Tranh cãi về “xác ướp người ngoài hành tinh” ở Peru

Bí ẩn xung quanh các “xác ướp người ngoài hành tinh” ở Peru ngày càng thu hút sự quan tâm của dư luận và các nhà khoa học, nhất là sau khi kết quả phân tích dấu vân tay mới cho thấy rằng, hài cốt gây tranh cãi này có thể không phải là của con người.

Những rãnh chéo kỳ lạ trên đầu ngón tay và chân

Nhà báo, đồng thời là nhà nghiên cứu về người ngoài hành tinh Jaime Maussan đến từ Mexico  - người hồi năm ngoái đã trở thành chủ đề bàn tán khi phải giải trình trước Quốc hội Mexico về người ngoài hành tinh, mới đây lại gây tranh cãi khi công bố về hai  xác chết "không phải của con người" 1.000 năm tuổi ở Peru. Cùng với tuyên bố này, Jaime Maussan còn tìm đến sự trợ giúp của các nhà khoa học Mỹ và châu Âu để xác nhận tính xác thực của 2 xác ướp nói trên.

Khi trả lời phỏng vấn hãng Daily Mail, Jaime Maussan cho hay, các “phân tích chuyên sâu hơn đang được thực hiện” và ông đang kiện chính phủ Peru để giành quyền chuyển các thi thể đến các phòng thí nghiệm tiên tiến hơn ở Mỹ. Đồng thời, Jaime Maussan tiếp tục nhấn mạnh đến ý tưởng đã gây tranh cãi trong gần một thập kỷ qua là các xác ướp có thể là “con lai” giữa người ngoài hành tinh và con người bởi các mẫu vật thu thập được chứa “30% ADN chưa giải mãi mã được”.

Cũng theo Jaime Maussan, vụ kiện mà ông đang tiến hành với số tiền là 300 triệu USD dự kiến mất khoảng 8 tháng. Trong thời gian này, ông vẫn cùng các cộng sự là những nhà khoa học ở Mỹ, Mexico và châu Âu tiếp tục các cuộc thử nghiệm.

anh 3- mummies.jpg -0
Những xác ướp khó hiểu này không có hoa văn trên ngón tay giống với con người.

Cùng lúc này, phóng viên chuyên mảng khoa học của Daily Mail là Matthew Phelan đã công bố một số phát hiện gây tranh cãi. Đó là những rãnh chéo kỳ lạ được tìm thấy trên đầu ngón tay và ngón chân của một xác ướp được gọi là María. Luật sư, đồng thời cũng là nhà nghiên cứu Joshua McDowell, người đang cung cấp cho những tuyên bố của Matthew Phelan, đã kiểm tra María với sự trợ giúp của 3 giám định viên pháp y độc lập từ Mỹ cho hay: "Đây không phải là mẫu dấu vân tay truyền thống của con người. Chúng tôi không thấy bất kỳ vòng lặp hoặc vòng xoáy nào trên dấu vân tay của ngón tay hoặc ngón chân”.

Trên thực tế, phân tích dấu vân tay, hay dấu vân tay “ma sát” trên da, đã là một công cụ pháp y từ năm 300 trước Công nguyên ở Trung Quốc và được hệ thống hóa lại tại Mỹ từ năm 1902. Tuy nhiên, dấu vân tay của María không khớp với bất kỳ mẫu vân tay nào của con người đã biết. Nhà nghiên cứu Joshua McDowell, với kinh nghiệm sâu rộng trong phân tích dấu vân tay cũng đã xác nhận tính độc đáo của những mẫu vân tay này.

Theo các tài liệu ghi chép, María là một trong hơn nửa tá xác ướp “người ngoài hành tinh” được Jaime Maussan đưa giới thiệu. Xác ướp này được phát hiện phủ đầy đất diatomit - một loại bột hóa thạch còn sót lại từ sinh vật phù du. Joshua McDowell lưu ý rằng, “phần lớn cơ thể của xác ướp này được phủ đầy đất diatomit. Tuy nhiên, trên những ngón tay lộ ra các đường gờ biểu bì mà dường như chủ yếu là các đường thẳng”.

