Vụ đào tẩu của điệp viên và khởi đầu Chiến tranh Lạnh

Bối cảnh Liên minh Canada-Liên Xô

Canada và Liên Xô trở thành đồng minh sau khi Đức Quốc xã xâm lược Liên Xô vào tháng 6/1941. Chính quyền Ottawa và Moscow đã đồng ý thiết lập quan hệ ngoại giao vào tháng 6/1942. Liên Xô nhanh chóng thành lập đại sứ quán đầu tiên của họ tại Ottawa. Từ căn cứ đó, họ xây dựng một mạng lưới các cơ quan tình báo và thu thập thông tin. Họ đã sử dụng và mở rộng các nguồn lực sẵn có trong Đảng Cộng sản Canada nhỏ bé.

Trước chiến tranh, Canada hầu như không có gì thu hút sự quan tâm của Liên Xô. Nhưng trong chiến tranh, Canada đã đóng một vai trò quan trọng trong nỗ lực kháng chiến  của phe Đồng minh. Các quan chức Canada nắm giữ những vị trí nhạy cảm được tiếp cận với các bí mật ngoại giao, khoa học và quân sự. Điều này bao gồm cả thông tin tuyệt mật liên quan đến nghiên cứu về radar, giải mã và bom nguyên tử. Ottawa cũng trở thành một địa điểm chiến lược cho GRU, Tổng cục Tình báo của Bộ Tổng tham mưu Liên Xô. Một trong những điệp viên mà Moscow cử đến Ottawa vào mùa hè năm 1943 là Trung tá Nikolai Zabotin. Ông được lệnh giữ bí mật các hoạt động gián điệp của mình với Đại sứ Liên Xô Georgi Zarubin.

Igor Sergeievitch Gouzenko sinh tại Rogachev, Nga. Cha ông qua đời khi chiến đấu cho Hồng quân trong Nội chiến Nga. Gouzenko gặp vợ mình, Svetlana Gouseva, khi đang học kiến trúc tại Đại học Moscow. Ông vẫn còn là sinh viên khi quân Đức xâm lược Liên Xô. Ông được gọi nhập ngũ vào Hồng quân.

Đại sứ quán Liên Xô tại Ottawa

Ông Gouzenko được đào tạo làm sĩ quan tình báo. Ông được điều đến trụ sở GRU ở Moscow, nơi ông làm thư ký mật mã (người mã hóa và giải mã tin nhắn). Ông đã ở đó khoảng một năm thì nhận lệnh tháp tùng ông Zabotin đến Ottawa. Ở đó, ông sẽ phụ trách việc truyền tải thông tin đến và đi từ Moscow. Bà Svetlana, đang mang thai đứa con đầu lòng của họ, đã đến Canada đoàn tụ với ông vào tháng Mười. Gia đình Gouzenko vô cùng ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng cuộc sống ở Canada tốt hơn nhiều so với ở Liên Xô. Người Canada, ngay cả trong thời chiến, vẫn được hưởng những tiện nghi vật chất mà ở Liên Xô rất khan hiếm. Ông Gouzenko và gia đình có một căn hộ nhỏ riêng tại số 511 đường Somerset. Sau này ông đã chia sẻ về nó: “Ở Moscow, một nơi có diện tích như vậy sẽ được bốn hoặc năm gia đình cùng ở chung.”

Những quyền tự do dân sự mà người Canada coi là hiển nhiên - như tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền được bầu cử dân chủ tự do và công khai. Gouzenko sau đó giải thích rằng ông đã trở nên vỡ mộng với chính phủ của mình khi biết rằng GRU và một tổ chức tình báo bí mật khác, NKVD (Ủy ban Nhân dân Nội vụ) đang sử dụng đại sứ quán làm trụ sở để do thám các đồng minh của họ. Ông cũng đã nghe thấy những người trong đại sứ quán nói về sự không thể tránh khỏi chiến tranh giữa Liên Xô và các cường quốc phương Tây.

Gouzenko giữ kín những lo ngại của mình. Sau đó, vào đầu tháng 9/1944, Zabotin đột ngột thông báo với Gouzenko rằng, ông ta sẽ bị triệu hồi về Moscow, cùng với vợ và con trai nhỏ. Gouzenko rất hoảng hốt. Zabotin  vẫn còn gần hai năm nữa mới hết hạn nhiệm kỳ. Việc triệu hồi bất ngờ chỉ có thể có nghĩa là ông ta đang gặp rắc rối vì một sai lầm nào đó. Nếu trở về nhà, ông ta lo sợ có thể bị giam giữ trong trại lao động, hoặc thậm chí bị hành quyết. Zabotin đã cố trì hoãn việc  rời đi, nhưng Gouzenko biết rằng sớm muộn gì ông ta cũng phải trở lại Liên Xô và đối mặt với một số phận bất định.

