Tranh cãi về khả năng đọc biểu cảm của trí tuệ nhân tạo

Nhiều công ty công nghệ bán các thuật toán hứa hẹn rằng các thuật toán này có thể đọc biểu cảm của con người dựa trên khuôn mặt.

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) được sử dụng ngày càng nhiều để đưa ra nhiều quyết định về cuộc sống của con người, các kỹ sư đã tìm cách để AI thông minh hơn về mặt cảm xúc. Điều đó có nghĩa là làm cho AI có khả năng thực hiện tự động các nhiệm vụ liên quan cảm xúc mà với con người đó là điều rất tự nhiên. Nổi bật nhất là làm cho AI biết người đối diện đang cảm thấy như thế nào dựa trên khuôn mặt của người đó.

Để làm được điều này, các công ty công nghệ như Microsoft, IBM và Amazon đều bán thuật toán nhận biết cảm xúc có khả năng hiểu cảm giác của con người dựa trên phân tích khuôn mặt. Ví dụ, nếu ai đó đang nhíu lông mày và mím môi, thuật toán sẽ cho rằng họ đang tức giận. Nếu mắt mở to, lông mày dựng lên, mồm há ra, người đó đang sợ…

Cảm xúc của con người được thể hiện tinh vi và phức tạp hơn nhiều.
Cảm xúc của con người được thể hiện tinh vi và phức tạp hơn nhiều.

Khách hàng có thể dùng công nghệ này theo nhiều cách ví dụ như phát triển một hệ thống giám sát tự động nhằm phát hiện những mối đe dọa hoặc xây dựng một phần mềm phỏng vấn ứng viên xin việc để loại bỏ những người không thú vị, buồn tẻ.

Tuy nhiên, một vấn đề gây tranh cãi là liệu chúng ta có thể dễ dàng đoán cảm xúc con người chỉ dựa trên biểu cảm khuôn mặt hay không. Một nghiên cứu đánh giá cho thấy không có cơ sở khoa học vững chắc cho các thuật toán đọc biểu cảm.

Bà Lisa Feldman Barrett, giáo sư tâm lý tại Đại học Northeastern (Mỹ) và là một trong 5 tác giả nghiên cứu, nói: "Các công ty có thể nói bất kỳ điều gì họ muốn nhưng dữ liệu là rõ ràng. AI có thể phát hiện nét mặt cau có nhưng phát hiện sự giận dữ lại là chuyện khác".

Đánh giá do Hiệp hội Khoa học Tâm lý thực hiện với sự tham gia có 5 nhà khoa học nổi tiếng trong lĩnh vực để theo dõi bằng chứng. Mỗi người đánh giá đại diện cho một trường phái lý thuyết khác nhau trong thế giới khoa học cảm xúc. Bà Barrett nói: "Lúc đầu chúng tôi không chắc có thể thống nhất về dữ liệu nhưng chúng tôi đã thống nhất được".

Họ cần tới hai năm để kiểm tra dữ liệu, trong đó rà soát hơn 1.000 nghiên cứu khác nhau. Kết quả nghiên cứu của nhóm rất chi tiết. Tóm tắt kết luận cơ bản là cảm xúc được thể hiện theo vô vàn cách khác nhau, khiến khó mà diễn giải một người cảm thấy như thế nào nếu chỉ dựa vào một số cử động khuôn mặt đơn giản.

Bà Barrett giải thích: "Dữ liệu cho thấy con người trung bình chỉ quắc mắt trong chưa đầy 30% thời gian họ giận dữ. Vì thế quắc mắt không phải là thể hiện của giận dữ mà chỉ là một biểu hiện của giận dữ cùng với nhiều biểu hiện nữa. Điều đó có nghĩa là trong hơn 70% thời gian giận dữ, người ta không quắc mắt. Và điều quan trọng là con người thường quắc mắt khi họ không giận dữ".

