1.Chiến tranh kết thúc 48 năm, nhưng những hình ảnh hào hùng đập tan “cuộc rút lui chiến lược” của địch từ Tây Nguyên xuống đồng bằng thực hiện mưu đồ cố thủ để phản kích, vẫn còn sống động trong ký ức của những cựu binh năm xưa.
Cựu Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên Nguyễn Thành Quang bồi hồi nhớ lại: “Hơn 48 năm về trước, đường 7 nhỏ hẹp, cỏ cây hoang dại chen dày, nương rẫy hoang hóa, mặt đường gập ghềnh, đồi dốc chông chênh. Đường 5 thời ấy cũng hư hao, vỡ nát, hai bên thấp thoáng vài xóm nhỏ với những căn nhà tranh xập xệ cùng với ruộng vườn bỏ hoang vì người dân chạy loạn sau các cuộc càn quét của địch. Hàng chục năm qua, đường 7 nâng cấp thành QL25 thênh thang xuyên suốt 180km từ QL1A ở cửa ngõ phía Tây TP Tuy Hòa (Phú Yên) đến QL14 ở huyện Chư Sê (Gia Lai). Đường 5 nâng cấp thành QL29 rộng mở với chiều dài 182 km từ phía Đông thị xã Đông Hòa (Phú Yên) lên tới QL14 ở thị xã Buôn Hồ (Đắk Lắk).
Đại tá Trần Văn Mười – một nhân chứng lịch sử, Trưởng ban Tác chiến Tỉnh đội Phú Yên năm xưa, nguyên Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Phú Yên trong thời bình cho biết, 4 ngày sau khi thất thủ Buôn Ma Thuột trưa 10/3/1975 trong trận đánh mở màn Chiến dịch Tây Nguyên của Quân giải phóng miền Nam, Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Văn Thiệu triệu tập cuộc họp khẩn với một số tướng lĩnh tại Cam Ranh, giao cho Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm, Phó Tư lệnh Quân đoàn 2 tổng chỉ huy “cuộc rút quân chiến lược” từ Tây Nguyên xuống đồng bằng duyên hải để cố thủ, chờ thời cơ phản kích. Nhưng phía địch không ngờ đường 7, đường 5 đều là “con đường định mệnh” của họ.
Trên đường rút quân, địch bị Sư đoàn 320 chặn đánh tơi tả ở Cheo Reo, Thuần Mẫn, Phú Bổn, gần 1 vạn sĩ quan, binh lính thương vong, hơn 500 xe quân sự bị phá hỏng, nhưng trưa 19/3/1975, hơn 2 vạn quân còn lại và gần 2.000 xe quân sự vẫn cố chen nhau tháo chạy xuống đồng bằng. Sở chỉ huy tiền phương Phú Yên điều Tiểu đoàn 96 hành quân lên Củng Sơn, huyện Sơn Hòa đánh chặn. Khi địch bắc cầu dã chiến vượt sông Nhau từ Củng Sơn sang đường 5 đã bị bộ đội ta đánh tan tác tại Trường Lạc, xã Sơn Thành, huyện Tuy Hòa 1 trong chiều cùng ngày.
Cùng thời điểm này, trinh sát phát hiện địch tăng cường lực lượng trên đường 5, trong khi máy bay chở nhiều vật tư đến Thạnh Hội nằm bên đường 7. Dự báo địch làm cầu phao dã chiến vượt sông Ba để chuyển hướng “cuộc rút lui chiến lược” từ đường 7 sang đường 5.
Dưới sự chỉ huy của Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên Nguyễn Duy Luân và Đại tá, Tỉnh đội trưởng Ông Văn Bưu, bộ binh, đặc công cùng với du kích địa phương tập kích xóa sổ các cứ điểm Cầu Cháy, Hòn Kén, Hòn Sắc rồi chặn đánh địch trên đường 5 từ Gò Mầm, Phú Thứ lên Lương Phước, Đồng Bò, Trường Lạc… đồng thời khống chế địch chi viện từ thị xã Tuy Hòa, mở ra vùng giải phóng rộng lớn ở đồng bằng Tuy Hòa.
Từ Củng Sơn, Trung đoàn 64, Sư đoàn 320 ráo riết truy kích địch theo đường 7 nên khi địch vượt sông Ba đã lâm trận “Bạch Đằng giang trên cạn”. Hàng ngàn xe quân sự ùn tắc ngổn ngang, bốc cháy trên đường 7, đường 5, “cuộc rút lui chiến lược” của địch đã bị đập tan từ trưa 25/3/1975, mở “cánh cửa” phía Đông giải phóng thị xã Tuy Hòa sáng 1/4/1975. Trong lúc cải trang thường dân tìm đường chạy trốn, Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm và Đại tá Vi Văn Bình bị bộ đội và du kích truy bắt tại rừng dương Hòa Hiệp sáng 2/4/1975, đưa về Ủy ban Quân quản huyện Tuy Hòa 1.
