Thỏa thuận hạt nhân Mỹ - Iran: Liệu có kết thúc đúng thời hạn chót?

Một thỏa thuận lịch sử về chương trình hạt nhân của Iran đang nằm trong tầm tay, song cho đến thời điểm trước thời hạn chót (30/6), các bên chưa tận dụng triệt để cơ hội hiếm hoi để giải quyết thách thức an ninh kéo dài suốt 12 năm qua.

Cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Mỹ John Kerry và người đồng cấp Iran tại Geneva (Thụy Sĩ) ngày 27/5 vừa qua vẫn tồn tại khá nhiều khác biệt. Vậy động cơ thực sự của Washington liên quan đến thỏa thuận này là gì, và chính quyền Obama mong mỏi điều gì hay lo ngại phải trả giá đến đâu mà vẫn "chưa dám" kết thúc tiến trình đàm phán kéo dài nhiều năm qua?

Các điều khoản quan trọng cản trở thỏa thuận

Theo văn bản ký kết, thỏa thuận khung sẽ kiềm chế chương trình hạt nhân của Iran ít nhất là trong 10 năm để xoa dịu nỗi lo ngại của phương Tây và Israel về khả năng sở hữu bom hạt nhân của Iran. Đổi lại, khi ký được thỏa thuận cuối cùng, tạm thời được ấn định vào cuối tháng 6/2015, thì các lệnh trừng phạt kinh tế của Liên Hiệp Quốc, Mỹ và châu Âu liên quan tới chương trình hạt nhân của Iran sẽ dần dần được dỡ bỏ phụ thuộc vào tiến trình thực hiện cam kết của Iran.

Nhà máy điện hạt nhân Bushehr vùng tây nam Iran.
Nhà máy điện hạt nhân Bushehr vùng tây nam Iran.

Ngoài thời hạn trên, thỏa thuận khung còn quy định các giới hạn ràng buộc đối với việc làm giàu urani của Iran, theo đó Iran sẽ phải ngừng vận hành hơn 2/3 máy ly tâm có thể sản xuất được urani làm giàu đến mức độ cao để có thể sử dụng vào việc chế tạo bom hạt nhân, Tehran phải chấp thuận giảm số máy ly tâm của mình từ 19.000 xuống còn 6.104 máy và chỉ được sử dụng 5.060 máy trong 10 năm và trong suốt thời gian đó Iran sẽ chỉ được phép vận hành những máy ly tâm thế hệ đầu.

Một số trong các vấn đề quan trọng nhất gây ra bất đồng giữa hai bên là buộc Iran chấp thuận hạn chế nghiên cứu và phát triển hạt nhân liên quan đến việc làm giàu urani tại cơ sở Fordo trong vòng 15 năm, đồng thời dỡ bỏ các máy ly tâm thế hệ thứ hai hiện đang được lắp đặt tại cơ sở Natanz với số lượng là 1.000 máy.

Iran sẽ đưa vào lưu giữ ở kho và đặt dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) trong 10 năm, không làm giàu urani vượt quá 3,67% ít nhất trong 15 năm, giảm kho nhiên liệu làm giàu của mình từ 10 tấn xuống còn 300kg, với tỉ lệ 3,67% trong 15 năm,  chấp nhận không xây thêm bất kỳ nhà máy mới để làm giàu urani trong 15 năm và hơn cả là công việc thanh tra gắt gao đối với các chuỗi cung ứng urani tại Iran sẽ kéo dài trong vòng 25 năm. Và mặc dù nói rằng muốn Iran đồng ý xây dựng lại lò phản ứng nước nặng tại Ankar, và  không được sản xuất plutoni mà có thể sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Trong khi Mỹ luôn tuyên bố nếu Iran không tôn trọng các điều khoản thỏa thuận thì Mỹ và châu Âu sẽ nhanh chóng áp đặt lại các lệnh trừng phạt, song báo cáo của Washington chưa xác định cụ thể những gì liên quan đến các hình phạt của Liên Hiệp quốc. Có lẽ điều này là những trở ngại chính trong tiến trình thương lượng kéo dài nhiều năm qua.