Cuộc đào tẩu

Theo lời Gouzenko, ông và Svetlana,  đang mang thai đứa con thứ hai, đã quyết định đào tẩu khỏi Liên Xô. Gouzenko đã lên kế hoạch đào tẩu một cách cẩn thận. Theo thời gian, ông sao chép hoặc đánh cắp các tài liệu mà ông tin rằng sẽ rất có ích cho chính quyền Canada. Thường thì, ông giấu các tài liệu trong quần áo khi rời khỏi đại sứ quán.

Ngày 5/9/1945, ông bước ra khỏi Đại sứ quán Liên Xô lần cuối cùng. Tối hôm đó và ngày hôm sau, Gouzenko đã cố gắng tìm kiếm sự giúp đỡ tại văn phòng Bộ trưởng Tư pháp, tờ báo Ottawa Journal và Tòa án Thẩm phán Ottawa nhưng không thành công. Nhưng hoặc ông không thể diễn đạt được ý mình, hoặc câu chuyện của ông không được coi trọng. Xét cho cùng, Liên Xô vẫn được coi là đồng minh của Canada.

Svetlana đã đi cùng Gouzenko khi ông di chuyển khắp thành phố vào ngày 6/9/1945. Cô bế đứa con nhỏ của họ trên một cánh tay và tay kia cầm một túi đầy tài liệu của đại sứ quán. Đêm hôm đó, họ trốn trong căn hộ của một người hàng xóm, trong khi NKVD đột kích vào căn hộ đối diện. Nỗ lực xin tị nạn của gia đình Gouzenko không hề bị bỏ qua. Thông tin được chuyển từ Bộ Tư pháp đến Norman Robertson, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao. Ông này thông báo với Thủ tướng William Lyon Mackenzie King rằng Gouzenko tuyên bố có tài liệu chứng minh hoạt động gián điệp của Liên Xô tại Canada và Hoa Kỳ.

Ban đầu, ông King nghi ngờ động cơ của người muốn đào tẩu. Ông không muốn chính phủ Canada có bất kỳ hành động nào mà Liên Xô có thể coi là không thân thiện. Tuy nhiên, ba quan chức khác cũng đã được thông báo về tình hình: William Stephenson, người đứng đầu Cơ quan Điều phối An ninh Anh (BSC) tại Canada; Peter Dwyer, đại diện Tình báo Anh MI6 tại Washington, Mỹ; và Giám đốc MI6, Ngài Stewart Menzies. Một trong số những người này - có lẽ là Dwyer, theo nhà sử học về Liên Xô và Chiến tranh lạnh Amy Knight - đã khuyên ông King nên bắt giữ Gouzenko và thu giữ các tài liệu của ông ta ngay lập tức.

Sáng sớm ngày 7/9/1945, các sĩ quan Cảnh sát Hoàng gia Canada (RCMP) đã đưa Gouzenko và gia đình ông vào diện được bảo vệ.

Vụ án Gouzenko

Trong khi Gouzenko bị thẩm vấn tại trụ sở RCMP, các tài liệu của ông đã được biên dịch. Chúng tiết lộ sự tồn tại của một hệ thống gián điệp quy mô lớn của Liên Xô mà Robertson nói với Thủ tướng King là “tệ hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng”. Đại sứ quán Liên Xô là nơi trú ẩn của một số điệp viên có liên hệ với các điệp viên ở Montreal, Hoa Kỳ và Vương quốc Anh. Họ đã cung cấp cho Moscow những thông tin mật, từ mật mã đến nghiên cứu về nguyên tử.

Việc Gouzenko đào tẩu và nội dung các tài liệu của ông đã gây ra mối lo ngại lớn cho an ninh của Canada và các đồng minh Mỹ và Anh. Các lãnh đạo tại Đại sứ quán Liên Xô cũng lo lắng. Zabotin yêu cầu người Canada giao Gouzenko cho ông ta, với lý do ông là một tên trộm đã ăn cắp tiền. Chính quyền Canada tuyên bố không biết ông ở đâu và đã phát hành một bản tin của RCMP đến các văn phòng RCMP trên khắp cả nước. Để bảo vệ họ, gia đình Gouzenko đã được chuyển đến Trại X, một trường huấn luyện gián điệp tối mật gần Whitby, Ontario. Các đại diện của RCMP, Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI), BSC, MI5 và MI6 tiếp tục thẩm vấn Gouzenko.