Mặc dù thừa nhận sự kỳ lạ của các mẫu đường gờ thẳng, Joshua McDowell và nhóm của ông vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải thận trọng khi đưa ra kết luận. “Có thể điều này liên quan đến cách bảo quản da của cô ấy”, Joshua McDowell nói.

anh 4- mummies.jpg -0
Mỗi bàn tay của các xác chết có ba ngón tay dài.

Những nghiên cứu gây tranh cãi

Các nghiên cứu và điều tra về sự kỳ lạ của các xác ướp ở Peru vẫn đang được tiến hành. Hãng tin Reuters hồi đầu năm đã đăng tải một bài viết của tác giả Marco Aquino dựa trên những phát biểu của nhà khảo cổ học tại Viện Y học Pháp lý và Khoa học Pháp y của Peru Flavio Estrada rằng, “xác ướp người ngoài hành tinh” ở Peru thực chất là búp bê làm từ xương người. Flavio Estrada mô tả, cặp xác ướp với bàn tay ba ngón riêng biệt thực chất là búp bê làm từ xương động vật ở Trái đất được ghép lại với nhau bằng keo tổng hợp hiện đại.

"Nền văn hóa của chúng ta trong quá khứ đã tạo ra Machu Picchu. Nền văn hóa của chúng ta trong quá khứ đã tạo ra Nazca Lines, họ không cần bất kỳ sự giúp đỡ nào của người ngoài hành tinh để làm điều đó. Những người đã thúc đẩy điều đó có lợi ích kinh tế và một số loại lợi ích khác", Flavio Estrada nói.

Tuy nhiên, Joshua McDowell vẫn một mực bác bỏ thông tin này vì cho rằng nó chưa thực sự thuyết phục và nếu “xác ướp người ngoài hành tinh” là giả thì cần phải có những bằng chứng sâu hơn. Vì thế,  Joshua McDowell đã đưa một nhóm chuyên gia người Mỹ đến Peru, bao gồm một cảnh sát điều tra đến thành phố Denver, một nhà nhân chủng học pháp y từ Maryland và cha của ông, tiến sĩ John McDowell, một bác sĩ nha khoa pháp y đã xác định danh tính các nạn nhân của vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001.

“Công việc của nhóm vẫn tiếp tục cho đến khi tìm cách khám phá bản chất thực sự của những “xác ướp người ngoài hành tinh”. Tôi đã đến Mexico một vài lần, dành nhiều ngày ở Peru. Nguồn gốc bí ẩn và đặc điểm khác thường của những di vật này vẫn đang tiếp tục gây tò mò cho các nhà nghiên cứu và công chúng, để lại nhiều câu hỏi chưa được giải đáp”, Joshua McDowell nói.

Cho đến nay, nhóm của Joshua McDowell đã làm nhiều xét nghiệm trong đó có việc quét thành phần hóa học của vật thể thông qua phương pháp huỳnh quang, một phương pháp tương tự như phần cứng trên tàu thám hiểm Mars Perseverance của NASA. Kỹ thuật không xâm lấn này đã trở nên nổi bật trong việc kiểm tra thành phần của vật liệu mà không phá hủy hoặc thay đổi vật liệu đó trong quá trình này. Nhưng các nhà nghiên cứu cũng thường xuyên báo cáo về những hạn chế của công nghệ này. Ví dụ, một nhóm các nhà khoa học môi trường ở Arizona (Mỹ) đã báo cáo vào năm ngoái rằng, các xét nghiệm huỳnh quang tia X di động của họ không xác định được chính xác hàm lượng kim loại crom, do hàm lượng sắt cao làm át đi tín hiệu của crom.

Tương tự như vậy, các nghiên cứu không xâm lấn được tiến hành trên các thi thể mà Jaime Maussan đưa ra trước Quốc hội Mexico đã khiến người đứng đầu Viện nghiên cứu khoa học sức khỏe của Hải quân Mexico tuyên bố chúng là "một bộ xương duy nhất chưa được ghép với các bộ phận khác". Nhưng Tiến sĩ John McDowell lại lưu ý rằng, tất cả các loại xét nghiệm quét không phẫu thuật này chỉ có thể cho các nhà khoa học biết một số thông tin về cấu tạo thực sự của những thi thể bất thường này.

