Cú ngã ở đỉnh cao
Ngày 24/7, các quốc gia thành viên “Quy chế Rome” đã bỏ phiếu chấm dứt nhiệm kỳ của ông Karim Khan trên cương vị Công tố viên trưởng Tòa án Hình sự Quốc tế. Quyết định được đưa ra sau nhiều tháng khủng hoảng, bắt nguồn từ cáo buộc ông có hành vi sai trái về tình dục đối với một nữ cộng sự.
Đây là lần đầu tiên kể từ khi ICC được thành lập năm 2002, người đứng đầu Văn phòng Công tố phải rời cương vị trong hoàn cảnh như vậy. Sự kiện nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý của giới luật quốc tế bởi nó diễn ra ngay khi ICC vẫn đang xử lý nhiều hồ sơ có sức ảnh hưởng lớn và chịu sức ép chưa từng có từ nhiều phía.
Những cáo buộc nhằm vào ông Karim Khan xuất hiện từ cuối năm 2025. Người tố cáo cho rằng bà nhiều lần bị ông quấy rối và có hành vi ép buộc về tình dục trong thời gian làm việc. Ông Karim Khan bác bỏ toàn bộ nội dung, khẳng định mình vô tội và cho rằng các cáo buộc không phản ánh đúng sự thật.
Trước sức ép ngày càng lớn, cơ chế điều tra độc lập được kích hoạt để xem xét vụ việc. Trong thời gian đó, ông Karim Khan tuyên bố tạm rời nhiệm vụ nhằm bảo đảm quá trình xác minh diễn ra khách quan và không ảnh hưởng đến hoạt động của Văn phòng Công tố.
Diễn biến vụ việc nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi một cuộc điều tra nội bộ. Trong nhiều tháng, các quốc gia thành viên “Quy chế Rome” liên tục tham vấn về hướng xử lý. Một số ý kiến cho rằng, cần chờ kết quả đầy đủ của quá trình điều tra trước khi đưa ra quyết định cuối cùng. Ngược lại, nhiều nước cho rằng cuộc khủng hoảng kéo dài đã làm suy giảm nghiêm trọng uy tín của ICC và ảnh hưởng đến hoạt động của Văn phòng Công tố.
Cuộc bỏ phiếu ngày 24/7 khép lại những tranh luận đó. Ông Karim Khan không còn giữ cương vị Công tố viên trưởng. ICC bước vào giai đoạn chuyển tiếp với nhiệm vụ tìm người kế nhiệm trong bối cảnh cơ quan này vẫn phải tiếp tục xử lý hàng loạt hồ sơ đang dang dở.
Đối với ông Karim Khan, đây là dấu chấm hết cho nhiệm kỳ bắt đầu từ năm 2021 với rất nhiều kỳ vọng. Khi được bầu làm Công tố viên trưởng, ông được xem là một trong những luật gia quốc tế giàu kinh nghiệm nhất của thế hệ mình. Trước đó, ông Karim Khan từng tham gia nhiều cơ chế điều tra của Liên hợp quốc, xuất hiện tại các tòa án quốc tế ở châu Âu, châu Phi và Trung Đông, đồng thời được đánh giá là người có kiến thức sâu về luật hình sự quốc tế.
Trong thời gian lãnh đạo Văn phòng Công tố, ông thúc đẩy tiến độ xử lý nhiều hồ sơ tồn đọng, tăng cường hợp tác điều tra với các quốc gia thành viên. Ông cũng nhiều lần nhấn mạnh nguyên tắc mọi quyết định của ICC phải dựa trên chứng cứ cũng như “Quy chế Rome” - hiệp ước nêu rõ các quy tắc về cách thức hoạt động của tòa án này được thông qua năm 1998 và hiện đã có 125 quốc gia ký kết.