Ngày 29/9/1945, Thủ tướng King đến Washington, DC, Mỹ để hội đàm với Tổng thống Harry Truman. Vào tháng 10, ông đến London, Anh để gặp Thủ tướng Clement Attlee và các sĩ quan của các cơ quan tình báo Anh MI5 và MI6. Các nhà lãnh đạo Mỹ, Anh và Canada phải đối mặt với một tình huống tế nhị. Họ không thể dung thứ cho hoạt động gián điệp của Liên Xô, nhưng họ cũng không muốn gây nguy hiểm cho quan hệ ngoại giao với Moscow trong bầu không khí bất ổn của châu Âu thời hậu chiến.

Thông tin về việc phát hiện ra hoạt động gián điệp của Liên Xô đã được giữ kín cho đến ngày 3/2/1946. Nhà báo người Mỹ Drew Pearson đã phanh phui câu chuyện này. Ngày hôm sau, Thủ tướng  King lần đầu tiên thông báo cho Nội các của mình về Vụ án Gouzenko. Ông cũng bổ nhiệm hai thẩm phán của Tòa án Tối cao Canada đứng đầu Ủy ban Hoàng gia về vấn đề này.

Sử dụng Đạo luật Biện chiến tranh làm cơ sở pháp lý, Cảnh sát Hoàng gia Canada đã bắt giữ 39 nghi phạm; 18 người bị kết tội. Trong số đó có các nghị sĩ Fred Rose và Sam Carr của Đảng Lao động-Tiến bộ  và Đại úy quân đội Canada Gordon Lunan. Tại Vương quốc Anh, các nhà vật lý hạt nhân Alan Nunn May và Klaus Fuchs đã bị kết tội và bỏ tù. Vụ án Gouzenko đã châm ngòi cho các cuộc điều tra ở Hoa Kỳ, cuối cùng dẫn đến vụ hành quyết gây tranh cãi năm 1953 đối với hai nhà khoa học nguyên tử Mỹ Julius và Ethel Rosenberg vì tội phản quốc.

Chính phủ Liên Xô thừa nhận rằng “một số thành viên” trong đội ngũ nhân viên đại sứ quán Ottawa của họ đã thu được “một số thông tin mật” từ công dân Canada, nhưng ngụ ý rằng thông tin đó không có giá trị. Chính phủ Canada đã trục xuất các nhân viên đại sứ quán có liên quan đến vụ việc. Zabotin bị triệu hồi về Liên Xô và bị đưa đến trại lao động ở Siberia. Ông ta được thả vào năm 1953.

Cuộc sống sau này

Năm 1948, hãng Twentieth Century-Fox phát hành phim “Bức màn sắt”. Bộ phim dựa trên các bài báo mà điệp viên Gouzenko đã đăng trên Tạp chí Cosmopolitan năm 1947 về việc ông đào tẩu. Bộ phim được quay tại Ottawa và nhiều địa điểm được đề cập trong lời kể của Gouzenko. Cùng thời điểm phát hành phim, Gouzenko đã xuất bản một tuyển tập các bài báo đăng trên tạp chí của mình với tựa đề “Bức màn sắt: Bên trong mạng lưới gián điệp của Stalin ở Mỹ”. Cuốn sách được xuất bản tại Canada với tựa đề “Đây là sự lựa chọn của tôi”.

Ông cũng viết "Sự sụp đổ của một người khổng lồ", một tiểu thuyết về cuộc sống ở nước Nga dưới thời Stalin. Cuốn sách này đã giành được Giải thưởng Văn học của Toàn quyền Canada.

Igor và Svetlana Gouzenko được cấp quốc tịch Canada, danh tính mới và cuộc sống mới ở đây. Họ nuôi dạy 8 người con. Mặc dù nhà của họ ở Port Credit, Ontario, luôn được Cảnh sát Hoàng gia Canada  canh gác, Gouzenko vẫn sống trong nỗi sợ hãi bị ám sát bởi các điệp viên Liên Xô. Gouzenko thỉnh thoảng xuất hiện trước công chúng, luôn đội mũ trùm đầu để bảo vệ danh tính của mình. Chiếc mũ trùm đầu gần như trở thành một đặc điểm nhận dạng của ông. Năm 1968, vụ kháng cáo của Gouzenko trong vụ kiện phỉ báng chống lại Tạp chí Maclean's đã được Tòa án Tối cao Canada xem xét. Gouzenko qua đời vì nhồi máu cơ tim ở Mississauga, Ontario, vào ngày 25/6/1982.