Thiên văn Hi Lạp cổ thách thức khoa học hiện đại

Chỉ bằng những dụng cụ đơn giản cùng khả năng quan sát đáng kinh ngạc, người Hi Lạp cổ đại đã khám phá ra những điều lý thú trên bầu trời, xa vút tận ngoài không gian.

Điều này thôi thúc giới khoa học ngày nay đi tìm lời giải cho bí ẩn thuật thiên văn và toán học cổ đại, từ những ngày rất xưa khi con người chưa thể hình dung Trái Đất mang dạng một khối cầu, và ở phía bên kia xích đạo là cả một bán cầu Nam rộng lớn.

Vị trí "quả cầu lửa"

Aristarchus xứ Samos (310-230TCN) từng tranh cãi Mặt Trời chính là quả cầu lửa khổng lồ nằm ở trung tâm để tạo nên "nguồn sống lớn". 

Nhà thiên văn và toán học người Hi Lạp thậm chí đưa ra vị trí chính xác các thiên thể (mà khoa học hiện đại đã chứng minh chính là các hành tinh trong thái dương hệ) so với Mặt Trời. Đây chính là giả thuyết sớm nhất liên quan đến thuyết nhật tâm cho rằng Mặt Trời nằm ở trung tâm của Thái dương hệ.

Tuy nhiên, các ghi chép liên quan đến phát hiện của Aristarchus đã biến mất trong dòng chảy lịch sử, nên không một ai tường tận cách ông phát hiện ra trật tự trong Thái dương hệ. Nhiều quan điểm nhận định, Aristarchus mường tượng kích thước to lớn của Mặt Trời so với Trái Đất, nhờ đó phỏng đoán quả cầu lửa này phải ở chính giữa để hút các thiên thể khác quay xung quanh nó.

"Cú sốc" này đã đi ngược lại thuyết địa tâm, với dấu vết trong nền triết học tiền socrat, và sau đó được hai triết gia Hi Lạp Plato và học trò Aristotle phát triển với ý niệm Trái Đất hình cầu nằm ở trung tâm vũ trụ. Tất nhiên, mãi cho đến thế kỷ 16, nhà thiên văn học Nicolaus Copernicus đã đưa ra mô phỏng hiện đại đầu tiên của thuyết nhật tâm, tái khẳng định phát hiện của Aristarchus, và thậm chí còn nhắc đến Aristarchus trong quá trình phát triển các nghiên cứu của mình về thuyết nhật tâm.

Kích thước thiên thể

Trong số nhiều tư liệu còn sót lại của Aristarchus, giới nghiên cứu bất ngờ trước một vài ghi chép về kích thước cũng như vị trí của Mặt Trăng và Mặt Trời tương đối chuẩn xác chỉ bằng quan sát và tính toán thông thường, không hề được hỗ trợ bởi bất cứ dụng cụ thiên văn phức tạp nào. Theo đó, Aristarchus dựa vào hiện tượng nhật thực, thời điểm Mặt Trăng che khuất Mặt Trời tại một vị trí nhất định khi hai thiên thể này thẳng hàng với Trái Đất.

Trong quá trình quan sát, Aristarchus suy luận rằng tại thời điểm Mặt trăng ở vào góc 1/4 (các pha lưỡi liềm) hay 3/4 (trăng khuyết), thiên thể này cùng với Mặt Trời và Trái Đất sẽ tạo thành một tam giác vuông. Nhờ vào định lý Pythagoras nổi tiếng về mối liên hệ giữa cạnh huyền và hai cạnh góc vuông, Aristarchus đã tính toán được khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời gấp khoảng 18-20 lần tới Mặt trăng.

