hình ảnh và tin nhắn công khai trên mạng xã hội nhằm phát hiện những nội dung cổ súy bạo lực hoặc có liên quan đến các tổ chức khủng bố như IS hay Al-Qaeda. Theo báo cáo của Atlantic Council công bố ngày 12/6, các công cụ AI giúp lực lượng thực thi pháp luật cải thiện khả năng nhận diện dấu hiệu cực đoan hóa trực tuyến, từ đó hỗ trợ ngăn chặn quá trình tuyển mộ và kích động bạo lực của các tổ chức khủng bố.
Bên cạnh đó, AI còn được sử dụng trong phân tích tình báo, nhận diện mô hình hoạt động của các mạng lưới khủng bố và dự báo nguy cơ tấn công. Tại Mỹ và châu Âu, các cơ quan an ninh đang kết hợp AI với dữ liệu nguồn mở (OSINT), camera giám sát và hệ thống cảnh báo sớm để phát hiện các hành vi bất thường.
Từ phía các tập đoàn công nghệ, Meta (công ty mẹ của Facebook) thông báo phát triển hệ thống AI có khả năng tự động nhận diện và gỡ bỏ các video, hình ảnh chứa nội dung thù hận hoặc cực đoan trên các nền tảng của mình. Công nghệ này còn giúp phát hiện các phiên bản đã bị chỉnh sửa của cùng một nội dung tuyên truyền, hạn chế việc các tổ chức khủng bố tái đăng tải thông tin dưới hình thức khác nhằm né tránh kiểm duyệt.
Trong phòng, chống tội phạm mạng, AI có thể phát hiện và ngăn chặn phần mềm độc hại bằng cách liên tục phân tích các mẫu dữ liệu và hành vi bất thường, qua đó nhận diện sớm những mối đe dọa mới mà các giải pháp truyền thống dễ bỏ sót. Ngoài ra, AI không chỉ phản ứng với các mối đe dọa đã biết mà còn có thể dự đoán các chiến lược tấn công mới dựa trên dữ liệu quá khứ và hiện tại. Theo chuyên gia của McAfee và Eftsure, nhờ AI, các công cụ phân tích hành vi, học máy (ML) và học sâu (DL) có thể sàng lọc lượng lớn dữ liệu, nhận diện mẫu tấn công bất thường và phản ứng ngay lập tức. AI giúp giám sát liên tục, phân tích dấu hiệu nguy hiểm trong thời gian thực và đưa ra cảnh báo trước khi thiệt hại lớn xảy ra. Điều này làm giảm đáng kể thời gian phản ứng đối với sự cố, đồng thời hỗ trợ trong việc truy vết nguồn gốc tấn công và phục hồi hệ thống.
Trong lĩnh vực tài chính, các hệ thống AI hiện có khả năng phân tích hàng triệu giao dịch trong thời gian thực nhằm phát hiện các dấu hiệu bất thường mà con người khó nhận biết. Các thuật toán học máy có thể nhận diện hành vi rửa tiền, gian lận thẻ tín dụng hoặc giao dịch liên quan đến tài trợ khủng bố với độ chính xác ngày càng cao.
Các ngân hàng và tổ chức tài chính trên thế giới đang khẩn trương ứng dụng AI để tự động hóa quy trình tuân thủ, đánh giá rủi ro khách hàng và phát hiện hành vi đáng ngờ. Báo cáo công bố tháng 6/2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho biết, Ngân hàng Trung ương châu Âu đang nghiên cứu ứng dụng mô hình AI Claude Mythos của Anthropic để cải thiện các biện pháp phòng thủ chống lại các cuộc tấn công mạng. Mythos đang được thử nghiệm với 50 tổ chức đối tác. Đây là một trong những công cụ AI mạnh nhất và Anthropic xác nhận nó đã phát hiện 10.000 lỗ hổng chỉ trong 1 tháng.
Theo nhiều chuyên gia, sự bùng nổ của AI là không thể chối bỏ, thậm chí có thể trở thành yếu tố đặc trưng của môi trường an ninh mới trong thế kỷ XXI. Nếu trong các cuộc chiến truyền thống, ưu thế được quyết định bởi quân số, hỏa lực hay nguồn tài nguyên thì trong không gian số, ưu thế phụ thuộc vào dữ liệu, thuật toán và năng lực khai thác AI. Nhận thức được xu hướng này, nhiều quốc gia đã bắt đầu đưa tội phạm tài chính, an ninh mạng và kiểm soát AI vào chiến lược quốc gia.
Tại Mỹ, nhà chức trách nước này đang xây dựng một đạo luật AI mới nhằm thống nhất quản lý các công cụ AI ở cấp độ liên bang thông qua việc thành lập Trung tâm Tiêu chuẩn và Đổi mới AI thuộc Bộ Thương mại. Theo dự luật, công ty phát triển AI phải minh bạch hơn bằng cách đánh giá rủi ro, báo cáo các sự cố liên quan đến AI và thực hiện các biện pháp kiểm chứng. Bất cứ vi phạm nào cũng sẽ bị phạt nặng.
Ở phạm vi rộng hơn, Liên hợp quốc cũng nhấn mạnh rằng quản trị AI phải trở thành một phần của quản trị an ninh toàn cầu. Cơ quan này đang nỗ lực xây dựng một cơ chế quản trị toàn cầu nhằm bảo đảm công nghệ này được phát triển an toàn, minh bạch và phục vụ lợi ích chung của nhân loại. Một bước đi quan trọng là việc thành lập Hội đồng Khoa học Quốc tế Độc lập về AI (IISPAI), quy tụ 40 chuyên gia hàng đầu thế giới để đánh giá các cơ hội, rủi ro và tác động của AI đối với kinh tế, xã hội và an ninh.
Lịch sử cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra những cơ hội và rủi ro song hành. Khi AI ngày càng được sử dụng bởi cả những lực lượng bảo vệ lẫn các tác nhân gây hại, thách thức lớn nhất sẽ là bảo đảm rằng “AI tốt” phát triển nhanh hơn, thông minh hơn và mạnh hơn “AI xấu”, qua đó góp phần giữ vững an ninh, trật tự và sự ổn định của xã hội trong thế giới số đang hình thành.
