Nữ nô lệ da đen thành siêu điệp viên

Nhờ trí thông minh, sự khéo léo và mối quan hệ với gia đình quyền lực Van Lew, Mary Jane Richards đã đứng lên đấu tranh cho sự nghiệp bãi nô với tư cách là một điệp viên bí ẩn.

Một khởi đầu khiêm tốn

Không có gì ngạc nhiên khi những chi tiết về cuộc đời của một điệp viên và cựu nô lệ lại khó nắm bắt đến vậy. Những câu chuyện và bút danh khác nhau của bà thay đổi và hòa quyện như những cái bóng được tạo ra bởi một chiếc đèn pin di động, khiến các nhà sử học ngày nay cũng gặp khó khăn trong việc lần theo dấu vết của Mary Jane Richards, khó nắm bắt như những kẻ thù của bà đã từng gặp phải khi bà còn sống. Nhưng thông qua công trình của các học giả như Lois Leveen và Elizabeth Varon, độc giả có thể phác họa một cách khá chính xác cuộc đời của nữ điệp viên trong nội chiến Mỹ này.

Nữ nô lệ da đen thành siêu điệp viên -0
Bức tranh mô tả gia đình người Mỹ gốc Phi chạy trốn khỏi chế độ nô lệ ở miền Nam Hoa Kỳ trong Nội chiến. (Ảnh: Public Domain).

Mary Jane Richards đôi khi được gọi là Mary Elizabeth Bowser hoặc Mary Richards Denman. Câu chuyện của bà bắt đầu từ chế độ nô lệ đến nghề điệp viên. Bà đã thu thập thông tin tình báo ở cấp cao nhất của Liên minh miền Nam và chuyển giao cho Liên bang miền Bắc xử lý.

Mary Jane Richards có lẽ sinh vào khoảng năm 1840 gần Richmond, Virginia. Cha mẹ chính xác của bà không được biết rõ, và bản thân Richards cũng đã có những lời kể khác nhau về điều này. Nhưng mọi người biết rằng từ khi còn nhỏ, có lẽ là từ khi sinh ra, Richards đã bị John và Eliza Van Lew, những người bản xứ giàu có ở Richmond, bắt làm nô lệ.

Một hồ sơ rửa tội ngày 17/5/1846 cho một "Mary Jane" "thuộc về bà Van Lew" xuất hiện tại Nhà thờ Saint John ở Richmond. Bằng chứng cho thấy Mary là một đứa trẻ thông minh khác thường. Con gái của Eliza Van Lew, Elizabeth Van Lew nổi tiếng, đã gửi Mary Richards đi học ở miền Bắc, có thể là Philadelphia. Một bài báo ngày 27/7/1900 trên tờ Richmond and Manchester Evening Leader về Elizabeth Van Lew, đã gọi Richards là "người hầu gái thông minh hơn bình thường" của Van Lew.

Nữ nô lệ da đen thành siêu điệp viên -0
Chân dung nữ điệp viên Mary Jane Richards.  (Ảnh: encyclopediavirginia)

Việc Richards được rửa tội tại nhà thờ của gia đình Van Lew và được gửi đến miền Bắc để học chính quy cho thấy bà đã nhận được sự ưu ái đặc biệt từ các bà chủ của mình ngay từ khi còn nhỏ. Sau khi hoàn thành chương trình học, Richards được Van Lew gửi đến Liberia vào năm 1855. Liberia là một dự án của Hiệp hội Thuộc địa Hoa Kỳ, nhằm mục đích cung cấp đất đai riêng cho người Mỹ gốc Phi ở châu Phi.Một số nguồn tin cho rằng Richards được dự định làm công việc truyền giáo ở đó, nhưng Lois Leveen-một chuyên gia về Richards-đã đặt câu hỏi về tính chính xác của tuyên bố này. Dù thế nào đi nữa, thời gian bà ở Liberia cũng chỉ là phù du: Richards không hạnh phúc ở đất nước châu Phi này và đã thuyết phục Elizabeth Van Lew đưa bà trở về Mỹ vào năm 1860.