Nhiều tướng lĩnh của địch thú nhận đó là cuộc rút quân bi thảm nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam Cộng hòa được tái hiện trong truyện dài : “Cuộc tháo chạy tán loạn” của Frank Sneep - chuyên viên phân tích chiến lược tình báo CIA - Mỹ và tiểu thuyết “Trong cơn gió lốc” của Đại tá, nhà văn Khuất Quang Thụy – cựu binh Sư đoàn 320, nguyên Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, hiện là Tổng Biên tập Báo Văn nghệ – Hội Nhà văn Việt Nam.
2.Trở lại những cung đường lịch sử, Đại tá Trần Văn Mười cùng nhiều cựu binh luôn tự hào về tinh thần dũng cảm chiến đấu kiên cường của những người lính chân dép râu, đầu mũ cối và xúc động tưởng nhớ đồng đội đã nằm lại trong những trận đánh cuối cùng. Dấu vết bom cày, đạn xới hai bên đường 5, đường 7 năm xưa nhường chỗ cho màu xanh lúa, ngô, sắn, mía và những khu dân cư, thị tứ với nhịp sống yên bình cùng những nhà máy, công trường rộn rã niềm vui… Diện mạo nông thôn, miền núi mỗi xóm thôn, vùng đất luôn chuyển động bằng sức sống mới với những gam màu nổi bật trong bức tranh kinh tế – xã hội đổi mới và phát triển.
Ông Lê Văn Quy – Chủ tịch UBND huyện Sơn Hòa chia sẻ, từ hoang tàn sau chiến tranh, sau 48 năm nỗ lực xây dựng và phát triển, diện mạo nông thôn - miền núi Sơn Hòa thật sự đổi mới và phát triển, hạ tầng giao thông, y tế, giáo dục, văn hóa, điện lưới quốc gia… đã được đầu tư xây dựng đến từng thôn xóm, buôn làng. Năm 2022, tổng giá trị sản xuất nông - lâm nghiệp 1.230 tỷ đồng, công nghiệp – xây dựng 2.607 tỷ đồng, dịch vụ – thương mại 1.115 tỷ đồng... đều vượt kế hoạch và tăng cao hơn năm 2021. Trong tổng diện tích trồng trọt 27.895ha có nhiều vùng chuyên canh cây mía với sản lượng 714.382 tấn. Kinh tế phục hồi sau đại dịch, nên tổng thu ngân sách 111,5 tỷ đồng, vượt dự toán của tỉnh và huyện.
Góp phần phát triển kinh tế – xã hội vùng đất trải dài hai bên đường 7 năm xưa là những nỗ lực tích cực của Công an huyện Sơn Hòa, luôn bảo đảm ổn định ANTT. Theo Thượng tá Nguyễn Quang Tuyên - Phó trưởng Công an huyện Sơn Hòa, trong năm 2022 và 3 tháng đầu năm nay, tội phạm về trật tự xã hội kéo giảm 35,7% so với cùng kỳ, Công an chính quy ở 13 xã trong huyện phát huy hiệu quả bảo vệ ANTT và đấu tranh phòng, chống tội phạm từ cơ sở.
Ông Trần Minh Trí – Chủ tịch UBND huyện Tây Hòa cho biết, vượt qua nhiều khó khăn thử thách trong 18 năm thành lập trên cơ sở chia tách từ huyện Tuy Hòa cũ, vùng quê bên đường 5 năm xưa luôn đổi thay từng ngày. Tây Hòa là địa phương đầu tiên ở Phú Yên được công nhận “Huyện nông thôn mới” từ năm 2020. Kinh tế - xã hội phát triển đồng bộ, hiệu quả, tổng thu ngân sách trên 145 tỷ đồng…
Đề cập đến hoạt động bảo vệ ANTT, Thượng tá Chu Quốc Doanh – Phó trưởng Công an huyện Tây Hòa cho biết, trong năm 2022 và 3 tháng đầu năm nay tội phạm về trật tự xã hội kéo giảm hơn 18% so với cùng kỳ trước đó, 100% số vụ án hình sự phát sinh đều được điều tra làm rõ, 94,4% nguồn tin tố giác tội phạm đã được xử lý kịp thời, đảm bảo đúng quy định pháp luật, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, cán bộ – chiến sĩ Công an chính quy ở 10 xã trên địa bàn huyện luôn chủ động thực thi hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ ANTT.
Đi qua đường 5, đường 7 năm xưa, chúng tôi không chỉ cảm nhận sức sống trên những cung đường lịch sử đang căng tràn trên con đường đổi mới, mà còn tự hào về các thế hệ cha anh đã dũng cảm kiên cường trong chiến đấu, đập tan cuộc rút lui của địch từ Tây Nguyên xuống đồng bằng, góp phần kết thúc chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng.
Dấu mốc lịch sử trong quan hệ Việt Nam - Argentina 