Tuy nhiên, con số này quá nhỏ so với thực tế (lên tới 390), thế nhưng phát hiện Mặt Trăng chỉ bằng khoảng 1/3 kích thước Trái Đất tương đối chính xác nếu như đối chiếu với thông số mà giới thiên văn học ngày nay đo đạc được (đường kính Mặt Trăng bằng 0,27 lần đường kính Trái Đất). Không hề có kính viễn vọng, quan sát radar hay hệ thống phản xạ tia laser, Aristarchus chỉ nhờ cậy vào ghi chép và quan sát thời gian các lần nguyệt thực xảy ra, và ông cũng hoàn toàn chưa từng bao giờ đặt chân ra khỏi Trái Đất.

Chu vi địa cầu

Không thể bỏ qua tên tuổi của Eratosthenes (276-195 TCN), nhà toán học và thiên văn người Hy Lạp được biết đến như cha đẻ của hệ thống kinh độ và vĩ độ cũng như tính toán ra kích thước của Trái Đất.

Eratosthenes tính toán ra chu vi Trái Đất nhờ một cây gậy.
Eratosthenes tính toán ra chu vi Trái Đất nhờ một cây gậy.

Theo đó, Eratosthenes đã dựa vào chiều dài của bóng gậy dựng thẳng đứng trên mặt đất vào buổi trưa ngày hạ chí, ở các vĩ độ khác nhau để ghi lại các thông số. Vì Mặt Trời ở rất xa nên Eratosthenes coi các tia sáng chiếu tới Trái Đất song song với nhau. Cùng với sự chênh lệch độ dài của bóng gậy, Eratosthenes đã ước tính chu vi Trái Đất trong khoảng 38.000-45.000km.

Sau Eratosthenes, nhà khoa học Posidonius (135-51TCN) đã đo chu vi Trái Đất nhờ quan sát sao. Trên đảo Rhodes, Posidonius hàng ngày đều thấy ngôi sao Canopus ở Rhodes nằm rất sát đường chân trời. Trong một lần ở lại thành phố Alexandria (Ai Cập), Posidonius phát hiện Canopus cách đường chân trời khoảng 7,50. Với giả định 7,50 tương ứng 1/48 vòng tròn, Posidonius nhân khoảng cách từ Rhodes tới Alexandria với 48, và chạm gần tới con số 40.000km.

Chu vi Trái Đất chính xác chỉ được khẳng định cho tới giữa thế kỷ 20, khi con người phóng thành công các vệ tinh vào không gian để tiến hành đo đạc và thu được kết quả là 40.075km (tính theo độ dài đường xích đạo).

So với khoa học nhờ cậy tới các thiết bị hiện đại hay siêu máy tính, thử nghiệm bóng cột của Eratosthenes hay soi sao của Posidonius là "không tưởng", cho ra kết quả với sai số không quá lớn. Chính những quan sát đơn giản, với dụng cụ không thể dễ tìm hơn cùng trí tuệ tuyệt vời, khiến thuyết âm mưu xuất hiện, coi người Hi Lạp cổ đại không thuộc về nền văn minh Trái Đất, và sở hữu nhiều công thức siêu phàm đã bị thất truyền.

Máy tính thiên văn

Cho tới nay, Antikythera, chiếc máy tính thiên văn được cho là cổ nhất, vẫn ẩn chứa nhiều điều kì lạ. Thiết bị này lần đầu tiên được phát hiện tại một di chỉ khảo cổ trên đảo Antikythera vào năm 1900. Các dấu vết còn sót lại cho thấy Antikythera cấu tạo từ nhiều bánh răng bằng đồng, được làm vô cùng tinh xảo và chính xác đến kỳ lạ.

Cỗ máy tính thiên văn Antikythera cổ đại ẩn chứa nhiều điều kì lạ.
Cỗ máy tính thiên văn Antikythera cổ đại ẩn chứa nhiều điều kì lạ.

Nếu quay tay cầm, Antikythera sẽ dịch chuyển các bánh răng, khiến các kỳ trăng hiện lên trên bề mặt Antikythera, rồi thời điểm các ngày nhật thực và vị trí của năm hành tinh mà sau này được xác định bao gồm sao Thủy, sao Kim, sao Hỏa, sao Mộc và sao Thổ tại các thời điểm khác nhau trong năm.