Do đó, các công ty sử dụng AI để đánh giá cảm xúc con người theo cách này đang lừa dối người tiêu dùng. Người tiêu dùng chắc hẳn không muốn những hệ thống AI chỉ chính xác 30% này được sử dụng ở những nơi như tòa án, nơi phỏng vấn xin việc, chẩn đoán bệnh tật hay sân bay…

Tất nhiên, sử dụng một số biểu hiện khuôn mặt điển hình, phổ biến để đoán cảm xúc vẫn đúng và giao tiếp qua biểu hiện nét mặt vẫn đóng một vai trò quan trọng trong xã hội. Tuy nhiên, khi tiếp xúc riêng với một người, ta sẽ có rất nhiều thông tin về bối cảnh cảm xúc chứ không chỉ là phân tích nét mặt đơn thuần.

Các nhà khoa học công nhận rằng có rất nhiều quan điểm trong lĩnh vực nghiên cứu cảm xúc, nhưng bác bỏ rằng cảm xúc thể hiện qua nét mặt là "dấu vân tay" đáng tin cậy. Theo đó, những nghiên cứu chỉ ra mối tương quan mạnh mẽ giữa một số biểu hiện nét mặt và cảm xúc thường có lỗ hổng về mặt phương pháp. Ví dụ, hệ thống AI thường sử dụng diễn viên thể hiện những gương mặt biểu cảm quá đà để nhận biết một loại cảm xúc nào đó. Khi các chủ thể thử nghiệm được yêu cầu thể hiện một loại cảm xúc, họ thường được đề nghị chọn một trong số ít ỏi các loại cảm xúc.

Trong khi đó, con người có vô vàn cảm xúc được thể hiện khác nhau và phức tạp hơn nhiều. Bà Barrett nói: "Đôi khi con người hét lên vì giận dữ, đôi khi họ khóc vì giận, đôi khi họ lại cười, cũng có lúc họ lại ngồi im lặng và lên kế hoạch hủy diệt kẻ thù".

Tuy nhiên, các công ty bán công cụ phân tích cảm xúc lại hiếm khi thừa nhận những sự tinh tế, phức tạp trong cảm xúc. Trong phần tiếp thị thuật toán của Microsoft, công ty này nói rằng tiến bộ trong ngành AI giúp phần mềm của mình "nhận biết 8 trạng thái cảm xúc cơ bản dựa trên các biểu hiện khuôn mặt phổ biến phản ánh những cảm xúc này". Những gì mà Microsoft tuyên bố chính là những gì mà các nhà khoa học tham gia nghiên cứu đã bác bỏ.

Tất nhiên, đây không phải là lần đầu các nhà khoa học chỉ trích những tuyên bố này. Bà Barrett và những nhà khoa học khác đã cảnh báo nhiều năm qua rằng mô hình nhận biết cảm xúc hiện nay quá đơn giản. Đáp lại, các công ty bán những công cụ này thường nói rằng phân tích của họ dựa trên nhiều dấu hiệu hơn là chỉ nét mặt. Cái khó là làm thế nào để biết những dấu hiệu này cân bằng như thế nào.

Một trong những công ty hàng đầu trong thị trường nhận biết cảm xúc trị giá 20 tỷ USD là Affectiva. Công ty này cho biết đang thử nghiệm thu thập thêm các thước đo. Năm ngoái, Affectiva đã ra mắt công cụ đo cảm xúc của các lái xe bằng cách kết hợp phân tích khuôn mặt và lời nói. Các nhà nghiên cứu khác đang xem xét các thước đo khác như phân tích dáng đi hay theo dõi ánh mắt.

Phản ứng về nghiên cứu của các nhà khoa học, Tổng giám đốc điều hành kiêm đồng sáng lập Affective, ông Rana el Kaliouby nói rằng nghiên cứu này phù hợp với quan điểm của công ty là mối quan hệ giữa biểu hiện và cảm xúc rất phức tạp, nhiều sắc thái và không thể có vật mẫu.

Bà Barrett tin rằng chúng ta có thể đo cảm xúc chính xác hơn trong tương lai bằng những thước đo tinh vi hơn. Tuy nhiên, các công ty hiện nay vẫn không ngừng phổ biến công nghệ AI nhận diện cảm xúc cho dù độ chính xác không cao.

