Sống trong vùng tâm chấn

Liên tiếp động đất ở Tây Nguyên

Chỉ trong mấy ngày vừa qua, theo thống kê đã có 10 trận động đất liên tiếp xảy ra tại huyện Kon Plong, tỉnh Kon Tum, gây rung lắc mạnh, ảnh hưởng tới hàng loạt địa phương từ Quảng Nam, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, và các huyện của nước bạn Lào và Campuchia. Từ năm 2021 đến nay, đã có hàng chục trận động đất xảy ra tại khu vực này. Trên thực tế, động đất ở huyện Kon Plong và các huyện lân cận của tỉnh Kon Tum đã bắt đầu từ tháng 4-2021, có những ngày ghi nhận nhiều trận động đất trong một ngày. Từ đầu năm 2022, theo thống kê đã có tới 53 trận động đất lớn nhỏ xảy ra tại tỉnh này.

Đặc biệt, trên địa bàn H. Kon Plông tháng 1 xảy ra 21 trận, tháng 2 xảy ra 5 trận, tháng 3 xảy ra 7 trận, tháng 4 xảy ra 20 trận động đất. Cấp độ rủi ro thiên tai từ cấp 0 đến cấp 1, có độ lớn chủ yếu dưới 4,0; riêng trận động đất xảy ra lúc 12 giờ 54 phút 22 giây ngày 18-4-2022 có độ lớn 4,5 là cao nhất. Trong đó, tại địa bàn xã Đắk Nên và Đắk Ring đã xảy ra nhiều dư chấn động đất. Nhiều dư chấn có tiếng nổ lớn trong lòng đất và làm rung chuyển nhà cửa của người dân trên địa bàn xã, trụ sở làm việc của xã và các điểm trường học trên địa bàn xã,… Trong đó thiệt hại nặng nhất tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú tiểu học xã Đắk Nên. Rung chấn quá lớn đã làm nứt toác vách tường khiến học sinh không ở được. Hiện tại, nhà trường đã bố trí chuyển các em học sinh sang ở các phòng khác.

Lý giải về lý do động đất tăng đột biến ở khu vực này, nơi vốn ít ghi nhận các hoạt động động đất, PGS Cao Đình Triều (Chuyên gia về động đất) khi trả lời báo chí đã chia sẻ, rằng nguyên nhân ở khu vực Bắc Tây nguyên này có thể do động đất kích thích, liên quan đến hoạt động của hồ chứa thủy điện. Xin đưa thông tin để bạn đọc tham khảo: Trước đó, vào 24-3-2021, Nhà máy Thủy điện Thượng Kon Tum đặt tại huyện Kon Plông vận hành và phát điện tổ máy số 1. PGS Cao Đình Triều cho biết thêm rằng khu vực xảy ra động đất nằm trên đứt gãy đang hoạt động có tên Rào Quán - A Lưới, đây là đới đứt gãy mạnh, chạy từ Lào qua A Lưới kéo dài tới Quy Nhơn. Trên đới đứt gãy này từng ghi nhận động đất kích thích xảy ra tại Thủy điện sông Tranh 2 (Quảng Nam) và Thủy điện Đắk Đrinh (Quảng Ngãi) khi các nhà máy này hoạt động tích nước hồ chứa.

Còn nhận định của PGS-TS Nguyễn Hồng Phương, Trung tâm báo tin động đất và cảnh báo sóng thần thì cho rằng đây không có gì bất thường ngoài quy luật chung do đất kích thích. Những quy luật này người ta đã biết rồi nhưng không phải nhất quán cho tất cả các hồ chứa. Có những hồ chứa tích nước xong thì xảy ra động đất ngay nhưng cũng có hồ chứa tích nước xong thời gian lâu hơn mới xảy ra động đất. Điều này phụ thuộc vào sức ép đối với các tầng địa chất ở phía dưới nền đất.

Vào các năm 2011, 2012, tại Quảng Nam cũng xảy ra nhiều trận động đất tại khu vực Thủy điện Sông Tranh 2 đã làm người dân sợ hãi. Nhiều ý kiến đã cho rằng việc tích nước hồ chứa thủy điện là nguyên nhân chính gây nên những trận động đất tại đây. Cũng chính vì thế, khi các trận động đất xảy ra thường xuyên hơn tại Kon Tum, vào thời điểm mà Nhà máy Thủy điện Thượng Kon Tum đặt tại huyện Kon Plông tích nước hồ chứa, vận hành và phát điện tổ máy số 1, điều đó đã khiến nhiều người liên tưởng tới những trận động đất tại Quảng Nam xảy ra trước đó. Và PGS.TS Nguyễn Hồng Phương nhấn mạnh thêm, từ trước đây ở khu vực này vốn rất yên tĩnh, chỉ gần đây mới xảy ra động đất. Nếu khu vực xảy ra động đất ở gần các hồ chứa tích nước thì cũng có khả năng là do hoạt động tích nước hồ chứa, gọi là động đất kích thích.

Thấp thỏm và lo âu

Những ngày qua, người dân huyện Kon Plông (Kon Tum) thấp thỏm lo lắng vì những trận động đất liên tục xảy ra. Chị Nguyễn Thị Lam (ở thị trấn Măng Đen, huyện Kon Plong) cho biết, khoảng gần 13h ngày 18-4, chị đang ngồi trong nhà, bất ngờ thấy bàn, ghế, giường rung lắc dữ dội. Chị hoảng sợ chạy ra khỏi căn nhà cấp 4, sau một lúc lâu mới dám vào lại nhà.

