Sức mạnh – vẻ đẹp của bốn pho tượng nữ thời Đông Sơn

Thời Đông Sơn là thời của văn hóa Đông Sơn, gắn với thời Hùng Vương dựng nước, An Dương Vương mở nước và Hai Bà Trưng cứu nước (thế kỷ 7 TCN- thế kỷ 1).

Sức mạnh tâm linh, vẻ đẹp huyền bí của phụ nữ thời Đông Sơn đã được thể hiện qua bốn pho tượng nữ trên cán ba chiếc kiếm ngắn Đông Sơn: chiếc thứ nhất được tìm thấy ở Núi Nưa, Thanh Hóa; hai chiếc sau cũng có gốc vùng Thanh-Nghệ.

Cho đến nay, đó là những pho tượng nữ kỳ bí nhất của văn hóa Đông Sơn, thể hiện người phụ nữ thời đó với vẻ đẹp huyền ảo, phong thái cao sang cùng trang phục cầu kỳ và tinh tế.

Sức mạnh – vẻ đẹp của bốn pho tượng nữ thời Đông Sơn -0
Tượng nữ Núi Nưa; Tượng nữ cầm rìu; Tượng hai phụ nữ cưỡi voi. (Nguồn: Nguyễn Việt)

Có thể thấy bốn tượng nữ trên có những nét chung: đều đội một dạng mũ cao thân hình quả chùy nhiều khía giống tia mặt trời; đều có khuôn mặt hình trái tim với trán rộng, cằm nhọn và đôi mắt tròn to; đều có tai đeo vòng căng chấm vai và cổ mang vòng chuỗi…

Riêng hai pho tượng đầu là tượng toàn thân nên đều có dáng “thắt đáy lưng ong”; đều mặc áo cánh bên ngoài, yếm bên trong cùng váy dài nhiều hoa văn và thắt lưng buông dải cả trước và sau. Đặc biệt, cả hai đều có tư thế hai tay chống nạnh, tư thế thể hiện uy quyền của các tướng lĩnh thời xưa (nhưng cũng là một tư thế của các người đẹp trong các cuộc thi hoa hậu thời nay).

Điều lý thú là khuôn mặt của bốn tượng nữ trên, các học giả ta gọi là “hình trám bầu” hay “hình trái xoan”, nhưng các học giả phương Tây lại gọi là “hình trái tim”. Khuôn mặt đó lại có “hình lá trầu không” theo cách gọi của người Thái xưa, có “hình chữ V” theo cách gọi thời nay. Cách gọi khác nhau, nhưng đó vẫn là khuôn mặt được loài người từ Đông sang Tây, từ xưa đến nay coi là khuôn mặt nữ quyến rũ và kiêu sa nhất.

Tuy nhiên, khuôn mặt các tượng nữ Đông Sơn trông lại rất khác với khuôn mặt người thường bởi đó là khuôn mặt của những người đàn bà-chim, con cháu của Bà Tổ Chim. Rõ ràng, khuôn mặt hình trái tim ấy nhìn gần gũi với hình đầu và mỏ chim; đôi mắt tròn gần gũi với mắt của chim Lạc trên trống đồng, nhưng có độ lớn khác thường.

Bên cạnh những nét chung, bốn pho tượng nữ trên lại có những nét riêng rất đặc sắc.

Pho thứ nhất, do ở trên cán thanh kiếm tìm được ở vùng Núi Nưa, xưa là căn cứ cho cuộc khởi nghĩa chống nhà Ngô của Bà Triệu năm 248, nên được người dân ở đây tin rằng đó là tượng Bà Triệu và thanh kiếm ngắn là chiếc kiếm lệnh Bà dùng khi ra trận.

Tuy nhiên, kiếm ngắn cán hình người thời Đông Sơn không phải là một vũ khí dùng trong trận mạc mà chủ yếu là một biểu tượng cho quyền thế của các Lạc hầu, Lạc tướng. Tượng người trên cán không phải là tượng người chủ kiếm mà là tượng một anh hùng đã hóa thành tổ tiên - thần linh khiến kiếm trở thành một vật thiêng có thể đem lại sức mạnh và may mắn cho người chủ.

Mặt khác, cho đến nay, ít nhất đã có ba thanh kiếm tương tự với kiếm Núi Nưa được tìm thấy, trong đó có một chiếc nằm trong một ngôi mộ ở Vân Nam có niên đại thế kỷ 3 TCN-thế kỷ 1. Như vậy, dạng kiếm này đã xuất hiện trước thời Bà Triệu khởi nghĩa hàng trăm năm.

Pho thứ hai thể hiện một nữ quí tộc tay cầm một chiếc rìu lưỡi xéo cán dài, một dạng rìu đặc trưng của người Bách Việt thời Đông Sơn. Thường dạng rìu này có hoa văn và được dùng như một biểu tượng cho quyền lực, vinh quang và chiến thắng.

Vì thế, pho tượng thứ hai, với chiếc mũ đặc trưng của phụ nữ hoàng tộc Âu Lạc, rất có thể là tượng một nữ tướng thời Thục Phán lãnh đạo người Tây Âu-Lạc Việt đánh bại cuộc xâm lược của nhà Tần (214-208 TCN), một chiến thắng đã dẫn đến sự ra đời của nước Âu Lạc.

Riêng hai pho tượng thứ ba và thứ tư là đặc biệt nhất, bởi chúng thể hiện hai người phụ nữ dường như hai chị em sinh đôi cùng ngồi xổm trên lưng một con voi hai đầu được hai con cá sấu ngậm chân phía dưới.

