Phát triển bóng đá hay trục lợi?

Mở rộng cánh cửa cho tất cả

Trong nhiều thập niên, World Cup luôn là sân chơi của nhóm “tinh hoa”. Dù FIFA có tới hơn 200 liên đoàn thành viên, cơ hội tham dự vòng chung kết thực tế lại chủ yếu nằm trong tay các cường quốc châu Âu và Nam Mỹ. Những đội tuyển đến từ châu Á, châu Phi hay khu vực Caribe thường phải vượt qua hành trình vòng loại khắc nghiệt để đổi lấy một suất góp mặt tại ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh. Chính vì thế, khi FIFA thông qua quyết định nâng số đội tham dự từ 32 lên 48 kể từ World Cup 2026, nhiều liên đoàn thành viên xem đây là cuộc cách mạng mang tính lịch sử. Châu Á tăng từ 4,5 lên 8,5 suất. Châu Phi từ 5 lên 9,5 suất. Khu vực CONCACAF tăng từ 3,5 lên 6,5 suất. Nam Mỹ cũng có thêm cơ hội với 6,5 suất thay vì 4,5 suất như trước. Lần đầu tiên trong lịch sử, những quốc gia từng xem World Cup như giấc mơ xa vời bắt đầu nhìn thấy cơ hội thực tế.

Uzbekistan đã lần đầu tiên giành vé dự World Cup. Jordan cũng lần đầu tiên góp mặt. Nhiều đội tuyển như Venezuela, Iraq, Oman hay Curacao giờ đây có thể nghĩ tới World Cup mà không còn cảm giác đó là nhiệm vụ bất khả thi. Chủ tịch FIFA Gianni Infantino nhiều lần nhấn mạnh rằng bóng đá không thể phát triển nếu cơ hội cứ mãi tập trung vào một nhóm nhỏ quốc gia. Theo ông, việc mở rộng World Cup không chỉ là tăng số lượng đội bóng mà còn là cách phân phối cơ hội phát triển đồng đều hơn trên toàn cầu. Lập luận này nhận được rất nhiều sự đồng tình.

Lịch sử cho thấy một kỳ World Cup có thể tạo ra bước ngoặt cho cả một nền bóng đá. Sau khi vào bán kết World Cup 2018, Croatia trở thành thương hiệu bóng đá toàn cầu. Các cầu thủ Croatia tăng mạnh giá trị chuyển nhượng, trong khi hình ảnh quốc gia Đông Âu này xuất hiện dày đặc trên các phương tiện truyền thông quốc tế. Morocco còn là ví dụ rõ nét hơn. Hành trình vào bán kết World Cup 2022 không chỉ tạo nên cơn địa chấn thể thao mà còn giúp quốc gia Bắc Phi này quảng bá du lịch, văn hóa và thu hút đầu tư quốc tế. Đối với những nền bóng đá nhỏ, giá trị lớn nhất của World Cup đôi khi không nằm ở kết quả trên sân cỏ. Đó là cơ hội xuất hiện trước hàng tỷ khán giả. Đó là cơ hội thu hút nhà tài trợ. Đó là cơ hội khiến trẻ em trong nước tin rằng họ cũng có thể trở thành cầu thủ chuyên nghiệp.

Một nghiên cứu của FIFA từng chỉ ra rằng nguồn thu từ việc tham dự World Cup có thể chiếm tỷ trọng rất lớn trong ngân sách hoạt động của nhiều liên đoàn bóng đá nhỏ. Chỉ riêng khoản hỗ trợ tham dự và tiền thưởng cơ bản đã đủ giúp họ đầu tư vào học viện đào tạo trẻ, sân tập và hệ thống thi đấu trong nhiều năm. Nhìn từ góc độ ấy, World Cup 48 đội là một quyết định sáng suốt. Nó giúp bóng đá thế giới trở nên toàn cầu hơn thay vì chỉ là cuộc chơi của những nền bóng đá giàu truyền thống. Tuy nhiên, nếu đây thực sự chỉ là câu chuyện phát triển bóng đá, FIFA có lẽ đã không nhận nhiều chỉ trích đến vậy.

Khi World Cup là cỗ máy kiếm tiền của FIFA

Mỗi lần FIFA mở rộng một giải đấu, giới kinh doanh thể thao đều đặt ra câu hỏi giống nhau: doanh thu sẽ tăng thêm bao nhiêu? Với World Cup 2026, câu trả lời là rất nhiều và nó nhiều đến mức có thể trở thành sự kiện thể thao sinh lợi nhất lịch sử. Từ 64 trận đấu của World Cup 2022, FIFA nâng lên 104 trận ở World Cup 2026. Điều đó đồng nghĩa thêm 40 trận đấu được bán cho các đài truyền hình, thêm hàng triệu vé được bán ra thị trường, thêm hàng trăm giờ nội dung quảng cáo và thêm hàng chục cơ hội kích hoạt thương hiệu cho các nhà tài trợ.

