Phát súng đầu tiên về bản quyền phần mềm

Mới đây Công an tỉnh Phú Thọ vừa khởi tố vụ án và tổ chức khám xét khẩn cấp 5 địa điểm tại Hà Nội, Phú Thọ là các công ty cung cấp máy tính và cài đặt phần mềm có dấu hiệu dùng lậu, đặc biệt là Windows và Microsoft Office.

Qua công tác nắm tình hình, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Phú Thọ phát hiện Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam (địa chỉ số 2371, tổ 92, Khu 8, phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ), do Nguyễn Thị Thanh Huyền (sinh năm 1981) làm Giám đốc, đã cung cấp 81 máy tính cho nhiều doanh nghiệp, đơn vị trên địa bàn tỉnh. Quá trình kiểm tra xác định các máy tính này được cài đặt sẵn hệ điều hành Windows và phần mềm Microsoft Office có dấu hiệu sử dụng công cụ kích hoạt bản quyền trái phép như crack, key lậu, activator để sử dụng phần mềm không hợp pháp.

Ngày 11/6/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã ra Quyết định khởi tố vụ án hình sự về “Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự; đồng thời tổ chức khám xét khẩn cấp 5 địa điểm tại Hà Nội và Phú Thọ là các công ty hoạt động trong lĩnh vực cung cấp máy tính, cài đặt phần mềm để phục vụ công tác điều tra.

Mở rộng xác minh tại một cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh, lực lượng Công an tiếp tục phát hiện thêm 350 máy tính do nhà trường quản lý, sử dụng có dấu hiệu vi phạm tương tự. Toàn bộ số máy tính này được cung cấp bởi Công ty cổ phần Hệ thống thông tin Athena Việt Nam do Bùi Đắc Ánh Dương làm Giám đốc và Công ty TNHH Giải pháp công nghệ Tek-Solution do Khuất Tiến Minh làm Giám đốc, đều có trụ sở tại thành phố Hà Nội.

Quá trình điều tra mở rộng vụ án, Cơ quan Công an tiếp tục khám xét khẩn cấp nơi làm việc, lắp ráp máy tính đối với Lại Hoàng Dương (sinh năm 1975, trú tại phường Láng, thành phố Hà Nội) là Chủ tịch hội đồng quản trị, người đại diện pháp luật của Công ty Cổ phần truyền thông và máy tính Thánh Gióng.

Đây là đơn vị cung cấp máy tính và phần mềm có dấu hiệu sử dụng các công cụ kích hoạt bản quyền trái phép như crack, key lậu, activator nhằm vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền của nhà sản xuất để sử dụng trái phép cho Công ty cổ phần Hệ thống thông tin Athena Việt Nam và Công ty TNHH Giải pháp công nghệ Tek-Solution.

Theo cơ quan điều tra, giá trị bản quyền hợp pháp của hệ điều hành Windows và bộ ứng dụng Microsoft Office hiện dao động từ khoảng 4 - 9 triệu đồng đối với mỗi máy tính. Với số lượng thiết bị vi phạm được phát hiện, thiệt hại trực tiếp đối với các chủ thể quyền được ước tính lên tới hàng chục tỷ đồng.

Không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm máy tính còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động nghiên cứu, phát triển sản phẩm của các doanh nghiệp công nghệ; làm suy giảm hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; tác động tiêu cực đến môi trường cạnh tranh lành mạnh và quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân sở hữu phần mềm.

Bên cạnh đó, việc sử dụng phần mềm được kích hoạt trái phép còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn, an ninh thông tin. Các phần mềm không rõ nguồn gốc có thể bị cài cắm mã độc, phần mềm gián điệp, tạo điều kiện cho các hoạt động tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu và xâm phạm bí mật của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân.

Hiện Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đang tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan để xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Đây là vụ án đầu tiên trên phạm vi cả nước được khởi tố liên quan đến hành vi sử dụng trái phép phần mềm máy tính có bản quyền, thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong đấu tranh, xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.

Cần thay đổi thói quen “xài chùa”

Việc cơ quan chức năng đang triển khai đợt tổng kiểm tra các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trọng tâm là lĩnh vực nội dung, sáng tạo và công nghệ thông tin, là lời cảnh báo đối với thói quen sử dụng phần mềm “bẻ khóa” (crack) của cả khách hàng và doanh nghiệp nhiều năm qua. Trước đây, việc sử dụng phần mềm crack tại Việt Nam được coi là chuyện bình thường, từ sinh viên trường đại học cho đến nhân viên văn phòng, thậm chí cả các kỹ sư đồ họa lành nghề tại các studio hay các công ty công nghệ, phát triển phần mềm, việc sở hữu những bộ công cụ trị giá hàng ngàn USD với giá... 0 đồng thông qua vài thủ thuật cài đặt từ nguồn mạng trôi nổi.