Bàn về hai tượng nữ này, nhà khảo cổ Nguyễn Việt cho rằng chúng có thể là hình ảnh của Hai Bà Trưng cưỡi voi ra trận. Ông cũng cho biết ít nhất ba thanh kiếm tương tự đã được tìm thấy.

Quả thực, hai pho tượng trên làm chúng ta nghĩ tới hình ảnh Hai Bà cưỡi voi ra trận bao đời thấm sâu vào tâm thức Việt. Nghệ thuật dân gian Việt sau này cũng thường thể hiện Hai Bà khi xung trận ngồi ghế bành trên lưng voi, thậm chí đứng trên lưng voi.

Tuy nhiên, hai pho tượng này còn có ba điểm độc lạ khác: tư thế áp hai tay chéo trước ngực, tư thế ngồi xổm trên lưng voi, và voi lại được hai con cá sấu nâng đỡ chân phía dưới.

Văn hóa nhân loại luôn thống nhất và đa dạng với những điểm trùng hợp. Nhìn chung, trong nhiều nền văn hóa cổ trên thế giới, tư thế áp chéo hai tay trước ngực thể hiện sự thành tâm và tôn kính với bề trên.

Nhìn gần, tư thế áp hai tay chéo trước ngực còn thấy ở một pho tượng nam thể hiện hồn người chết ngồi trên thuyền hồn trên nắp chiếc mộ vò ở hang Marunggul, Phillipines có niên đại cách ngày nay khoảng 2.500 năm. Đó cũng là tư thế phổ biến của người chết nằm trong quan tài ở Philippines các thời sau này.

Người Philippines cổ là một nhóm Bách Việt vùng biển đảo. Thời xưa, tư thế đó  được dùng cho cả người sống và người chết, với quan niệm “trần sao âm vậy”.

Như nhiều tộc người khác trên thế giới từ xưa tới nay, người Đông Sơn coi cái chết là một sự trở về với tổ tiên. Vì thế, để người chết áp chéo tay trước ngực là một cách thể hiện sự tôn kính của người chết trước tổ tiên.

Nhìn xa hơn,  đó cũng là tư thế của các xác ướp vua Ai Cập cách đây 3.500 năm; là tư thế của hình và tượng Đức Bà Maria khi nhận được tin mình đã mang thai Chúa Jesus hay khi ngước lên trời cầu nguyện.

Sau này, tư thế khoanh tay trước bụng khi chào người lớn của trẻ em Việt (phổ biến ở miền Nam trước 1975) chính là một biến thể của tư thế áp chéo tay trước ngực thời Đông Sơn đó. Ngày nay, ở Mỹ, tư thế khoanh tay của trẻ em khi chào người trên, tư thế khoanh tay của người lớn khi đứng hay ngồi tham dự các nghi thức tôn giáo được coi là một bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt.

Khi đúc tượng Hai Bà với khuôn mặt mô phỏng mặt Bà Tổ Chim và với tư thế ngồi xổm trên lưng con voi được cá sấu ngậm nâng chân, người thợ đúc Đông Sơn muốn thể hiện Hai Bà là hai vị Vua - Thần đã lãnh đạo người Bách Việt cả ở vùng rừng núi lẫn vùng sông biển khắp cõi Lĩnh Nam (bao gồm cả Quảng Đông, Quảng Tây ngày nay) nổi dậy dành độc lập.

Bao đời nay, người dân Mê Linh quê hương Hai Bà vẫn tin rằng “Hai Bà sống trên lưng voi, thác trên lưng voi” và sau khi mất, Hai Bà vẫn mãi ngự trên lưng voi như hai vị thần hộ quốc. Họ cũng tin khu đền thờ Hai Bà nằm trên mảnh đất có hình đầu con voi đang uống nước.

Điều lý thú là, quan niệm trên lại rất phù hợp với hình tượng của Hai Bà trên cán kiếm Đông Sơn bởi cá sấu xưa cũng được coi là biểu tượng của thần nước hay nước.

Như đã nêu, kiếm ngắn cán hình người thời Đông Sơn chủ yếu là một dạng lễ khí dành cho các Lạc hầu, Lạc tướng, được dùng như một biểu tượng cho quyền thế hay một dạng vật thiêng-bùa hộ mệnh cho người chủ kiếm.  Khi người chủ kiếm qua đời, kiếm được chôn theo chủ hoặc được chôn vào núi, thả xuống sông để cúng tổ tiên-thần linh.

Như vậy, rất có thể những chiếc kiếm có tượng Hai Bà cưỡi voi như trên đã được các tướng lĩnh hay con cháu của Hai Bà đúc để cúng hồn Hai Bà, sau đó được gìn giữ như một vật thiêng khi sống và được chôn vào mộ khi họ qua đời. Một số chiếc khác cũng đã được chôn vào núi hay thả xuống sông với tâm nguyện hồn Hai Bà sẽ về trọn vẹn với tổ tiên Ông Tổ Rồng-Bà Tổ Chim, cơ thể Hai Bà sẽ nằm trọn vẹn trong lòng người và lòng đất  nước Việt.

Dù thế nào, giờ đây với chúng ta, bốn pho tượng nữ trên ba thanh kiếm ngắn Đông Sơn chính là những biểu tượng cho sức mạnh và vẻ đẹp bất tử của các vị nữ anh hùng - con cháu của Hùng Vương và An Dương Vương.

Tạ Đức

Các tin khác

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.