Nhượng bộ từ hai phía

Không thể phủ nhận sự nhượng bộ từ cả hai phía. Các điều khoản trước kia cho thấy Iran đã có những nhượng bộ lớn, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến cắt giảm các máy ly tâm đang hoạt động, chấp nhận những ràng buộc về thời gian liên quan đến việc phát triển chương trình và khả năng hạt nhân. Hơn nữa, Iran còn chấp nhận chịu sự giám sát chặt chẽ của Liên Hiệp Quốc đối với các cơ sở hạt nhân hiện nay và tạo điều kiện để cộng đồng quốc tế có thể được cảnh báo trước ít nhất một năm nếu Iran sẵn sàng chế tạo vũ khí hạt nhân.

Chính quyền Obama cũng có bước "thiện chí" rõ ràng về những điều kiện cơ bản mà chính Tổng thống Mỹ đã đưa ra vào năm 2012. Khi đó ông nói rằng: "Thỏa thuận mà chúng ta đạt được với Iran phải bao gồm việc Iran chấm dứt chương trình hạt nhân của họ". Tuy nhiên, thỏa thuận khung không đề cập đến việc tháo dỡ dù chỉ một cơ sở hạt nhân, kể cả cơ sở Fordo. Điều này có nghĩa là Iran sẽ giữ lại cơ sở hạ tầng hạt nhân mà có thể lập tức chuyển thành sức mạnh hạt nhân sau ít nhất 10 năm, khi hết thời hạn những ràng buộc áp đặt lên chương trình hạt nhân của họ.

Hơn nữa, chính quyền Obama đã đồng ý cắt giảm các kho nhiên liệu urani được làm giàu của Iran, chứ không phải yêu cầu chuyển chúng ra nước ngoài và coi đây như điều kiện tiên quyết để tiếp tục đàm phán.

Mặc dù Tổng thống Obama miêu tả đây là một thỏa thuận tốt, song giới phân tích cho rằng vẫn có nhiều chi tiết mập mờ, như các lệnh trừng phạt của Mỹ và châu Âu sẽ dỡ bỏ sau khi các thanh sát viên quốc tế khẳng định rằng Iran tuân thủ tất cả các điều kiện liên quan đến hạt nhân, nhưng thỏa thuận lại không làm rõ về những điều kiện này và cách thức mà có thể kiểm tra xem Iran có tuân thủ thật hay không. Có lẽ hai bên vẫn đang lợi dụng những "khe hở" để trả miếng nhau khi một trong các bên rơi vào hoàn cảnh yếu thế.

Thành quả mong đợi

Mặc dù còn tồn tại nhiều bất đồng và việc một thỏa thuận toàn diện có thể hoàn thành đúng thời hạn chót là điều hết sức khó khăn, song không thể phủ nhận những thành quả quan trọng mà thỏa thuận này đem lại cho chính quyền Obama nếu mọi việc diễn ra suôn sẻ. Đó là Mỹ kiềm chế hoàn toàn chương trình hạt nhân của Iran mà không lâm vào cuộc chiến mới với chi phí tốn kém tại Trung Đông và làm chậm thời gian mà Iran có thể chế tạo bom hạt nhân; Thỏa thuận sẽ buộc các cơ sở hạt nhân của Iran tuân thủ một chương trình giám sát nghiêm ngặt chưa từng có.

Theo ông Obama, nếu Iran có mưu toan lừa gạt thì Mỹ có đầy đủ sức mạnh để ngăn chặn. Hơn nữa, chương trình giám sát nghiêm ngặt của quốc tế đối với chương trình hạt nhân của Iran sẽ tạo điều kiện để cộng đồng quốc tế có thể cảnh báo sớm ít nhất một năm trước khi Iran chế tạo thành công vũ khí hạt nhân.

