Bước vào giai đoạn phát triển mới, đối ngoại nói chung và ngành ngoại giao nói riêng vinh dự được đảm nhận sứ mệnh mới – đó là phát huy vai trò tiên phong, trọng yếu, thường xuyên đóng góp vào thực hiện các mục tiêu tăng trưởng và phát triển đất nước. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 với chủ đề "Phát huy vai trò tiên phong và thực hiện nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của đối ngoại Việt Nam trong kỷ nguyên mới".
Đây là dịp để toàn ngành Ngoại giao thống nhất nhận thức, đổi mới tư duy, xác định những nhiệm vụ và giải pháp có tính hành động cao, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Thế giới tiếp tục chuyển biến nhanh, sâu sắc, khó lường; cạnh tranh chiến lược, cạnh tranh địa kinh tế và công nghệ ngày càng gay gắt; bảo hộ thương mại, kiểm soát đầu tư và công nghệ gia tăng; chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc. Cùng với đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và chuyển đổi năng lượng đang mở ra những không gian phát triển hoàn toàn mới.
Đại hội XIV đặt yêu cầu xây dựng nền ngoại giao toàn diện, hiện đại, chuyên nghiệp, coi hội nhập quốc tế là phương thức huy động nguồn lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; đồng thời đẩy mạnh ngoại giao toàn diện phục vụ phát triển, với trọng tâm là ngoại giao kinh tế và ngoại giao công nghệ. Trong bối cảnh đó, ngành Ngoại giao không chỉ giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, mà còn phải góp phần mở ra cục diện mới thuận lợi cho phát triển đất nước, mở rộng không gian và nâng cao năng lực phát triển của quốc gia.
Sứ mệnh tiên phong, mở đường trong nội hàm mới
Trong giai đoạn phát triển mới hiện nay, mở đường không chỉ là kiến tạo cục diện, vị thế, lòng tin và các khuôn khổ quan hệ thuận lợi; đồng thời còn là kết nối thị trường với các nguồn lực chiến lược. Ngoại giao ngày nay không dừng ở việc mở thêm thị trường hay thu hút thêm vốn, mà phải góp phần kết nối công nghệ, tài chính, năng lượng, dữ liệu, tri thức và nhân lực chất lượng cao; chuyển hóa tin cậy chính trị và các khuôn khổ quan hệ đã có thành chương trình hợp tác, dự án đầu tư, trung tâm nghiên cứu, chương trình đào tạo và liên kết sản xuất cụ thể. Mỗi kết quả đối ngoại cấp cao cần mở ra thêm những điều kiện thiết thực để các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp cùng phát triển.
Trong đó, nội hàm mới có ý nghĩa quan trọng là mở đường vào những lĩnh vực phát triển mới. Trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu, công nghệ sinh học, lượng tử, năng lượng và vật liệu mới đang làm thay đổi cấu trúc kinh tế, phương thức sản xuất và tương quan sức mạnh giữa các quốc gia. Ngành ngoại giao cần đi trước nhận diện xu thế, chủ động tham mưu, tích cực kết nối để Việt Nam từng bước tiếp nhận, làm chủ và nâng cao năng lực thương mại hóa các công nghệ chiến lược; nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, đóng góp vào quá trình xây dựng các chuẩn mực, khuôn khổ hợp tác mới. Đây chính là bước chuyển chính yếu từ bảo vệ không gian phát triển sang góp phần kiến tạo năng lực phát triển quốc gia; từ tham gia thị trường sang từng bước tham gia kiến tạo thị trường.
Chuyển vị thế đối ngoại thành nguồn lực tăng trưởng
Cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế của đất nước sau 40 năm đổi mới đã tạo nền tảng để đối ngoại đóng góp sâu hơn, trực tiếp hơn cho phát triển. Nhiệm vụ đặt ra hiện nay là chuyển hóa hiệu quả các kết quả đối ngoại, nhất là đối ngoại cấp cao, thành nguồn lực, chương trình và dự án cụ thể, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo quan trọng nhất của ngoại giao phục vụ phát triển.
Để cụ thể hóa, nhiệm vụ tiên quyết là tiếp tục làm sâu sắc và thực chất các khuôn khổ quan hệ, đưa hợp tác kinh tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành nội dung ngày càng quan trọng trong mọi hoạt động đối ngoại. Mỗi chuyến thăm, mỗi cơ chế hợp tác cần bám sát nhu cầu phát triển của đất nước và thế mạnh của đối tác, lựa chọn đúng lĩnh vực, đúng dự án có khả năng tạo tác động lan tỏa. “Sau ký kết, phải phân công rõ đầu mối, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm, tăng cường rà soát, theo dõi, đôn đốc, không để cơ hội và cam kết hợp tác chậm được cụ thể hóa”[1].