Theo báo cáo chính thức được FIFA công bố, doanh thu của giai đoạn 2023-2026 dự kiến đạt khoảng 13 tỷ USD, tăng gần gấp đôi so với chu kỳ World Cup trước. Trong đó, riêng World Cup 2026 được dự báo đóng góp gần 9 tỷ USD. Đó là con số khổng lồ ngay cả khi so sánh với những giải đấu thể thao lớn nhất hành tinh như Olympic hay Super Bowl. Một thực tế ít được nhắc đến là FIFA hiện phụ thuộc gần như hoàn toàn vào World Cup. Theo báo cáo tài chính của tổ chức này, hơn 80% doanh thu FIFA đến từ World Cup nam. Điều đó khiến giải đấu không chỉ là sự kiện thể thao mà còn là “nguồn sống” của toàn bộ hệ thống.

Từ góc độ kinh doanh, việc mở rộng World Cup gần như là lựa chọn tất yếu. Thêm đội tuyển đồng nghĩa với việc mở thêm thị trường. Khi Uzbekistan dự World Cup, FIFA có thêm hàng chục triệu khán giả tiềm năng tại Trung Á. Khi Jordan giành vé, lượng người xem từ Trung Đông tăng lên. Khi nhiều đội tuyển châu Phi góp mặt hơn, giá trị bản quyền truyền hình tại khu vực này cũng tăng theo. Nói cách khác, mỗi suất tham dự mới đều là một thị trường mới. Đó là logic kinh doanh quen thuộc của bất kỳ ngành công nghiệp giải trí nào.

Nhiều cầu thủ Croatia “đổi đời” sau thành công ở World Cup 2018

Tuy nhiên, những người phản đối cho rằng sự mở rộng này có thể phải trả giá bằng chất lượng chuyên môn. World Cup từ lâu được xem là giải đấu khắc nghiệt nhất hành tinh bởi ngay từ vòng bảng đã xuất hiện những cuộc đối đầu đỉnh cao. Nhưng khi số đội tăng mạnh, khoảng cách trình độ giữa các đội cũng có nguy cơ lớn hơn. Nỗi lo này không phải không có cơ sở. Tại World Cup 2022, nhiều trận đấu giữa các đội thuộc nhóm cuối bảng xếp hạng FIFA đã cho thấy chênh lệch đáng kể về trình độ. Nếu có thêm nhiều đại diện tương tự, nguy cơ xuất hiện những trận đấu một chiều là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Dù vậy, FIFA có lẽ chấp nhận đánh đổi. Bởi xét trên khía cạnh thương mại, giá trị của World Cup hiện không còn nằm hoàn toàn ở chất lượng từng trận đấu. Điều FIFA bán cho thế giới là quy mô, là cảm giác được tham gia, là niềm tin rằng bất kỳ quốc gia nào cũng có cơ hội xuất hiện trên sân khấu lớn nhất hành tinh. Đó là lý do Infantino thường xuyên nhắc đến cụm từ “global game”, môn thể thao toàn cầu. Trong thời đại bóng đá đã trở thành ngành công nghiệp hàng trăm tỷ USD, việc mở rộng World Cup có thể đồng thời phục vụ cả hai mục tiêu. Nó giúp FIFA kiếm nhiều tiền hơn, nhưng nó cũng giúp nhiều quốc gia được tham gia hơn. Thực tế, hai mục tiêu này không nhất thiết mâu thuẫn với nhau. Khoản doanh thu kỷ lục mà FIFA thu được từ World Cup được tái phân phối một phần đáng kể cho các liên đoàn thành viên thông qua các chương trình phát triển bóng đá. FIFA cho biết họ dự kiến tái đầu tư hơn 11 tỷ USD vào các dự án bóng đá trên toàn thế giới trong chu kỳ hiện tại.

Điều đó tạo nên một nghịch lý thú vị. Càng thương mại hóa World Cup, FIFA càng có nhiều nguồn lực để phát triển bóng đá. Càng mở rộng giải đấu, doanh thu càng tăng. Doanh thu càng tăng, nguồn tiền hỗ trợ cho các nền bóng đá nhỏ cũng tăng theo. Bởi vậy, câu hỏi “vì bóng đá hay vì tiền?” có lẽ không còn phù hợp như trước. World Cup 2026 cho thấy bóng đá hiện đại đang vận hành theo một logic khác. Sự phát triển thể thao và lợi ích kinh tế ngày càng đan xen chặt chẽ. FIFA chắc chắn muốn kiếm nhiều tiền hơn từ World Cup. Nhưng cũng không thể phủ nhận rằng hàng chục quốc gia lần đầu tiên được sống trong giấc mơ World Cup nhờ chính quyết định ấy.

Vì thế, nếu phải tìm một câu trả lời ngắn gọn cho cuộc tranh luận kéo dài nhiều năm qua, có lẽ đáp án là: FIFA mở rộng World Cup vì tiền, nhưng chính số tiền đó lại đang góp phần mở rộng bóng đá ra toàn thế giới.