Ngoài ra, chính quyền Obama cũng mong muốn nếu có một thỏa thuận với Iran mà bao gồm cả việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế đối với nước này, thỏa thuận đó sẽ biến Iran trở thành một lực lượng mang tính xây dựng tại Trung Đông, yếu tố khiến Mỹ giảm bớt căng thẳng để tập trung vào vấn đề của những kẻ cực đoan, đó là IS -  một tổ chức đang muốn đốt cháy hoàn toàn khu vực.

Nỗi lo sợ và cái giá phải trả

Có lẽ điều Mỹ lo sợ nhất liên quan đến thỏa thuận này là Iran sẽ lợi dụng việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế để chế tạo vũ khí hạt nhân bí mật tại các cơ sở trá hình; Iran sẽ sử dụng những khoản tài chính do bỏ cấm vận để tăng cường vị thế của mình tại khu vực bằng việc bảo trợ "khủng bố", cũng như ủng hộ các đại diện của mình tại Iraq, Yemen, Syria và Liban. Đồng thời gây bất ổn tại Trung Đông, đe dọa các đồng minh của Mỹ, như là Israel; Đạt được thỏa thuận hạt nhân với Iran nhưng vẫn duy trì cơ sở hạ tầng hạt nhân sẽ tạo ra một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân trong khu vực, nhất là Arập Xêút, nước này coi Iran là đối thủ trong khu vực, là mối đe dọa đến sự tồn vong của mình.

Người ta có thể tán đồng với cách tiếp cận của chính quyền Obama, vì thực tế Iran đã thành công trong việc vượt qua các biện pháp trừng phạt quốc tế và phát triển chương trình hạt nhân tới mức làm các cường quốc hạt nhân khó có thể bỏ qua.

Cách tiếp cận của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 với đặc trưng là ứng xử với Iran trên cơ sở thù địch, ra sức kiềm chế và thay đổi chính quyền nước này. Đồng thời, Mỹ coi Iran là xương sống trong "trục ma quỷ". Mỹ xem Iran là một thách thức đối với vai trò lãnh đạo của họ tại khu vực. Vì vậy, khi nỗ lực kiềm chế Iran bất thành, chính quyền Bush đã xung đột với Iran với cái cớ là chương trình hạt nhân, gia tăng trừng phạt khắc nghiệt đối với nước này. Cuối cùng, Mỹ vẫn không cầm chân được chương trình hạt nhân của Iran.

Vì thế có thể khẳng định rằng thỏa thuận hạt nhân Mỹ - Iran nếu đạt được có thể giải quyết nhiều vấn đề gai góc, không chỉ liên quan đến chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran, mà còn nhiều vấn đề quốc tế.

Trong 12 năm qua, rõ ràng các biện pháp trừng phạt áp đặt lên Tehran đã không đem đến bất cứ một kết quả tích cực nào, ngược lại còn đẩy nhiều người dân Iran vào cảnh khốn khó, đồng thời càng khiến cho hồ sơ hạt nhân của Iran dày thêm. Quá trình đàm phán giữa Iran với P5+1 (gồm 5 nước ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc và Đức) không chỉ giúp giải quyết sự bế tắc này mà còn là bài học hữu ích có thể áp dụng cho rất nhiều vấn đề nan giải đang tồn đọng tại Trung Đông, điển hình nhất là xung đột Israel  - Palestine hay cuộc nội chiến tại Syria.