Nếu công cụ nhận diện cảm xúc ngày càng trở nên phổ biến, có một mối nguy hiểm là chúng ta sẽ chấp nhận nó và thay đổi hành vi để phù hợp với công cụ. Chúng ta có thể thể hiện những biểu hiện nét mặt thái quá vì chúng ta biết máy móc sẽ diễn giải các nét mặt này.

Điều quan trọng nhất mà nghiên cứu này đưa ra là chúng ta cần nghĩ về cảm xúc một cách phức tạp hơn. Biểu hiện cảm xúc rất khác nhau, phức tạp và tùy tình huống mà máy móc tích hợp AI hiện nay khó mà đoán hết được.

Dương Thùy

Các tin khác

Lỗ hổng trong quản lý dữ liệu quan trắc môi trường

Lỗ hổng trong quản lý dữ liệu quan trắc môi trường

Hệ thống quan trắc môi trường tự động là trụ cột quan trọng của quản trị môi trường, cung cấp dữ liệu phục vụ giám sát và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên liên tiếp thời gian qua, nhiều vụ việc dữ liệu quan trắc môi trường bị can thiệp, thao túng, không chỉ đặt ra trách nhiệm của các bộ, ngành, cá nhân có liên quan, mà còn đặt ra câu hỏi về doanh nghiệp được hưởng lợi, cơ chế quản lý dữ liệu và khả năng truy đến cùng chuỗi hành vi nếu có sự móc nối giữa các bên.

Đừng để hình ảnh "đại ca" trở thành hình mẫu cho người trẻ

Đừng để hình ảnh "đại ca" trở thành hình mẫu cho người trẻ

Từng hai lần lĩnh án tù, Nguyễn Văn Dũng tiếp tục xuất hiện trong các phim ngắn với vai “đại ca” giang hồ. Trong vụ án liên quan kênh YouTube “Đời TV”, lời khai của những người tham gia cho thấy Dũng được mời đóng phim vì có lượng người theo dõi, có thể giúp kênh tăng lượt xem.

Công an TP Đồng Nai: Bình yên từ thế trận lòng dân

Công an TP Đồng Nai: Bình yên từ thế trận lòng dân

Là một trong những nơi tập trung nhiều khu, cụm công nghiệp ở phía Nam, thu hút hàng triệu người từ khắp nơi đổ về làm công nhân và lao động tự do nên TP Đồng Nai luôn là địa bàn mà các đối tượng tội phạm, đặc biệt là trộm cắp, cướp giật chọn làm nơi gây án. Đối tượng mà chúng nhắm đến thường là công nhân. Không để tình trạng này tiếp diễn, Ban Giám đốc Công an TP Đồng Nai đã chỉ đạo Phòng Cảnh sát hình sự và Công an các xã, phường tăng cường nắm tình hình địa bàn, phối hợp tuần tra khép kín để kịp thời đấu tranh, triệt phá.

Côn trùng gắn công nghệ của tương lai

Côn trùng gắn công nghệ của tương lai

Công ty khởi nghiệp của Đức SWARM Biotactics chế tạo côn trùng lai máy móc phục vụ mục đích quốc phòng - nhưng đây không phải là lần đầu tiên các nhà khoa học gắn camera lên những loài côn trùng. Các nhà nghiên cứu điều khiển côn trùng bằng cách gửi xung điện đến râu của chúng, khuyến khích gián di chuyển. Nếu thành công, các đàn robot này có thể được sử dụng cho nhiều nhiệm vụ như trinh sát hoặc tìm kiếm cứu nạn.

Ngăn chặn UAV gây mất an toàn bay

Ngăn chặn UAV gây mất an toàn bay

Thời gian vừa qua, trong khu vực cấm, hạn chế bay ở sân bay Tân Sơn Nhất, TP Hồ Chí Minh liên tục xuất hiện UAV hoạt động. Tình trạng này không những gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn của những chuyến bay ở cả hai chiều cất, hạ cánh; mà còn khiến nhiều chuyến bay phải tạm dừng nhiều giờ liền, nhiều chuyến phải hạ cánh gấp hoặc di chuyển đến sân bay khác để dừng chờ; gây thiệt hại hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng cho nhiều loại chi phí.