Ông Karim Khan (bìa trái) kế nhiệm bà Fatou Bensouda (bìa phải) từ năm 2021. Ảnh: JusticeInfo
Nhiệm kỳ của ông Karim Khan cũng chứng kiến một số quyết định thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận quốc tế. Có quyết định được ủng hộ, có quyết định gây tranh cãi, song tất cả đều đưa tên tuổi ông từ phạm vi giới luật học trở thành một gương mặt quen thuộc trên truyền thông toàn cầu.
Chính vì vậy, việc ông phải rời vị trí không chỉ là câu chuyện của một cá nhân. Nó còn tạo thêm một phép thử đối với uy tín của ICC trong giai đoạn định chế này đang chịu nhiều sức ép cả về pháp lý lẫn chính trị.
Với giới quan sát, cuộc bỏ phiếu khép lại một cuộc khủng hoảng kéo dài nhiều tháng. Với ông Karim Khan, nó đánh dấu sự kết thúc đột ngột của một hành trình nghề nghiệp mà phần lớn thời gian được dành cho các phòng xử án và những cuộc điều tra về các tội ác nghiêm trọng nhất theo luật quốc tế.
Vòng tròn cay đắng của một sự nghiệp đồ sộ
Nếu cuộc bỏ phiếu ngày 24/7 khép lại một nhiệm kỳ đầy biến động, thì để đi đến vị trí cao nhất của Văn phòng Công tố ICC, ông Karim Khan đã mất hơn 30 năm theo đuổi luật hình sự quốc tế.
Ông Karim Khan là người đã thúc đẩy ICC phát lệnh bắt giữ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Ảnh: Jerusalem Post
Sinh năm 1970, tại Edinburgh (Scotland) trong một gia đình gốc Pakistan, ông Karim Khan sớm lựa chọn con đường luật học. Sau khi tốt nghiệp King's College London, ông gia nhập Đoàn luật sư Anh và Xứ Wales, bắt đầu sự nghiệp tranh tụng vào đầu thập niên 1990. Đó cũng là thời điểm luật hình sự quốc tế bước vào giai đoạn phát triển mạnh sau khi hàng loạt tòa án quốc tế được thành lập để xử lý những tội ác xảy ra trong các cuộc xung đột ở châu Âu và châu Phi.
Ông Karim Khan nhanh chóng tìm thấy hướng đi của mình trong lĩnh vực vốn đòi hỏi kiến thức pháp lý chuyên sâu, khả năng xử lý chứng cứ phức tạp và sức chịu đựng lớn trước áp lực dư luận. Trong nhiều năm, ông lần lượt tham gia các cơ chế tư pháp quốc tế liên quan đến Nam Tư cũ, Rwanda và Sierra Leone, rồi xuất hiện trong nhiều vụ án được cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm.
Điểm khác biệt của Karim Khan là ông không chỉ làm công tố. Có giai đoạn, ông đảm nhiệm vai trò luật sư bào chữa trước các tòa án quốc tế, đại diện cho những bị cáo bị truy tố về các tội danh nghiêm trọng. Trải nghiệm ở cả hai phía tranh tụng giúp ông hiểu rõ cách vận hành của hệ thống tư pháp quốc tế, đồng thời tạo dựng danh tiếng là một luật sư có kỹ năng tranh tụng sắc bén và am hiểu thủ tục tố tụng.
Nhiều đồng nghiệp đánh giá ông là người chuẩn bị hồ sơ rất kỹ, theo đuổi lập luận pháp lý đến cùng và ít khi để yếu tố cảm xúc chi phối công việc. Chính phong cách ấy giúp ông được lựa chọn cho nhiều nhiệm vụ điều tra và truy tố có tính chất đặc biệt.