Bảo Trân (tổng hợp)

Các tin khác

Cuộc chiến của AI

Cuộc chiến của AI

Tháng 9/2025, các nhà nghiên cứu của Anthropic phát hiện một điều mà giới an ninh mạng từng chỉ hình dung trong các kịch bản tương lai: một nhóm tin tặc định danh là GTG-1002, đã "bẻ khóa" công cụ Claude Code của chính công ty và biến nó thành một tác nhân tự động thực hiện tới 80-90% khối lượng công việc trong một chiến dịch gián điệp mạng nhắm vào khoảng 30 tổ chức toàn cầu. Đây được Anthropic gọi là "chiến dịch tấn công mạng quy mô lớn đầu tiên được thực hiện mà không có sự can thiệp đáng kể của con người". Sự kiện này đã trở thành biểu tượng cho một thực tế không thể chối cãi: kỷ nguyên hacker AI không còn là dự báo.

Hệ lụy đau lòng sau những giấc mơ “đổi đời”

Hệ lụy đau lòng sau những giấc mơ “đổi đời”

Từ lời hứa “việc nhẹ, lương cao” trên mạng xã hội đến những cuộc hôn nhân ngoại quốc được vẽ ra bằng viễn cảnh sung túc, tội phạm mua bán người tìm mọi cách đánh vào giấc mơ “đổi đời” của người dân. Tại Cà Mau, phía sau mỗi vụ án được khám phá là một sự thật đau lòng: Khi bước qua ranh giới của sự cả tin, giấc mơ về một tương lai tốt đẹp có thể biến thành những tháng ngày bị bóc lột, giam cầm, bạo hành, thậm chí là tước đoạt mạng sống. Ngăn chặn tội phạm mua bán người, vì thế, không chỉ là cuộc đấu tranh của cơ quan chức năng, mà là cuộc chiến của toàn xã hội.

Nếu Houthi kiểm soát eo biển Bab al-Mandab...

Nếu Houthi kiểm soát eo biển Bab al-Mandab...

Lực lượng Houthi đã giành quyền kiểm soát hòn đảo Perim và vùng bờ Biển Đỏ của Yemen từ chính phủ được Saudi Arabia hậu thuẫn, từ đó nắm quyền kiểm soát eo biển Bab al-Mandab, tạo ra nguy cơ “gọng kìm” các tuyến hàng hải trọng yếu từ Đông sang Tây.

Thách thức chuyển đổi xanh và an ninh nguồn nước

Thách thức chuyển đổi xanh và an ninh nguồn nước

Khởi công giữa vùng núi cao và địa chất phức tạp nhất hành tinh, dự án thủy điện hạ lưu sông Yarlung Tsangpo vừa mang dáng dấp một kỳ tích năng lượng, vừa mở ra bài toán an ninh nguồn nước vượt khỏi biên giới Trung Quốc. Đằng sau công suất khổng lồ và lời hứa điện sạch là câu hỏi khó hơn - châu Á sẽ quản trị những dòng sông chung ra sao khi nhu cầu năng lượng, biến đổi khí hậu và cạnh tranh chiến lược cùng lúc gia tăng?

7 tháng chiến sự đã đảo lộn vùng Vịnh như thế nào?

7 tháng chiến sự đã đảo lộn vùng Vịnh như thế nào?

Từng được xem là những nền kinh tế giàu có và ổn định bậc nhất thế giới, các nước Vùng Vịnh đang hứng chịu những xáo trộn ngày càng lớn khi chiến sự kéo dài. Từ hàng không, du lịch đến bất động sản và các sự kiện quốc tế đều bị ảnh hưởng nặng nề, cái giá của bất ổn dần hiện rõ.

Tiếng trống khai trường mở ra tương lai

Tiếng trống khai trường mở ra tương lai

Sự ra đời của các Trường Văn hóa Công an nhân dân (CAND), trong đó có Trường Văn hóa CAND VI không chỉ mở ra cơ hội học tập, rèn luyện cho các em có hoàn cảnh khó khăn mà còn thể hiện sâu sắc trách nhiệm của lực lượng CAND trong phương châm gắn bảo đảm an ninh, trật tự với an sinh xã hội, chăm lo người yếu thế trong xã hội. Ngôi trường đặc biệt này còn mở ra cánh cửa tri thức, niềm tin và hy vọng cho nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Mối họa vũ khí sinh học thời đại AI