Vì sao “Mái nhà thế giới” trở thành nguồn cơn thảm họa?

Vì sao “Mái nhà thế giới” trở thành nguồn cơn thảm họa?

Một khối băng và đá trên dãy Langtang bất ngờ sụp xuống, kéo theo lũ bùn đá tràn qua biên giới Trung Quốc và Nepal, phá hủy cửa khẩu, đường sá, nhà máy điện và nhiều khu dân cư. Nhưng Rasuwa không chỉ là câu chuyện về một thiên tai dữ dội, nó cảnh báo một thực tế rất đáng lo ngại. Himalaya,“mái nhà thế giới” và nguồn nước của phần lớn châu Á, đang biến đổi nhanh trong khi hạ tầng và các hành lang kết nối ngày càng tiến sâu vào những vùng núi dễ tổn thương. Khi băng, đá, nước và địa hình cùng mất ổn định, một biến cố trên sườn núi có thể nhanh chóng trở thành khủng hoảng xuyên biên giới.

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Bắc Ninh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với 5 đối tượng vì có hành vi lừa dối khách hàng. Các đối tượng trên là chủ cơ sở, “bác sĩ”, “khách hàng” của Spa Sigma và Spa “Royal Luxury” ở tỉnh Bắc Ninh với những thủ đoạn lừa dối khách hàng hết sức bài bản, tinh vi.

Thiếu tướng Trịnh Xuân Thu luôn hướng về quê hương bằng những việc làm ý nghĩa để tri ân Mẹ Việt Nam anh hùng và các anh hùng, liệt sĩ.

Công an tỉnh Thanh Hóa phát huy truyền thống anh hùng

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Thanh Hóa là một trong những địa bàn trọng điểm bị không quân, hải quân Mỹ đánh phá ác liệt. Hàm Rồng, Nam Ngạn, Phà Ghép, Đò Lèn, Đồi Nhơm... trở thành những “tọa độ lửa” trên tuyến chi viện chiến lược. Mỗi cây cầu, bến phà, cung đường nơi đây đều ghi dấu những trận đánh khốc liệt và sự hy sinh của quân, dân Thanh Hóa để giữ vững mạch giao thông ra tiền tuyến.

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

Bỏ học từ lớp 4, lang thang ở ga Nam Định rồi trượt dài từ trộm cắp, cướp tài sản đến ma túy, Nguyễn Văn Thùy dành hơn 20 năm cuộc đời để... đi tù. Khi trở về, những tưởng đã "rẽ lối" thành công sang lĩnh vực truyền thông với hình ảnh “Tế Điên” trên mạng xã hội, kể chuyện tù tội và khuyên giới trẻ hoàn lương, nhưng, như một diễn viên quen "ăn đèn" sân khấu, “Tế Điên" một lần nữa vướng vòng lao lý cũng chính bởi những phát ngôn thiếu kiểm soát của mình.

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Mỹ đã tham gia công ước cấm vũ khí sinh học, nhưng Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) lại bí mật phát triển một loại vũ khí ám sát bí mật: "khẩu súng gây đau tim". Sự thật khí tài này vừa được tạp chí trực tuyến Cơ khí phổ thông (PMC) Mỹ lật lại trong số ra trung tuần tháng 8/2026.

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

Một số công nghệ đột phá vẫn mang lại cảm giác như thể chúng được hiện thực hóa từ truyện hư cấu, ngay cả khi chúng đã xuất hiện được một thời gian. Đó là bởi vì chúng ta học cách áp dụng chúng vào cuộc sống hàng ngày thông qua các ứng dụng và thiết bị mà chúng hỗ trợ, nhưng chúng ta lại không bao giờ dành thời gian để tìm hiểu điều gì làm cho những công nghệ này hoạt động.