Tuy nhiên, hành trình trở về Mỹ của bà không hề suôn sẻ. Luật pháp Virginia cấm bất kỳ người da đen nào rời Virginia đi học trở về, và Richards đã bị bắt tại Richmond vì tội "lang thang trên đường phố tự xưng là một phụ nữ da màu tự do". Richards đã khai với cai ngục một vài tên giả trước khi cuối cùng thừa nhận mình là Mary Richards. Bà được thả về dưới sự giám hộ của Eliza Van Lew.Van Lew khai với tòa rằng Mary bị bắt làm nô lệ-điều này có nghĩa là bà có thể được trả tự do -mặc dù trên thực tế bà đã sống như một người phụ nữ tự do. Như nhà nghiên cứu Leveen đã lưu ý, tình tiết đầu này tiết lộ “ngay cả trước chiến tranh, Richards đã rất giỏi che giấu danh tính khi bà cảm thấy việc đó hữu ích để bảo vệ mình khỏi sự giám sát của chính quyền” - một điềm báo rõ ràng về những gì sắp xảy ra.

Nữ nô lệ da đen thành siêu điệp viên -0
Tranh Sơn dầu trên vải  "Harriet Beecher Stowe," 1853, của Alanson Fisher. (Ảnh: Public Domain)

Vào tháng 4/1861, Richards kết hôn với Wilson Bowser, một người cũng là nô lệ - mặc dù ông hầu như không xuất hiện trong hồ sơ cuộc đời của bà sau thời gian này, cho thấy cuộc hôn nhân này không kéo dài lâu. Điều này đã mang lại cho bà biệt danh “Bowser'' - nhiều hồ sơ cho thấy bà mang họ đó. Hơn nữa, đám cưới bị phủ bóng bởi những đám mây đen chiến tranh. Hội nghị Virginia đã bỏ phiếu ly khai khỏi Liên bang vào ngày hôm sau và Richmond sớm được thành lập làm thủ đô của Liên minh miền Nam non trẻ.

Gia đình Van Lew thấy mình đã đến nhầm thủ đô - hay có lẽ là vậy - bởi vì họ có cảm tình với miền Bắc. Elizabeth Van Lew và Mary Richards bắt đầu chăm sóc và an ủi những người lính Liên minh miền Bắc bị bắt làm tù binh trong thành phố. Những nỗ lực này đã phát triển thành một mạng lưới gián điệp bao gồm cả người Mỹ gốc Phi tự do và nô lệ. Van Lew là trung tâm của mạng lưới này.

"Ngay từ những tháng đầu của cuộc chiến, mạng lưới liên chủng tộc này đã hỗ trợ những người lính Hoa Kỳ bị giam giữ trong thành phố bằng cách mang thức ăn và thuốc men, trao đổi thông tin và tiếp tay cho họ trốn thoát đến các vùng lãnh thổ do Liên minh miền Bắc kiểm soát", nhà nghiên cứu Leveen viết trong Tạp chí Thời kỳ nội chiến. Bà tiếp tục, "Đến năm 1864, lực lượng ngầm đã tuồn thông tin tình báo quân sự và chính trị cho quân đội Hoa Kỳ".

Mọi người biết rằng Richards đã tham gia vào các hoạt động gián điệp này, mặc dù chi tiết chính xác về công việc của bà rất khó xác nhận. Những chi tiết thêu dệt hoang đường đã được thêm thắt vào câu chuyện của Richards và được lặp lại trong sách vở và bài viết. Những câu chuyện về việc Richards khâu tin nhắn vào quần áo của Varina Davis hay chạy trốn khỏi quân Liên minh miền Nam trên một chiếc xe chở phân có lẽ cần nghiên cứu thêm.

Tuy nhiên, có bằng chứng xác đáng cho thấy Van Lew đã sắp xếp Richards làm người hầu trong Nhà Trắng của Liên minh miền Nam, nơi bà thu thập thông tin tình báo bằng cách nghe lén các cuộc trò chuyện và đọc tài liệu. Theo Trung tâm Nghiên cứu tình báo của Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA), trí nhớ siêu phàm của Richards cho phép bà lặp lại từng chữ một nội dung của các tài liệu mà bà đã đọc.Van Lew đã ám chỉ về hoạt động thu thập thông tin của Mary Richards trong một mục nhật ký ngày 14/5/1864: “Khi tôi mở mắt vào buổi sáng, tôi hỏi người hầu, ‘Có tin gì không, Mary?’ và người phục vụ của tôi luôn chu đáo!”. Bà nói thêm rằng người da đen thường thu thập được “những tin tức đáng tin cậy nhất” và “họ chắc chắn thể hiện sự khôn ngoan, thận trọng và điều này thật tuyệt vời”.