Thậm chí, chuyển động nghịch hành của các hành tinh (chuyển động quay quanh trục hoặc quỹ đạo của một vật thể theo hướng ngược lại so với chiều tự quay của vật thể trung tâm) cũng được mô phỏng.

Không một ai tìm ra nguồn gốc của Antikythera, chỉ phỏng đoán thiết bị này có niên đại khoảng thế kỷ 3 đến 1 TCN, do Archimedes chế tạo. Giờ đây, công nghệ bánh răng và sự phức tạp của Antikythera được dùng để tính toán vị trí các thiên thể trên bầu trời và ngày nhật thực, từ đó xác định thời gian, soạn lịch hay nghiên cứu vũ trụ, đã hoàn toàn biến mất.

Việt Dũng (tổng hợp)

Các tin khác

Lỗ hổng trong quản lý dữ liệu quan trắc môi trường

Lỗ hổng trong quản lý dữ liệu quan trắc môi trường

Hệ thống quan trắc môi trường tự động là trụ cột quan trọng của quản trị môi trường, cung cấp dữ liệu phục vụ giám sát và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên liên tiếp thời gian qua, nhiều vụ việc dữ liệu quan trắc môi trường bị can thiệp, thao túng, không chỉ đặt ra trách nhiệm của các bộ, ngành, cá nhân có liên quan, mà còn đặt ra câu hỏi về doanh nghiệp được hưởng lợi, cơ chế quản lý dữ liệu và khả năng truy đến cùng chuỗi hành vi nếu có sự móc nối giữa các bên.

Đừng để hình ảnh "đại ca" trở thành hình mẫu cho người trẻ

Đừng để hình ảnh "đại ca" trở thành hình mẫu cho người trẻ

Từng hai lần lĩnh án tù, Nguyễn Văn Dũng tiếp tục xuất hiện trong các phim ngắn với vai “đại ca” giang hồ. Trong vụ án liên quan kênh YouTube “Đời TV”, lời khai của những người tham gia cho thấy Dũng được mời đóng phim vì có lượng người theo dõi, có thể giúp kênh tăng lượt xem.

Công an TP Đồng Nai: Bình yên từ thế trận lòng dân

Công an TP Đồng Nai: Bình yên từ thế trận lòng dân

Là một trong những nơi tập trung nhiều khu, cụm công nghiệp ở phía Nam, thu hút hàng triệu người từ khắp nơi đổ về làm công nhân và lao động tự do nên TP Đồng Nai luôn là địa bàn mà các đối tượng tội phạm, đặc biệt là trộm cắp, cướp giật chọn làm nơi gây án. Đối tượng mà chúng nhắm đến thường là công nhân. Không để tình trạng này tiếp diễn, Ban Giám đốc Công an TP Đồng Nai đã chỉ đạo Phòng Cảnh sát hình sự và Công an các xã, phường tăng cường nắm tình hình địa bàn, phối hợp tuần tra khép kín để kịp thời đấu tranh, triệt phá.

Côn trùng gắn công nghệ của tương lai

Côn trùng gắn công nghệ của tương lai

Công ty khởi nghiệp của Đức SWARM Biotactics chế tạo côn trùng lai máy móc phục vụ mục đích quốc phòng - nhưng đây không phải là lần đầu tiên các nhà khoa học gắn camera lên những loài côn trùng. Các nhà nghiên cứu điều khiển côn trùng bằng cách gửi xung điện đến râu của chúng, khuyến khích gián di chuyển. Nếu thành công, các đàn robot này có thể được sử dụng cho nhiều nhiệm vụ như trinh sát hoặc tìm kiếm cứu nạn.

Ngăn chặn UAV gây mất an toàn bay

Ngăn chặn UAV gây mất an toàn bay

Thời gian vừa qua, trong khu vực cấm, hạn chế bay ở sân bay Tân Sơn Nhất, TP Hồ Chí Minh liên tục xuất hiện UAV hoạt động. Tình trạng này không những gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn của những chuyến bay ở cả hai chiều cất, hạ cánh; mà còn khiến nhiều chuyến bay phải tạm dừng nhiều giờ liền, nhiều chuyến phải hạ cánh gấp hoặc di chuyển đến sân bay khác để dừng chờ; gây thiệt hại hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng cho nhiều loại chi phí.