“Chúng tôi đã tiến hành đánh giá bên ngoài tốt nhất có thể”, chuyên gia pháp y này cho biết và nhấn mạnh rằng, bất kỳ phân tích sâu hơn nào về các xác ướp đều phải được tiến hành “theo đúng tất cả các luật quốc tế liên quan đến các phát hiện khảo cổ học”.

anh5-mummies.jpg -0
Xác ướp được tìm thấy ở vùng Nazca của Peru.

Gần 30 năm qua, chính phủ Mỹ và Peru đã hợp tác chặt chẽ để giảm tình trạng buôn bán trái phép các hiện vật lịch sử và văn hóa vô giá của Peru, giải cứu hơn 2.000 vật phẩm bị cướp bóc và đánh cắp, hiện đã trả lại cho Peru. Chuyến đi của nhóm nghiên cứu do Joshua McDowell dẫn đầu hồi tháng 4 tới Peru đã xảy ra chuyện cảnh sát cùng giới chức Bộ Văn hóa Peru đột kích một cuộc họp báo với ý định tịch thu  một trong những xác ướp mới được trưng bày mang tên Montserrat. Sự việc này sau đó thúc đẩy tiến sĩ John McDowell viết một bức thư ngỏ gửi tới giới chức Peru thông qua bài đăng tải trên tờ La Noticia Perú, trong đó ông “kính cẩn yêu cầu những người có thẩm quyền tạo điều kiện đánh giá toàn diện tất cả các thực thể bị thu hồi này”.

“Làm việc cùng nhau chắc chắn sẽ cho phép chúng ta xác định xem bất kỳ thực thể nào trong số này là những khám phá khảo cổ độc đáo và có giá trị hay là trò lừa bịp tinh vi”, bức thư của tiến sĩ John McDowell có đoạn viết và cho biết, chìa khóa là “kiểm tra trực tiếp các mẫu vật không có chất gây ô nhiễm” bởi vấn đề ô nhiễm là một rủi ro đặc biệt cao liên quan đến việc xác định niên đại bằng carbon của những xác ướp bí ẩn này.

Trước đó, một công trình nghiên cứu tại Đại học Chicago đã nêu rõ, quá trình sử dụng sự phân rã phóng xạ của một đồng vị carbon, carbon-14, để ước tính thời điểm một sinh vật sống chết có thể dễ dàng bị phá vỡ bởi carbon từ các nguồn khác. Ngay cả một chút carbon dư thừa từ ô nhiễm cũng sẽ làm sai lệch đáng kể kết quả. Ví dụ, một mẫu vật có niên đại hàng triệu năm bị ô nhiễm chỉ bởi một lượng nhỏ carbon có thể đưa ra độ tuổi không hợp lệ là 40.000 năm. Và những vấn đề này có thể trở nên khó khăn hơn trong trường hợp có bàn tay của kẻ lừa đảo.

Tiến sĩ Vật lý Bente Philippsen, người đứng đầu Phòng thí nghiệm quốc gia về xác định tuổi tại Đại học Khoa học và Công nghệ Na Uy từng giải thích: “Nếu ai đó chế tạo xác ướp người ngoài hành tinh giả từ xương động vật cổ đại. Ngày tháng carbon phóng xạ vẫn sẽ ghi là "cổ đại", tức là thời điểm động vật chết”. Tệ hơn nữa, tiến sĩ Bente Philippsen lưu ý rằng, thậm chí còn có những vấn đề nghiêm trọng hơn khi sử dụng kỹ thuật này trên các vật thể ngoài hành tinh bị nghi ngờ.

“Trên thực tế, phương pháp xác định niên đại bằng carbon phóng xạ chỉ áp dụng được với các mẫu vật từng sống trên Trái đất, vì các hành tinh khác có thể có tỷ lệ sản xuất 14C [đồng vị Carbon-14] khác nhau trong bầu khí quyển của chúng. Nếu chúng ta muốn xác định niên đại bằng carbon phóng xạ đối với hài cốt của những du khách ngoài hành tinh, chúng ta sẽ cần phải có đường cong hiệu chuẩn từ hành tinh quê hương của họ”, nhà vật lý này nhấn mạnh.

Chu Nguyễn

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.