Hoạt động hậu chiến

Mặc dù gia đình Van Lew dường như không thể giải phóng Richards một cách hợp pháp trước chiến tranh, nhưng Richards chắc chắn đã có được tự do khi Liên minh miền Nam sụp đổ. Mặc dù bà rời Richmond một thời gian ngắn vào năm 1864, Richards đã quay trở lại sau khi Quân đội Hoa Kỳ chiếm thành phố vào tháng 4/1865. Là một phụ nữ da đen có học thức, bà được săn đón rất nhiều sau chiến tranh, đặc biệt là với việc thành lập các trường học để dạy dỗ những người nô lệ cũ. Bà đã dành một thời gian giảng dạy tại các trường học này.

Nữ nô lệ da đen thành siêu điệp viên -0
Một tấm bưu thiếp từ năm 1906 mô tả dinh thự của Elizabeth Van Lew. (Ảnh: Public Domain)

Năm 1865, bà rời Richmond và đi về phía bắc để giảng bài (dưới những cái tên giả) về những trải nghiệm của mình trước và trong chiến tranh. Một ấn phẩm, tờ Anglo African, đã mô tả vị giảng viên trẻ này là "Rất mỉa mai và đôi khi khá hài hước". Một tờ báo khác, tờ Eagly, đưa tin rằng Richards lập luận rằng người Mỹ gốc Phi nên có quyền bầu cử và được đối xử bình đẳng. Năm 1867, Richards thành lập một trường học của riêng mình dành cho những nô lệ được giải phóng ở Georgia. Tại đó, bà là giáo viên duy nhất của hơn 200 học sinh. Vào thời điểm này, bà cũng gặp nhà hoạt động bãi nô lệ và tiểu thuyết gia nổi tiếng Harriet Beecher Stowe, tác giả của tác phẩm “Uncle Tom’s Cabin”.

Trong một lá thư gửi Gilbert L. Eberhart, Giám đốc Giáo dục của Cục Giải phóng Nô lệ Georgia, Richards khẳng định rằng bà đã tái hôn, lần này là với một người đàn ông họ Garvin. Theo lá thư, chồng bà đã đến Havana, Cuba, và bà dự định sẽ theo ông đến đó. Chuyện gì đã xảy ra với Garvin và kế hoạch đoàn tụ với ông ở Cuba vẫn còn là một bí ẩn, bởi vì lá thư cuối cùng được biết đến của Richards không hề nhắc đến Garvin. Trong một tin nhắn gửi Elizabeth Van Lew từ năm 1870, Richards, giờ ký tên là M.J. Denman, yêu cầu Van Lew không gửi thêm tiền vì Richards đang cố gắng kiếm sống bằng nghề giáo viên và thợ may ở thành phố New York.

Từ đó, Richards biến mất khỏi lịch sử. Thật trùng hợp khi một điệp viên đột nhiên xuất hiện trên màn ảnh lịch sử rồi lại chìm vào quên lãng một cách bí ẩn. Những gì bà đã làm với những năm tháng còn lại của cuộc đời chỉ có thể được đoán định.Nhưng dù số phận đưa đẩy thế nào, bà cũng đã để lại những đóng góp to lớn cho sự nghiệp của Liên minh miền Bắc trong nội chiến và những nỗ lực hỗ trợ nô lệ được giải phóng trong thời kỳ Tái thiết. Người phụ nữ với nhiều tên gọi này luôn giữ vững cốt lõi bản sắc của mình: làm việc vì lợi ích của những người Mỹ gốc Phi đồng hương, bất chấp rủi ro và chi phí cá nhân.

Long Nguyễn

Các tin khác

Dòng tiền bẩn và cuộc rượt đuổi không cân sức

Dòng tiền bẩn và cuộc rượt đuổi không cân sức

Một báo cáo mới từ Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) xác nhận con số gây sốc khi mỗi năm có hơn 6.000 tỷ USD tiền bẩn được “rửa” trên phạm vi toàn cầu. Đằng sau con số khổng lồ ấy, một vấn đề đáng lo ngại là hệ thống tài chính thế giới đang bị bào mòn bởi một thế hệ tội phạm mới được trang bị trí tuệ nhân tạo, sử dụng tiền mã hóa và những kẽ hở pháp lý xuyên biên giới.

Bóc tách mạng lưới do thám cộng đồng tại Anh

Bóc tách mạng lưới do thám cộng đồng tại Anh

Một sĩ quan Lực lượng Biên phòng Anh cùng một quan chức thương mại Hồng Kông tại London đã bị tòa án kết tội liên quan hoạt động gián điệp và theo dõi những người bất đồng chính kiến dưới vỏ bọc “cảnh sát ngầm”.