Trận động đất mạnh 4,5 độ xảy ra vào trưa ngày 18-4 cũng tạo nên dư chấn ở nhiều tỉnh thành khác. Người dân các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Gia Lai cũng cảm nhận được sức ảnh hưởng của vụ động đất này. Theo ông Nguyễn Văn Huấn, Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Dự báo (Đài KTTV khu vực Tây Nguyên), Gia Lai bị dư chấn ảnh hưởng tại huyện Kon Plông với tốc độ lan truyền không chỉ ở TP. Pleiku mà các huyện giáp với Kon Tum như Đắk Đoa, Chư Păh, Ia Grai… cũng có thể cảm nhận được hiện tượng rung lắc.

Tại vùng tâm chấn, không chỉ chị Lam, nhiều hộ dân đồng bào ở các xã Đắk Nên và Đắk Ring cũng nơm nớp lo lắng. Camera an ninh tại nhiều hộ gia đình các khu vực lân cận cũng ghi nhận những trận rung lắc mạnh và dư chấn. Những trận động đất trước, chủ yếu xảy ra ở các xã Đắk Tăng, Măng Bút, Ngọc Tem... nhưng những ngày qua thì ở xã Hiếu, Măng Đen, Măng Cành cũng cảm nhận sự rung chuyển. Chỉ trong vòng 3 ngày từ ngày 16 tới ngày 18-4, địa bàn huyện Kon Plông xảy ra 14 trận động đất nhỏ, chưa ghi nhận thiệt hại nhưng khiến đời sống của người dân nơi đây không được bình yên.

Sau hàng chục trận động đất bất thường từ đầu năm, chúng tôi về với Măng Đen, Măng Cành, cái tên xã đã được xác định là vùng tâm chấn của khu vực động đất ảnh hưởng trong thời gian vừa qua. Những bà cụ ngồi chống cằm nhìn về phía núi, những trai tráng ngồi đốt lửa suốt đêm chờ ngóng, những đứa trẻ khóc ré lên mỗi lần nhà rung, và cái lạnh của vùng sơn cước như tê tái hơn trong nỗi nghèo khó của người dân…

Người Xê Đăng, người Ca Dong nghìn đời ở đây, chỉ biết gió mưa, sấm chớp trên bầu trời chứ nào đã biết đến cái chuyện “đất nổ” đùng đùng như những ngày vừa qua. Họ vốn sùng bái tự nhiên với sức mạnh vô biên, nỗi sợ hãi cứ thế lan dần, lan dần trong câu nói, trong mỗi lần chào nhau bằng tiếng Xê Đăng, tiếng Ca Dong và cả bằng tiếng Kinh của người dưới xuôi lên đây định cư đã mấy chục năm rồi, rằng: “Nhà anh có bị nứt không? Lúa còn nhiều đủ ăn để… chạy đất nổ không? Đã làm lán chưa chứ ở nhà xây sập nhà đè chết người đấy!...” và trong câu chuyện bên bàn mỗi tối của người dân giờ là chuyện tính xem đêm nay, đêm mai và nhiều đêm với ngày sau nữa sẽ chạy “đất nổ” làm sao.

Một ông lão ở Măng Cành lo lắng bảo không biết bữa ni đất có “nổ” không? Mà đừng động đất nữa cho người dân bớt sợ, bớt khổ. Bát cơm lúa mới bao ngày trồng cấy mới được qua nhiều nhọc nhằn vừa bưng lên, bỗng nghe “đùng đùng”, thế là té tát chạy ra ngoài nhìn trời, nhìn đất, nhìn người mà ai cũng ngơ ngác như nhau. Rồi tụ lại một chỗ mà hỏi có ai bị sao không? Có nhà nào nứt thêm không? Có con bò con heo nào sợ quá sổng chuồng chạy vào rừng nữa không? Cứ thế rồi chẳng ai dám vào nhà nữa vì sợ. Mâm cơm nguội ngắt rồi vẫn không dám ngồi ăn. Thôi thì đành vừa bưng cơm vừa lo chạy.

Sau mỗi trận nổ đùng đùng dưới lòng đất, hay trên phía thượng nguồn, người ta lại nhìn vào chum lúa, nhìn vào con trâu, con heo trong chuồng mà lo. Lỡ “đất sập”, mình chạy thì kịp, chứ lúa, heo, trâu bò biết đường mô mà chạy. Mình chạy được rồi thì lấy cái gì mà ăn, lấy đất đâu trồng lúa lại?

Các cấp chính quyền đã tiến hành họp khẩn, các nhà khoa học và địa phương đã vào cuộc, những chuyên gia đầu ngành cũng đã vào huyện Kon Plông (Kon Tum) để khảo sát đánh giá tình hình động đất. Những máy móc, các hệ thống quan trắc động đất tại khu vực này cũng đã được lắp đặt để nâng cao năng lực quan trắc, làm cơ sở khoa học có những kiến nghị với chính quyền địa phương và người dân. Các Bộ, Ngành, chuyên gia về động đất và thảm họa cũng đã vào cuộc để có những hướng dẫn ứng phó với các tình huống có thể xảy ra do động đất trên địa bàn tỉnh Kon Tum cho người dân. Điều này đáng mừng bởi có sự phối hợp càng chặt chẽ thì càng giảm thiểu được thiệt hại về người và của.