Vì sao “Mái nhà thế giới” trở thành nguồn cơn thảm họa?

Vì sao “Mái nhà thế giới” trở thành nguồn cơn thảm họa?

Một khối băng và đá trên dãy Langtang bất ngờ sụp xuống, kéo theo lũ bùn đá tràn qua biên giới Trung Quốc và Nepal, phá hủy cửa khẩu, đường sá, nhà máy điện và nhiều khu dân cư. Nhưng Rasuwa không chỉ là câu chuyện về một thiên tai dữ dội, nó cảnh báo một thực tế rất đáng lo ngại. Himalaya,“mái nhà thế giới” và nguồn nước của phần lớn châu Á, đang biến đổi nhanh trong khi hạ tầng và các hành lang kết nối ngày càng tiến sâu vào những vùng núi dễ tổn thương. Khi băng, đá, nước và địa hình cùng mất ổn định, một biến cố trên sườn núi có thể nhanh chóng trở thành khủng hoảng xuyên biên giới.

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Bắc Ninh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với 5 đối tượng vì có hành vi lừa dối khách hàng. Các đối tượng trên là chủ cơ sở, “bác sĩ”, “khách hàng” của Spa Sigma và Spa “Royal Luxury” ở tỉnh Bắc Ninh với những thủ đoạn lừa dối khách hàng hết sức bài bản, tinh vi.

Thiếu tướng Trịnh Xuân Thu luôn hướng về quê hương bằng những việc làm ý nghĩa để tri ân Mẹ Việt Nam anh hùng và các anh hùng, liệt sĩ.

Công an tỉnh Thanh Hóa phát huy truyền thống anh hùng

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Thanh Hóa là một trong những địa bàn trọng điểm bị không quân, hải quân Mỹ đánh phá ác liệt. Hàm Rồng, Nam Ngạn, Phà Ghép, Đò Lèn, Đồi Nhơm... trở thành những “tọa độ lửa” trên tuyến chi viện chiến lược. Mỗi cây cầu, bến phà, cung đường nơi đây đều ghi dấu những trận đánh khốc liệt và sự hy sinh của quân, dân Thanh Hóa để giữ vững mạch giao thông ra tiền tuyến.

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

Bỏ học từ lớp 4, lang thang ở ga Nam Định rồi trượt dài từ trộm cắp, cướp tài sản đến ma túy, Nguyễn Văn Thùy dành hơn 20 năm cuộc đời để... đi tù. Khi trở về, những tưởng đã "rẽ lối" thành công sang lĩnh vực truyền thông với hình ảnh “Tế Điên” trên mạng xã hội, kể chuyện tù tội và khuyên giới trẻ hoàn lương, nhưng, như một diễn viên quen "ăn đèn" sân khấu, “Tế Điên" một lần nữa vướng vòng lao lý cũng chính bởi những phát ngôn thiếu kiểm soát của mình.

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Mỹ đã tham gia công ước cấm vũ khí sinh học, nhưng Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) lại bí mật phát triển một loại vũ khí ám sát bí mật: "khẩu súng gây đau tim". Sự thật khí tài này vừa được tạp chí trực tuyến Cơ khí phổ thông (PMC) Mỹ lật lại trong số ra trung tuần tháng 8/2026.

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

Một số công nghệ đột phá vẫn mang lại cảm giác như thể chúng được hiện thực hóa từ truyện hư cấu, ngay cả khi chúng đã xuất hiện được một thời gian. Đó là bởi vì chúng ta học cách áp dụng chúng vào cuộc sống hàng ngày thông qua các ứng dụng và thiết bị mà chúng hỗ trợ, nhưng chúng ta lại không bao giờ dành thời gian để tìm hiểu điều gì làm cho những công nghệ này hoạt động.

