Thành phố Kim Tự Tháp nền văn minh cổ Norte Chico, Peru: Bí ẩn 5.000 năm tuổi

Đất nước Peru với dân số ước tính hơn 30 triệu người với nhiều sắc tộc, người da đỏ, người gốc Âu, người gốc Phi và cả người gốc Á. Chính sự kết hợp của nhiều nền văn hóa này đã khiến cho Peru có được sự đa dạng trong nhiều lĩnh vực như nghệ thuật, ẩm thực, văn chương… 

Peru còn được coi là chiếc nôi của nhiều nền văn hóa cổ đại, từ nền văn minh Norte Chico cho tới Inca, đế quốc lớn nhất châu Mỹ thời kỳ tiền Colombo.

Trong rất nhiều những bí ẩn chưa có lời giải của thời kỳ cổ đại Peru, nền văn minh Norte Chico được coi là một trong những nền văn minh cổ nhất trên thế giới. Những công trình hoành tráng và các kim tự tháp lớn, hệ thống thủy lợi phức tạp được xây dựng ở thời kỳ này khiến cho Norte Chico trở thành tâm điểm chú ý của nhiều nhà nghiên cứu.

Vào cuối năm 1990, nhà khảo cổ học Peru Ruth Shady và các cộng sự đã cung cấp những tài liệu đầu tiên đăng tải trên tạp chí Nature về việc nghiên cứu nền văn minh Norte Chico.

Nền văn minh cổ xưa không có đồ gốm

Nền văn minh Norte Chico (hay còn được gọi là văn minh Caral hoặc Caral-Supe) thuộc thời kỳ tiền Colombo nằm ở vùng duyên hải trung bắc Peru. Norte Chico phát triển mạnh mẽ từ thiên niên kỷ thứ 4 đến thiên niên kỷ thứ 2 trước Công nguyên. 

Các nhà khảo cổ học cho rằng vào thời kỳ này, Norte Chico có khoảng 20 trung tâm dân số lớn trong khu vực, và đô thị đầu tiên có niên đại 3.500 năm trước Công nguyên tại Huaricanga, vùng Fortaleza. Norte Chico hình thành từ năm 3.200 và lụi tàn vào năm 1.800  trước Công nguyên và được ghi nhận là nền văn minh lâu đời nhất được biết đến ở châu Mỹ.

Nền văn minh Norte Chico nổi tiếng với những công trình kiến trúc ấn tượng, nghi lễ tôn giáo và đặc trưng bởi những kim tự tháp bằng đá. Các hiện vật tôn giáo được tìm thấy khắp khu vực, nhiều nhất là gần các kim tự tháp đá nổi tiếng của người Norte Chico. 

Theo ông Winifred Creamer, Đại học Northern Illinois, Mỹ thì việc tìm thấy những hiện vật tôn giáo này chứng tỏ cư dân Norte Chico đã có một hệ thống tín ngưỡng được tổ chức chặt chẽ. Ở các khu dân cư, những công trình kiến trúc ấn tượng, những bệ đá, tòa tháp cao tới 30 mét được xây dựng ở các vị trí quan trọng.

Một giả thiết được các nhà nghiên cứu đặt ra về sự dịch chuyển của các khu dân cư Norte Chico, sau khi những vùng định cư bị bỏ hoang (vào khoảng những năm 1.800 trước Công nguyên) thì cư dân Norte Chico đã di chuyển tới những vùng đất khác trên lãnh thổ Peru, mang theo cả những thành tựu về nông nghiệp và văn hóa. 

Hình vẽ mô phỏng cảnh xây dựng kim tự tháp ở Caral.
Hình vẽ mô phỏng cảnh xây dựng kim tự tháp ở Caral.

Theo ông Jonathan Haas, Bảo tàng Field Chicago: “Sự phức tạp và quy mô lớn của nền văn minh Norte Chico là nền móng cho sự phát triển hưng thịnh về văn hóa kéo dài hàng nghìn năm trên các vùng khác của dãy núi Andes”.

Một điểm thú vị khác của Norte Chico về việc “thiếu vắng” đồ gốm sứ, điều này khá lạ lùng vì người ta cho rằng loài người thường có kỹ năng làm các đồ gốm sứ trước khi xây dựng các công trình kiến trúc. 

Những cư dân Norte Chico sẽ nướng chín các loại cây củ quả thay vì đun chúng trong các nồi bằng đất nung. Việc thiếu hụt các đồ tạo tác bằng gốm kèm theo nghệ thuật trang trí sơ sài, những bằng chứng khảo cổ còn lại của nền văn minh Norte Chico cho thấy ở thời kỳ này hầu như không có nghệ thuật thị giác nào đáng kể, không điêu khắc, không chạm trổ… 

Ngược lại với việc thiếu các đồ gốm và thẩm mỹ nghèo nàn, những cư dân Norte Chico đã đạt tới trình độ cao đối với các sản phẩm dệt. Một tạo tác nổi tiếng của họ được tìm thấy là nhánh quipu. Nhánh quipu, hay còn gọi là “những nút thắt biết nói” là một đoạn dây được bện hoặc đan từ những sợi lông lạc đà không bướu, lạc đà Anpaca Nam Mỹ, hoặc sợi bông. 