Thứ hai, cần làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống. Mạng lưới các hiệp định thương mại tự do và khuôn khổ hợp tác kinh tế là tài sản chiến lược cần được khai thác hiệu quả hơn nữa; mở cửa thị trường phải đi cùng tháo gỡ rào cản, đáp ứng tiêu chuẩn mới, xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị gia tăng. Xúc tiến đầu tư cũng cần chuyển từ chú trọng số lượng sang chất lượng, ưu tiên các dự án công nghệ cao, nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và liên kết với doanh nghiệp trong nước.
Thứ ba, huy động nguồn lực bên ngoài phải luôn gắn với nâng cao nội lực. Vốn, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế chỉ thực sự phát huy giá trị khi nền kinh tế có năng lực hấp thụ, doanh nghiệp trong nước đủ sức tham gia và thể chế tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo. Ngoại giao kinh tế cần kết nối đối tác nước ngoài với các chương trình ưu tiên của đất nước, với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và địa phương có năng lực, qua đó lan tỏa công nghệ, quản trị, nhân lực và thị trường - cụ thể hóa yêu cầu gắn đối ngoại với nâng cao tự chủ chiến lược, sức cạnh tranh và vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Thứ tư, mở rộng cơ hội phải luôn đi đôi với chủ động phòng ngừa rủi ro. Những điều chỉnh về thuế quan, chính sách công nghiệp, kiểm soát xuất khẩu, tiêu chuẩn xanh, dữ liệu và công nghệ có thể nhanh chóng tác động đến sản xuất, xuất khẩu và đầu tư trong nước. Công tác nghiên cứu, dự báo và cảnh báo sớm vì vậy phải bám sát cả chuyển động của thế giới lẫn yêu cầu phát triển trong nước, kịp thời tham mưu chính sách, hỗ trợ đa dạng hóa thị trường, đối tác, nguồn cung và công nghệ, góp phần bảo đảm an ninh kinh tế và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.
Ngoại giao khoa học công nghệ – mũi nhọn tiên phong
Đại hội XIV xác định mô hình tăng trưởng mới của đất nước lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; đồng thời, yêu cầu chủ động đẩy mạnh hợp tác, hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ; thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài; ưu tiên tiếp thu, chuyển giao, ứng dụng và làm chủ công nghệ tiên tiến, công nghệ chiến lược, công nghệ lõi và công nghệ nguồn.
Trong tổng thể đó, ngoại giao khoa học công nghệ cần trở thành một mũi nhọn của nền ngoại giao toàn diện, hiện đại, và là nhiệm vụ trung tâm của ngoại giao phục vụ phát triển trong giai đoạn mới. Đây không đơn thuần là bổ sung thêm một lĩnh vực hợp tác, mà là sự điều chỉnh trọng tâm của ngoại giao phục vụ phát triển, hướng thẳng vào những động lực quyết định năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực tự chủ của đất nước; với ba nhiệm vụ lớn:
Một là, đưa hợp tác khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thành nội hàm ưu tiên trong quan hệ với các đối tác có thế mạnh, tập trung vào một số công nghệ chiến lược phù hợp với nhu cầu, tiềm năng và lợi thế của Việt Nam. Từ các khuôn khổ chính trị và quan hệ đối tác đã có, ngành Ngoại giao cần phối hợp thúc đẩy các chương trình nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực, thu hút trung tâm nghiên cứu và phát triển, thử nghiệm, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ.
Hai là, đẩy mạnh kết nối doanh nghiệp Việt Nam với các tập đoàn công nghệ; viện nghiên cứu, trường đại học với các trung tâm tri thức hàng đầu thế giới; các dự án trong nước với quỹ đầu tư và mạng lưới chuyên gia quốc tế. Những kết nối này cần hình thành một chuỗi liên tục, từ nghiên cứu đến ứng dụng, từ công nghệ đến vốn và thị trường, để kết quả hợp tác thực sự đi vào sản xuất, tạo ra sản phẩm và năng lực cạnh tranh mới.
Ba là, phát huy hiệu quả hơn nguồn lực trí tuệ Việt Nam trên toàn cầu. Các cơ quan đại diện cần chủ động xây dựng mạng lưới trí thức, nhà khoa học, chuyên gia và doanh nhân người Việt Nam ở nước ngoài theo từng địa bàn, lĩnh vực, kết nối với những bài toán lớn của đất nước qua các chương trình dài hạn, có mục tiêu và sản phẩm rõ ràng. Cùng với tiếp nhận và làm chủ công nghệ, Việt Nam cần chủ động tham gia xây dựng các khuôn khổ quản trị về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, thương mại số, an toàn công nghệ và tiêu chuẩn xanh - vừa là yêu cầu của hội nhập sâu rộng, vừa là điều kiện để bảo đảm lợi ích, duy trì dư địa chính sách và nâng cao vị thế quốc gia.