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

Bên dưới bề nổi của cuộc thương chiến vi chip bán dẫn đang nổi bật trên các trang báo quốc tế là một cuộc chiến ngầm khốc liệt hơn gấp bội: Cuộc đua áp đặt thể chế, giành quyền định đoạt trật tự số toàn cầu. Xem ra, quyền lực đích thực của kỷ nguyên mới không nằm ở chỗ ai làm ra con chip nhanh nhất, mà thuộc về kẻ quyết định AI được phép vận hành theo những quy tắc nào.

Chiều 6/8, việc công an xuất hiện tại nhà Bùi Xuân Huấn đã thu hút nhiều người quay phim, phát trực tiếp qua mạng xã hội

Một thập niên nổi tiếng nhờ thị phi

Không có chuyên môn, nghề nghiệp nổi bật làm bệ phóng, Bùi Xuân Huấn, tức Huấn “Hoa Hồng” vẫn xây dựng được sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội bằng những màn khoe tiền, phát ngôn gây sốc và các bài giảng về “đạo lý”. Từ một hiện tượng mạng mang màu sắc “giang hồ”, Huấn từng bước thương mại hóa sự nổi tiếng, tham gia kinh doanh, bán hàng trực tuyến và làm từ thiện. Tuy nhiên, hành trình ấy cũng liên tục đi kèm tranh cãi, những lần bị xử phạt và gần đây nhất là việc cơ quan điều tra có mặt tại nơi ở của người này.

Thư cảm ơn của tỉnh ủy lai châu tới công ty TNHH KF FAN của ông Trần Đình Tiệp sau khi ông gửi 1,1 tỉ đồng ủng hộ đồng bào khó khăn

Khánh Sky và kết cục được báo trước

Từ một vụ tranh cãi về hoạt động từ thiện, câu chuyện nhanh chóng leo thang thành những màn livestream chửi bới, kéo đến tận nơi đối chất, rồi kết thúc bằng việc cơ quan công an vào cuộc. Đằng sau vụ việc Khánh Sky là một hiện tượng đáng báo động hơn: Nhiều gã “giang hồ mạng” hiện nay đang kiếm cơm bằng những drama gây tranh cãi và vướng vào pháp luật như là kết cục đương nhiên.

Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến cùng đồng nghiệp nghiên cứu kịch bản trước khi quay phim

Người kể chuyện pháp luật bằng những thước phim triệu view

Đoạn clip ghi lại hình ảnh một trung tá CSGT phụ vợ bán nước mía sau giờ làm việc bất ngờ thu hút hàng triệu lượt xem, giúp nhiều người biết đến Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến, cán bộ Phòng CSGT Công an TP Hà Nội. Phía sau khoảnh khắc đời thường ấy là một hành trình hơn 20 năm bền bỉ đứng giữa những ngã tư Thủ đô, chứng kiến biết bao mất mát vì tai nạn giao thông, thế nên, cách mà anh Tiến tuyên truyền pháp luật bằng những clip sống động khiến người dân, đặc biệt là các bạn trẻ vô cùng thích thú. Mọi người gọi anh là "Trung tá triệu view".

Những phát minh đi trước thời đại

Những phát minh đi trước thời đại

Giám sát động đất, động cơ hơi nước, phẫu thuật và vật liệu tiên tiến... Một hành trình khám phá những phát minh cổ đại đi trước thời đại.

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Cuộc xung đột tại Ukraine kéo dài đã đẩy các quốc gia thành viên châu Âu của NATO vào một cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Trong bối cảnh các tập đoàn công nghiệp quốc phòng nội địa phương Tây bị quá tải và Mỹ có dấu hiệu muốn giảm bớt vai trò đầu tàu dẫn dắt phòng thủ cựu lục địa, một hiện tượng địa chính trị kỳ lạ đã xuất hiện: dòng vũ khí từ cường quốc công nghiệp Đông Bắc Á - Hàn Quốc - đang ồ ạt đổ bộ về phía Tây.