Cư dân Norte Chico dùng nhánh quipu để lưu trữ hồ sơ, giám sát thu thuế, thông tin ngày tháng và cả hệ thống tổ chức quân đội. Bằng cách kết hợp các loại sợi len, màu sắc, nút thắt và mấu nối, những người Norte Chico có thể hiểu được các thông tin mang tính thống kê trong khi giao thương giữa các vùng dân cư.

Vùng đất thiêng Caral nhìn từ trên cao.
Vùng đất thiêng Caral nhìn từ trên cao.

Caral - Vùng đất của những điều kỳ diệu

Nền văn minh Norte Chico với thủ phủ là thành phố Caral ở thung lũng Supe có diện tích rộng tới 626 hecta có từ cuối thời kỳ cổ đại, trung tâm dãy Andes. Thành phố này được các cư dân Norte Chico gọi là vùng đất thiêng do tập trung nhiều những công trình phục vụ nghi lễ tôn giáo; được xây dựng trên nền đất cứng của sa mạc và phía trước là thung lũng xanh tươi. 

Vào thời kỳ phát triển huy hoàng, Caral có tới hơn 3.000 người cư trú. Điều đặc sắc ở Caral là các kim tự tháp bậc, qua phân tích bằng phương pháp carbon, các nhà nghiên cứu xác định niên đại của chúng tương đương với các kim tự tháp Ai Cập cổ đại.

Vùng đất thiêng Caral được phát hiện nhờ công của nhà khảo cổ học người Đức Max Uhle khi ông tiến hành khảo sát thung lũng Supe năm 1905. Nhưng phải vài thập kỷ sau, những cuộc khai quật qui mô lớn mới được tổ chức và hé lộ phần nhỏ của thành phố cổ đại này. 

Những ngọn đồi sau này được xác định là các kim tự tháp có bậc được phát hiện vào những năm 1970 đã khiến các nhà khảo cổ ngạc nhiên bởi sự rộng lớn và hoành tráng của thành phố cổ đại này. Có tới 6 kim tự tháp bậc bao quanh một quảng trường trung tâm, hệ thống tưới tiêu phức tạp  và cả các công trình công cộng đồ sộ.

Nhánh quipu - tạo tác đặc sắc của cư dân Norte Chico.
Nhánh quipu - tạo tác đặc sắc của cư dân Norte Chico.

Những bằng chứng khảo cổ tại Caral cho thấy cư dân ở đây đã có thể vẽ lên lịch trình theo dõi sản xuất nông nghiệp, và cả hệ thống dự báo thời tiết. Điều này giúp cho họ có thể xác định thời điểm bắt đầu và kết thúc của mùa màng và qua những kết quả dự báo thời tiết, họ sẽ đưa ra quyết định phù hợp, giúp tăng năng suất cho nông nghiệp. 

Cư dân Caral chủ yếu làm nghề nông nghiệp và ngư nghiệp, họ đổi những sản phẩm nông nghiệp như hạt tiêu, bông, khoai tây… lấy những đồ thủ công, dây chuyền bằng vỏ sò được các thương lái đến từ những vùng đất xa xôi như Ecuador đem tới. 

Dựa vào các công trình đồ sộ và hệ thống tưới tiêu phức tạp, Norte Chico đã hình thành một xã hội có tổ chức cao. Một số ít người có quyền lực và giàu có tập trung tại thủ phủ Caral, ở đây họ thuê (ép buộc) những người thợ tập trung xây dựng các công trình.

Một bài viết được đăng tải trên trang web andina.com, theo đó nhà nghiên cứu Ruth Shady cho rằng các cư dân Caral đã biết cách dẫn và điều hòa luồng gió chạy qua những ống dẫn ngầm để duy trì nhiệt độ và giữ lửa. 

Các nhà khảo cổ cũng tìm thấy những bằng chứng về việc cư dân Caral đã biết cắt giảm các cơn đau bằng cách dùng cây liễu, có thành phần hoạt tính tương tự thuốc Aspirin. 

Được hình thành trên khu vực có nhiều hoạt động địa chấn, những công trình ở thành phố cổ Caral được xây dựng trên những nền móng được gọi là “shicras”. Đó là những chiếc giỏ lớn chứa đầy đá, một công nghệ sơ khai về chống động đất.

Điểm thú vị là ở Caral không hề có những dấu tích về vũ khí, về chiến tranh và thậm chí không có cả những bức tường bao quanh các công trình… Có thể nói những cư dân nơi đây theo chính sách hòa hoãn để phát triển. 

Có lẽ nhờ vậy mà Caral phát triển mạnh mẽ và được coi là thành phố có công nghệ phát triển và lâu đời nhất tại khu vực.  Caral cũng được coi là nơi ra đời của ngôn ngữ Quechua, vẫn được sử dụng cho tới ngày nay. Điều kỳ lạ là Norte Chico là một trong số ít những nền văn minh cổ đại phát triển mà không hề có hệ thống chữ viết. 

Khoảng những năm 1.800 trước Công nguyên, một đợt hạn hán kéo dài đã buộc cư dân Caral phải rời bỏ thành phố, vùng đất thiêng Caral đã bị bỏ hoang và chôn vùi dưới cát.

Hoàng Ngọc

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.