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

Bên dưới bề nổi của cuộc thương chiến vi chip bán dẫn đang nổi bật trên các trang báo quốc tế là một cuộc chiến ngầm khốc liệt hơn gấp bội: Cuộc đua áp đặt thể chế, giành quyền định đoạt trật tự số toàn cầu. Xem ra, quyền lực đích thực của kỷ nguyên mới không nằm ở chỗ ai làm ra con chip nhanh nhất, mà thuộc về kẻ quyết định AI được phép vận hành theo những quy tắc nào.

Chiều 6/8, việc công an xuất hiện tại nhà Bùi Xuân Huấn đã thu hút nhiều người quay phim, phát trực tiếp qua mạng xã hội

Một thập niên nổi tiếng nhờ thị phi

Không có chuyên môn, nghề nghiệp nổi bật làm bệ phóng, Bùi Xuân Huấn, tức Huấn “Hoa Hồng” vẫn xây dựng được sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội bằng những màn khoe tiền, phát ngôn gây sốc và các bài giảng về “đạo lý”. Từ một hiện tượng mạng mang màu sắc “giang hồ”, Huấn từng bước thương mại hóa sự nổi tiếng, tham gia kinh doanh, bán hàng trực tuyến và làm từ thiện. Tuy nhiên, hành trình ấy cũng liên tục đi kèm tranh cãi, những lần bị xử phạt và gần đây nhất là việc cơ quan điều tra có mặt tại nơi ở của người này.

Thư cảm ơn của tỉnh ủy lai châu tới công ty TNHH KF FAN của ông Trần Đình Tiệp sau khi ông gửi 1,1 tỉ đồng ủng hộ đồng bào khó khăn

Khánh Sky và kết cục được báo trước

Từ một vụ tranh cãi về hoạt động từ thiện, câu chuyện nhanh chóng leo thang thành những màn livestream chửi bới, kéo đến tận nơi đối chất, rồi kết thúc bằng việc cơ quan công an vào cuộc. Đằng sau vụ việc Khánh Sky là một hiện tượng đáng báo động hơn: Nhiều gã “giang hồ mạng” hiện nay đang kiếm cơm bằng những drama gây tranh cãi và vướng vào pháp luật như là kết cục đương nhiên.

Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến cùng đồng nghiệp nghiên cứu kịch bản trước khi quay phim

Người kể chuyện pháp luật bằng những thước phim triệu view

Đoạn clip ghi lại hình ảnh một trung tá CSGT phụ vợ bán nước mía sau giờ làm việc bất ngờ thu hút hàng triệu lượt xem, giúp nhiều người biết đến Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến, cán bộ Phòng CSGT Công an TP Hà Nội. Phía sau khoảnh khắc đời thường ấy là một hành trình hơn 20 năm bền bỉ đứng giữa những ngã tư Thủ đô, chứng kiến biết bao mất mát vì tai nạn giao thông, thế nên, cách mà anh Tiến tuyên truyền pháp luật bằng những clip sống động khiến người dân, đặc biệt là các bạn trẻ vô cùng thích thú. Mọi người gọi anh là "Trung tá triệu view".

Những phát minh đi trước thời đại

Những phát minh đi trước thời đại

Giám sát động đất, động cơ hơi nước, phẫu thuật và vật liệu tiên tiến... Một hành trình khám phá những phát minh cổ đại đi trước thời đại.

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Cuộc xung đột tại Ukraine kéo dài đã đẩy các quốc gia thành viên châu Âu của NATO vào một cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Trong bối cảnh các tập đoàn công nghiệp quốc phòng nội địa phương Tây bị quá tải và Mỹ có dấu hiệu muốn giảm bớt vai trò đầu tàu dẫn dắt phòng thủ cựu lục địa, một hiện tượng địa chính trị kỳ lạ đã xuất hiện: dòng vũ khí từ cường quốc công nghiệp Đông Bắc Á - Hàn Quốc - đang ồ ạt đổ bộ về phía Tây.