Doanh nghiệp, địa phương và người dân là chủ thể phục vụ
Mọi thành quả đối ngoại chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành lợi ích cụ thể cho đất nước, người dân và doanh nghiệp. Doanh nghiệp là chủ thể biến cơ hội thị trường, dòng vốn và công nghệ thành sản phẩm, việc làm và giá trị gia tăng; địa phương là nơi tiếp nhận, tổ chức thực hiện các chương trình, dự án hợp tác; người dân vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là chủ thể tham gia tiến trình hội nhập.
Ngoại giao phục vụ phát triển cần đồng hành cùng doanh nghiệp trên toàn bộ hành trình: từ cung cấp thông tin, cảnh báo thị trường, thẩm định đối tác, kết nối ban đầu, đến tháo gỡ rào cản, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, xây dựng thương hiệu và mở rộng hoạt động ở nước ngoài. Hoạt động xúc tiến cần chuyển mạnh từ số lượng sự kiện sang chất lượng kết quả; từ kết nối ban đầu, ký biên bản ghi nhớ, sang hình thành hợp đồng, dự án, thị trường và năng lực mới thực chất hơn.
Các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài phải thực sự là những "ăng-ten" nhạy bén về chính sách, thị trường và công nghệ, là đầu mối kết nối nguồn lực, là điểm tựa tin cậy cho địa phương và doanh nghiệp.
Tinh thần phục vụ không có nghĩa là làm thay doanh nghiệp, mà là đi trước một bước để cung cấp thông tin, mở kênh tiếp cận, tạo dựng lòng tin và hỗ trợ xử lý những vấn đề mà từng chủ thể đơn lẻ khó tự giải quyết, đặc biệt quan tâm các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và các doanh nghiệp Việt Nam đang vươn ra toàn cầu.
Kiến tạo – Kết nối – Kiểm chứng
Yêu cầu phát triển mới của đất nước đòi hỏi công tác ngoại giao phục vụ phát triển cần chuyển mạnh “từ mở đường sang kiến tạo phát triển”, “từ kết nối cơ hội sang kết nối các nguồn lực chiến lược”, “từ ký kết cam kết sang tổ chức thực hiện và kiểm chứng hiệu quả”. Đó cũng chính là quá trình nâng tầm tư duy, đổi mới cách tiếp cận, chuyển mạnh từ tư duy phản ứng sang tư duy kiến tạo, chuyển từ đi cùng sang đi trước, từ phản ứng sang chủ động, từ chủ yếu bảo vệ không gian phát triển sang góp phần kiến tạo năng lực phát triển quốc gia.
Kiến tạo - Kết nối - Kiểm chứng cần trở thành phương châm xuyên suốt trong tổ chức thực hiện. Kiến tạo là chủ động đề xuất cục diện, khuôn khổ và không gian hợp tác mới, xác định đúng đối tác, đúng lĩnh vực, đúng dự án chiến lược. Kết nối là gắn nhu cầu trong nước với thị trường, vốn, công nghệ, tri thức và nhân lực quốc tế; gắn Trung ương với địa phương, Nhà nước với doanh nghiệp, trong nước với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Kiểm chứng là đo đóng góp bằng kết quả cụ thể: thị trường được mở, dự án được triển khai, công nghệ được tiếp nhận, điểm nghẽn được tháo gỡ, năng lực của doanh nghiệp, địa phương và cả nền kinh tế được nâng lên.
Để thực hiện được những yêu cầu đó, ngành Ngoại giao cần tiếp tục nâng cao chất lượng nghiên cứu, dự báo và tham mưu chiến lược; đổi mới phương thức phối hợp và tổ chức thực thi; đẩy nhanh chuyển đổi số; xây dựng đội ngũ cán bộ bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy hiện đại, chuyên môn sâu, am hiểu kinh tế, khoa học, công nghệ và thực tiễn doanh nghiệp. Đồng thời, cần phát huy sức mạnh tổng hợp của ba trụ cột đối ngoại, cùng sự phối hợp chặt chẽ của các ban, bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.
Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 chính là dấu mốc để toàn ngành chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động, từ chủ trương sang chương trình, từ khuôn khổ sang kết quả. Mỗi quan hệ đối ngoại cần mở ra thêm một không gian hợp tác; mỗi thỏa thuận cần được cụ thể hóa thành chương trình, dự án, sản phẩm; mỗi hoạt động ngoại giao cần tạo thêm giá trị thiết thực cho đất nước, người dân và doanh nghiệp.
Với sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý thống nhất của Nhà nước, sự chỉ đạo, điều hành sát sao của Chính phủ và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, ngành Ngoại giao sẽ tiếp tục phát huy vai trò tiên phong: đi trước nhận diện, chủ động tham mưu, tích cực kết nối và quyết liệt thúc đẩy thực thi, góp phần khơi thông nguồn lực, nâng cao nội lực, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường và thịnh vượng.
[1] Chỉ đạo của Thủ tướng Lê Minh Hưng về thực chất hóa hoạt động đối ngoại cấp cao và số hóa công tác quản lý, triển khai các cam kết, thỏa thuận quốc tế.