Mối họa vũ khí sinh học thời đại AI

Các mô hình dữ liệu lớn và các thuật toán hứa hẹn giúp con người tạo thuốc nhanh hơn, ứng phó tốt hơn với dịch bệnh, nhưng cũng có thể đưa những năng lực sinh học nguy hiểm tới gần hơn với các tổ chức khủng bố. Vũ khí của tương lai có thể không đi từ kho quân sự ra chiến trường. Chúng có thể bắt đầu bằng những dữ liệu trôi nổi trên các đám mây số. Cuộc cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ có thể sẽ làm gia tăng rủi ro này.

Mỹ và Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ mới

Mỹ và Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ mới

Ngày 28/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra tuyên bố về một thỏa thuận dầu mỏ mới giữa Mỹ và Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez của Venezuela, trong đó Mỹ sẽ nắm quyền kiểm soát trữ lượng dầu mỏ lớn của Venezuela. Tuyên bố này đã gây làn sóng phản đối dữ dội ở Venezuela.

Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Những hoạt động bị cáo buộc diễn ra quanh RAF Akrotiri trong năm 2025 chỉ được hé lộ sau đó hơn một năm, khi cuộc điều tra của Anh lần theo dấu vết dẫn tới một nghi phạm đang bị giữ tại Cyprus.

Iceland bác bỏ kế hoạch gia nhập EU

Iceland bác bỏ kế hoạch gia nhập EU

Kết quả cuộc trưng cầu dân ý công bố hôm 30/8 cho thấy người dân Iceland đã bỏ phiếu không gia nhập Liên minh châu Âu (EU), bác bỏ nỗ lực của chính phủ nhằm nối lại các cuộc đàm phán gia nhập và đứng về phía những người bảo vệ vùng biển đánh bắt cá của Iceland.

Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Sự đồng hành của gia đình, chính quyền và cộng đồng đang giúp người được đặc xá xóa bỏ mặc cảm, ổn định cuộc sống, không tái phạm và trở thành người có ích cho xã hội. Hơn 80 năm qua, Đảng, Nhà nước ta đã đặc xá, tha tù trước thời hạn cho hàng trăm nghìn phạm nhân trở về với gia đình và cộng đồng, xã hội. Trong đó, chỉ từ năm 2009 đến nay, Chủ tịch nước đã quyết định đặc xá cho gần 100 nghìn người. Những người được đặc xá được gia đình, các cấp, các ngành, đoàn thể xã hội tiếp nhận và tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ từng bước ổn định cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng.

Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Khi bất ổn tại eo biển Hormuz buộc Saudi Arabia chuyển ngày càng nhiều dầu sang bờ Biển Đỏ, eo Bab el-Mandeb từ một điểm nghẽn hàng hải đã trở thành “chiếc van thứ hai” của thị trường năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, trường hợp lực lượng Houthi không phong tỏa hoàn toàn eo biển này mà chỉ cần khiến rủi ro đủ lớn để tàu hàng, hãng bảo hiểm và chủ hàng tự lựa chọn con đường khác, hiệu ứng kinh tế đã có thể tương đương một cuộc phong tỏa. Đó cũng là dấu hiệu cho thấy chiến tranh Trung Đông đang chuyển từ cuộc đấu giành lãnh thổ sang cuộc đấu kiểm soát những dòng chảy của nền kinh tế toàn cầu.

Dựng “lá chắn số” bảo vệ dữ liệu cá nhân

Dựng “lá chắn số” bảo vệ dữ liệu cá nhân

Thông tin cá nhân đang trở thành “mỏ vàng” của tội phạm, bị đánh cắp, mua bán và khai thác để lừa đảo, xâm phạm đời tư, tống tiền. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải dựng “lá chắn số” từ từng tài khoản, thiết bị và quy trình quản lý dữ liệu trong mỗi cơ quan, doanh nghiệp.