Từ vị thế người phán quyết, ông Karim Khan trở thành đối tượng bị phán xử và khép lại sự nghiệp tại ICC trong tai tiếng. Ảnh: The New Yorker
Một trong những dấu mốc quan trọng là khi ông Karim Khan được bổ nhiệm làm Cố vấn đặc biệt, sau đó là Trưởng nhóm Điều tra của Liên hợp quốc về các tội ác do tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng gây ra tại Iraq. Nhiệm vụ của nhóm điều tra là thu thập, bảo quản và phân tích chứng cứ phục vụ các tiến trình tố tụng trong tương lai. Công việc diễn ra trong nhiều năm, với khối lượng tài liệu khổng lồ và sự phối hợp của nhiều quốc gia.
Đến năm 2021, ông Karim Khan được bầu làm Công tố viên trưởng ICC, kế nhiệm bà Fatou Bensouda. Đó là đỉnh cao trong sự nghiệp của một luật gia đã dành phần lớn cuộc đời cho các cơ chế tư pháp quốc tế.
Trên cương vị mới, ông nhiều lần khẳng định Văn phòng Công tố phải hoạt động độc lập, mọi quyết định đều phải dựa trên chứng cứ và quy định của “Quy chế Rome”. Trong nhiệm kỳ của mình, ông Khan chỉ đạo xử lý nhiều hồ sơ được dư luận quốc tế quan tâm, từ các cuộc xung đột ở châu Phi, Trung Đông đến châu Âu.
Một số quyết định của Văn phòng Công tố nhận được sự ủng hộ, trong khi một số khác vấp phải phản ứng mạnh từ nhiều phía. Dù vậy, ông Karim Khan vẫn giữ quan điểm rằng công tố viên không có quyền lựa chọn đối tượng điều tra theo sức ép chính trị, mà chỉ có trách nhiệm làm việc trên cơ sở chứng cứ và thẩm quyền pháp lý của ICC.
Chính những hồ sơ đó đưa tên tuổi ông Karim Khan vượt ra ngoài giới luật học. Từ một luật sư ít được công chúng biết đến, ông trở thành gương mặt thường xuyên xuất hiện trên truyền thông quốc tế mỗi khi ICC đưa ra những quyết định quan trọng.
Nhìn lại toàn bộ hành trình ấy, có thể thấy sự nghiệp của ông Karim Khan gần như song hành với quá trình phát triển của nền tư pháp hình sự quốc tế hiện đại. Ông từng là luật sư bào chữa, công tố viên, điều tra viên của Liên hợp quốc và cuối cùng là người đứng đầu cơ quan công tố của ICC. Mỗi cương vị đều gắn với những hồ sơ phức tạp, những phiên tòa kéo dài và những cuộc tranh luận chưa bao giờ dứt về công lý quốc tế.
Bởi vậy, việc ông Karim Khan rời ICC không chỉ khép lại nhiệm kỳ của một Công tố viên trưởng. Nó cũng đánh dấu điểm dừng của một sự nghiệp từng được xây dựng qua hàng chục năm trong lĩnh vực pháp lý đặc biệt khắc nghiệt này.
Cho đến nay, ông Karim Khan vẫn bác bỏ các cáo buộc nhằm vào mình. Những tranh cãi liên quan đến vụ việc nhiều khả năng sẽ còn được nhắc đến trong thời gian tới. Song, dù diễn biến tiếp theo ra sao, cuộc bỏ phiếu tại ICC ngày 24/7 vẫn sẽ là dấu mốc khó có thể tách rời khi nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của ông.
Trong hơn 3 thập kỷ hành nghề, Karim Khan từng đứng ở nhiều vị trí khác nhau trong các phòng xử án quốc tế: đại diện cho bên buộc tội, tham gia bào chữa, chỉ đạo điều tra và điều hành cơ quan công tố của ICC. Nhưng, sự nghiệp ấy đã khép lại bằng một vòng lặp buồn, khi chính ông lại đứng ở vị trí của người bị phán xử. Dù không có bản án hình sự nào được tuyên, nhưng “bản án cuộc đời” như vậy cũng đủ nghiệt ngã với ông rồi.