Với nhiều chủ doanh nghiệp, việc “xài chùa” phần mềm đơn giản là cách tiết kiệm chi phí, một lựa chọn ai cũng làm và không gây hại cho ai. Bản quyền hợp pháp cho Windows và Office dao động từ 4 đến 9 triệu đồng mỗi máy. Tính trung bình với 1 doanh nghiệp có khoảng 50 máy tính, chi phí tuân thủ có thể chạm mốc 450 triệu đồng. Đây là khoản chi phí không nhỏ với nhiều doanh nghiệp, bởi vậy không ít doanh nghiệp lựa chọn việc xài bản lậu.

Có cung ắt có cầu. Trên mạng xã hội nhiều hội nhóm vẫn nhận cài đặt các phần mềm lậu với giá siêu rẻ. Một tài khoản quảng cáo chỉ cần cài bản crack full cho các phần mềm chỉnh sửa ảnh, video một lần là xong, khỏi lo về sau, cài đặt từ xa 1-1 mà không cần phải làm gì: “Tải Photoshop, Premiere về nhưng mở lên là lỗi? Illustrator, After Effects cài xong vẫn thiếu file, văng liên tục? AutoCAD lag, mở file nặng là treo máy? Xem hướng dẫn hàng giờ vẫn không cài được? Càng tự mò càng rối, càng sửa càng lỗi nặng hơn? Không phải bạn không biết… mà vì bạn đang sai ngay từ bước đầu: sai bộ cài - thiếu file - chưa tối ưu máy, nên lỗi là điều chắc chắn. Giá nhẹ như không nhưng giá trị cực lớn. Bộ 2D chỉ 300K. Bộ 3D chỉ 100K. Bộ edit video chỉ 200K. Full Crack cài 1 lần dùng lâu dài”, tài khoản H.P giới thiệu.

Thực tế cho thấy, việc sử dụng phần mềm lậu tại Việt Nam không đơn thuần là câu chuyện “cố tình vi phạm”. Ở nhiều trường hợp, người dùng bị ảnh hưởng bởi thói quen xã hội, thiếu nhận thức về bản quyền hoặc rào cản tài chính. Các phần mềm crack được chia sẻ công khai và dễ dàng tiếp cận trên Internet khiến nhiều người xem việc dùng phần mềm lậu là bình thường, đặc biệt ở sinh viên và doanh nghiệp nhỏ.

Chị Nguyễn Thu Quyên, Hà Nội, một kỹ thuật viên chuyên thiết kế sách, báo cho biết chị cũng đang sử dụng bản crack của Adobe Photoshop và Adobe Illustrator. Bản thân chị khi mua máy tính đã nhờ cửa hàng cài sẵn. Thêm vào đó, việc chi trả một tháng vài triệu đồng cho phần mềm bản quyền là quá tải với những người làm thiết kế như chị. Bởi vậy nhiều năm qua chị và đồng nghiệp vẫn hướng dẫn nhau cài đặt các bản crack như một việc hết sức bình thường.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế số phát triển mạnh hơn, quyền sở hữu trí tuệ ngày càng được xem là yếu tố cốt lõi của sáng tạo và cạnh tranh, việc siết chặt quản lý phần mềm lậu không chỉ nhằm bảo vệ các hãng công nghệ, mà ở phương diện sâu xa còn góp phần quan trọng bảo vệ an ninh quốc gia.

Việc sử dụng các phần mềm lậu tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, an ninh thông tin. Chúng thường được cài cắm sẵn các loại mã độc, phần mềm gián điệp, tạo điều kiện cho các hacker tiến hành các hoạt động tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu bí mật, tống tiền hoặc làm tê liệt hệ thống điều hành của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp.

Theo TS.Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), trước đây nhiều hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ diễn ra công khai do nhận thức pháp luật còn hạn chế, trong khi công tác xử lý chưa thực sự quyết liệt. Tuy nhiên “những vụ án như thế này sẽ là tiếng chuông cảnh tỉnh đối với cá nhân, doanh nghiệp trong việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, nhất là trên môi trường số”, luật sư Đặng Văn Cường nhận định.

Ở góc nhìn vĩ mô, Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng việc phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ sẽ góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, đối tác nước ngoài đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam. Song song với công tác xử lý vi phạm, cơ quan chức năng cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật nhằm nâng cao nhận thức và ý thức tuân thủ trong cộng đồng.

Đã đến lúc người tiêu dùng và doanh nghiệp phải thay đổi thói quen xài chùa các phần mềm nhập lậu để tránh các nguy cơ cũng như các rủi ro về pháp lý.