Người thợ và nghề gia truyền
Giữa không gian thanh bình với hệ thống kênh rạch chằng chịt và những vườn trái cây trù phú, tiếng vó ngựa lọc cọc trên đường đã trở thành một phần linh hồn, nét văn hóa độc đáo bám rễ sâu dày vào vùng đất này. Ở cù lao Thới Sơn có một người đàn ông đã dành gần nửa đời người gắn bó với những chú ngựa. Ông Phạm Chí Bình vừa là người cầm cương, vừa là người thợ “đo ni đóng giày” thầm lặng.
Sinh năm Bính Ngọ (1966), Tết Nguyên đán năm nay, ông Bình bước vào tuổi 60. Quê ở xã Giao Long (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long), hằng ngày, ông đi lại giữa tỉnh Vĩnh Long và Đồng Tháp, gắn bó với nghề phu xe ngựa. Ông cũng là gương mặt kỳ cựu tại bến xe ngựa trên cù lao Thới Sơn, với gần 30 năm kinh nghiệm cầm dây cương. Cuộc đời ông gắn liền với con ngựa, từ khi còn là thanh niên trai trẻ cho đến lúc mái tóc đã điểm bạc. Nghề đánh xe ngựa và đóng móng ngựa đến với ông không phải do ngẫu nhiên, mà là một "cái nghiệp" được cha vợ truyền dạy lại từ hàng chục năm trước.
Nhớ về những ngày đầu khởi nghiệp, ông Bình kể rằng gần 30 năm về trước, hệ thống giao thông còn chưa phát triển. Cha vợ ông chủ yếu dùng sức ngựa để thồ các loại hàng hóa nặng như gạch, đá và nông sản cho người dân. Chỉ đến khi nhu cầu đi lại tăng cao, ông cùng cha vợ mới bắt đầu chuyển sang chở khách tại các bến phà. "Con ngựa nhỏ vậy thôi chứ chở được 6 người, con nào lớn có thể kéo cả tấn hàng", ông Bình nói về thời hoàng kim của phương tiện vận chuyển thô sơ này. Để trở thành một người điều khiển xe ngựa chuyên nghiệp trong mắt du khách, ông Bình không chỉ dựa vào kinh nghiệm thực tế. Năm 2014, ông đã tham gia các lớp tập huấn nghiệp vụ du lịch và được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện hoạt động đưa đón khách tham quan. Sự chuẩn bị bài bản này giúp ông không chỉ là một người đánh xe ngựa mà còn là một "đại sứ du lịch" thân thiện trên vùng đất cù lao Thới Sơn.
“Đo ni đóng giày” cho ngựa
Điều làm nên sự khác biệt và uy tín của ông Bình giữa đội ngũ đánh xe ngựa tại vùng đất cù lao chính là đôi bàn tay điêu luyện trong việc đóng móng ngựa. Ông được chủ bến tin tưởng gửi gắm để "làm đẹp" và bảo vệ chân cho những chú ngựa đưa khách du lịch tham quan. Trong bối cảnh đường đất được thay thế bằng đường nhựa, nền bê tông, vai trò của người thợ đóng móng ngựa càng trở nên quan trọng. Theo ông Bình, móng sắt chính là "đôi giày" bảo vệ bốn chân ngựa. Nếu không có lớp bảo vệ này, ma sát trực tiếp khi di chuyển liên tục trên đường nhựa, nền bê tông sẽ khiến móng tự nhiên bị mòn, nứt vỡ, gây đau nhức và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của ngựa.
Quy trình đóng móng nhìn qua có vẻ đơn giản nhưng thực tế đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm "nhập tâm" và sự gan dạ của người thợ. Đầu tiên là gọt móng, người thợ dùng dao sắt hình móc câu sắc lẹm đặt vào vị trí muốn gọt để loại bỏ lớp sừng thừa. Tiếp đến là mài phẳng nhằm tạo độ bằng phẳng tuyệt đối cho bề mặt móng. Cuối cùng là đặt móng sắt vào đúng vị trí và đóng cố định bằng 6 cây đinh sắt đặc dụng.
Người thợ phải rất "lớn gan" mới dám cầm chân ngựa để thao tác. Với ngựa hiền thì đơn giản, nhưng gặp ngựa hung hăng phải có người phụ kìm chân. Chỉ cần một sơ suất nhỏ, đóng phạm vào phần thịt gây chảy máu sẽ để lại thương tật vĩnh viễn cho ngựa. Người thợ lành nghề biết cách đóng xiên sao cho mũi đinh hướng ra ngoài. Đặc biệt, việc đóng móng phải tuân thủ nguyên tắc "đo ni đóng giày", đảm bảo độ dài hai bên cân xứng để ngựa không bị xệ vai hay hỏng chân về lâu dài. Những vật liệu như đinh và móng sắt cho ngựa thường được mua tại khu chợ chuyên dụng ở thị trấn Tầm Vu, huyện Châu Thành, tỉnh Long An cũ, nay là xã Tầm Vu, tỉnh Tây Ninh.
Giữ gìn văn hóa miệt vườn
Nghề đánh xe ngựa từng là nguồn thu nhập ổn định, giúp những người như ông Bình có cuộc sống ổn định. Trên cù lao Thới Sơn hiện có hai bến xe ngựa. Mỗi bến xe ngựa được phân chia theo màu sắc để dễ quản lý. Bến xe ngựa nơi ông Bình làm việc được sơn màu xanh lá, bến còn lại sơn màu tím. Trước năm 2021, mỗi ngày ông chạy vài chục cuốc xe chở khách tham quan. Còn sau đại dịch COVID-19, nhịp sống tại bến xe ngựa Thới Sơn có phần trầm lắng hơn. Số lượng xe tại bến từ 30 cỗ xe giảm xuống còn con số khiêm tốn hơn.
Chị Lê Thị Mỹ Duyên, chủ điểm du lịch cộng đồng ở cù lao cho biết dù có sự cạnh tranh từ xe điện (vốn được khách nước ngoài ưa chuộng), du khách trong nước vẫn dành tình cảm đặc biệt với trải nghiệm ngồi trên xe ngựa dạo quanh cù lao. Thu nhập hiện tại của ông Bình là sự chắt chiu từ nhiều nguồn. 500.000 đồng/tháng từ chủ bến xe ngựa trả cho tiền công kiểm tra móng ngựa, 10.000 đồng cho mỗi cuốc xe cùng với tiền “típ” của khách tham quan. Mỗi ngày, ông kiếm được khoảng 200.000 - 300.000 đồng. Thu nhập không còn cao như trước, nhưng số tiền này đủ để ông trang trải cuộc sống gia đình.
Dẫu còn nhiều khó khăn, những người thợ đánh xe ngựa như ông Bình vẫn quyết tâm bám trụ với nghề. Đối với họ, con ngựa không đơn thuần là vật nuôi hay công cụ mưu sinh, mà là người bạn đã cùng họ qua bao thăng trầm. Hình ảnh người thợ đánh xe ngựa U60 với làn da rám nắng cùng tiếng vó ngựa đều đặn vang lên trên đường, chính là minh chứng cho sức sống bền bỉ của nét văn hóa miệt vườn trên vùng đất cù lao Thới Sơn.
Để ba dãy cù lao sạch và xanh 