Cao điểm 45 ngày đêm làm sạch địa bàn

Cao điểm 45 ngày đêm làm sạch địa bàn

Thực hiện chỉ đạo quyết liệt của Giám đốc Công an TP Đà Nẵng, những ngày này, toàn lực lượng Công an tỉnh, từ thành phố đến cơ sở, đang bước vào trận đánh lớn với khí thế sục sôi, quyết tâm cao độ. Với tinh thần “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng” cả ngày lẫn đêm, đợt cao điểm 45 ngày đêm (từ 5/8 đến 20/9) tổng rà soát, phát hiện, đấu tranh, xử lý, làm sạch địa bàn đang lan tỏa rộng khắp từ miền núi cao, vùng biên giới đến tận các xã đảo. Trận chiến với “cái chết trắng” không chừa một tấc đất này đang khẳng định bản lĩnh, sự mưu trí và tinh thần vì nhân dân phục vụ của lực lượng Công an cấp xã trên toàn thành phố.

Thách thức trực tiếp với ông Zelensky

Thách thức trực tiếp với ông Zelensky

Ông Mykhailo Fedorov - Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine vừa bị cách chức đã kêu gọi tổ chức bầu cử tổng thống trong thời chiến. Đây là thách thức chính trị trực tiếp nhất đối với Tổng thống Volodymyr Zelensky kể từ khi cuộc chiến Nga - Ukraine bắt đầu vào năm 2022.

Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Đằng sau kế hoạch thanh toán 725 triệu USD của Mỹ là bài toán tài chính lớn hơn của Liên hợp quốc: nguồn đóng góp cần ổn định hơn, chi phí phải được kiểm soát chặt hơn, trong khi những nhiệm vụ cốt lõi vẫn cần được bảo đảm.

Khoa học, công nghệ thay đổi toàn diện phương thức công tác của lực lượng CAND

Khoa học, công nghệ thay đổi toàn diện phương thức công tác của lực lượng CAND

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu để xác lập mô hình phát triển mới, tạo nền tảng nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh, tự chủ và sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới. Với vai trò là Cơ quan Thường trực thực hiện Nghị quyết 57, đồng thời là lực lượng gương mẫu, đi đầu, Bộ Công an không chỉ làm tốt công tác tham mưu, dẫn dắt thực hiện nhiệm vụ cho các ngành, các cấp mà còn từng bước đưa khoa học, công nghệ vào mọi mặt công tác Công an, từ quản trị, chỉ huy, cải cách hành chính, xây dựng cơ sở dữ liệu đến phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm và phục vụ người dân.

Bắc Cực, Nga và Trung Quốc

Bắc Cực, Nga và Trung Quốc

Khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran chưa tìm được giải pháp hòa bình, eo biển Hormuz vẫn đang bị khóa chặt và tuyến hàng hải huyết mạch qua Biển Đỏ liên tục bị lực lượng Houthi tấn công, thì việc mở ra tuyến hàng hải mới đi qua Bắc Cực trở thành lựa chọn hấp dẫn.

Đưa phong trào lan tỏa sâu rộng

Đưa phong trào lan tỏa sâu rộng

Tây Ninh có vị trí chiến lược, vừa là cửa ngõ kết nối TP Hồ Chí Minh với các tỉnh miền Tây Nam Bộ, vừa có đường biên giới tiếp giáp Vương quốc Campuchia cùng hệ thống cửa khẩu thuận lợi cho việc giao thương kinh tế. Ngoài ra, còn có nhiều khu công nghiệp phát triển mạnh thu hút hàng trăm ngàn người từ các tỉnh, thành khác và người nước ngoài đến lưu trú để sản xuất, kinh doanh. Lợi dụng điều này, các loại tội phạm về trật tự xã hội, sử dụng công nghệ cao, ma túy, cờ bạc, trộm cắp tài sản, “tín dụng đen”, xuất, nhập cảnh trái phép... hoạt động phức tạp.