Bí ẩn “nữ thánh chiến”

Bí ẩn “nữ thánh chiến”

Trong nhiều năm, phụ nữ trong các tổ chức thánh chiến thường được nhìn nhận như “cô dâu thánh chiến”, họ vừa đảm nhiệm hậu cần hoặc thực hiện đánh bom liều chết. Tuy nhiên, hiện nay cách nhìn này không còn chính xác.

Điệp viên Lovchikov và cuộc “hội ngộ bất ngờ” ở Rotterdam

Điệp viên Lovchikov và cuộc “hội ngộ bất ngờ” ở Rotterdam

Thượng úy Vasily Lovchikov bất ngờ nhận lệnh triệu tập tới sở chỉ huy quân đoàn ở Blagoveschensk. Tại đây, ông có cuộc gặp riêng với một đại tá hải quân, người được cho là phái viên của Tổng cục Tình báo Bộ Tổng tham mưu (GRU) từ Moscow đến để tuyển chọn nhân sự cho Học viện Ngoại giao Quân sự. Trước sự ngỡ ngàng của Vasily về cơ hội đào tạo và làm việc ở nước ngoài, vị đại tá trực tiếp đưa ra lời đề nghị mời ông tham gia kỳ thi tuyển sinh.

Oleg Lyalin: Điệp viên KGB và vụ đào tẩu làm rung chuyển London

Oleg Lyalin: Điệp viên KGB và vụ đào tẩu làm rung chuyển London

Một cuộc tình, một vụ bắt giữ vì lái xe trong lúc say rượu và quyết định đào tẩu của một sĩ quan KGB đã dẫn tới một trong những vụ trục xuất nhân viên tình báo lớn nhất thời Chiến tranh Lạnh. Tháng 9/1971, Anh trục xuất 105 quan chức Liên Xô bị nghi hoạt động tình báo; Moscow đáp trả bằng việc trục xuất 18 nhân viên ngoại giao Anh. Nhưng đằng sau vụ bê bối tưởng như bắt đầu từ một cuộc say rượu ấy là cả một chiến dịch phản gián đã được MI5 chuẩn bị từ nhiều năm trước.

Jos Leijdekkers- Kẻ làm chao đảo hai châu lục

Jos Leijdekkers- Kẻ làm chao đảo hai châu lục

Dư luận quốc tế vẫn còn xôn xao trước tin Ủy ban Châu Âu (EC) ngừng mọi hoạt động viện trợ Sierra Leone từ ngày 1-10-2026. Trước đó Liên minh Châu Âu (EU) có kế hoạch viện trợ quốc gia Tây Phi 18 triệu euro vào năm 2026 và 20,5 triệu euro vào năm 2027. Lý do được EC đưa ra là chính phủ Sierra Leone từ chối trục xuất ông trùm ma túy Jos Leijdekkers về Hà Lan.

Con đường biến bác sĩ trẻ trở thành “siêu trộm”

Con đường biến bác sĩ trẻ trở thành “siêu trộm”

Sau khi đột nhập liên tiếp 3 tiệm vàng lấy trộm tài sản có trị giá hơn 5 tỷ đồng, Nguyễn Duy Nhật (sinh năm 1966, trú tại phường Thanh Thủy, TP Huế, thời điểm gây án là bác sĩ khoa Đột quỵ, Bệnh viện Trung ương Huế) mới sa lưới Công an. Nhìn lại hành trình đột nhập 3 tiệm vàng để lấy trộm tài sản, mới thấy được vị bác sĩ đã lên kế hoạch từng chi tiết và phương thức, thủ đoạn như những tên “siêu trộm” chuyên nghiệp…

Hải quân Anh sử dụng tàu bẫy trong Thế chiến I và II

Hải quân Anh sử dụng tàu bẫy trong Thế chiến I và II

Trong Thế chiến thứ nhất, người Anh đã sử dụng các tàu bẫy để chống lại tàu ngầm Đức. Bước sang Thế chiến thứ hai, Bộ Hải quân Anh quyết định khôi phục chiến thuật này. Liệu đây có phải là một quyết định sáng suốt? Câu trả lời đã được thể hiện qua trận hải chiến diễn ra vào ngày 29/6/1940 giữa một tàu ngầm Đức và một tàu bẫy của Anh.

Scientology và cộng đồng tình báo Mỹ

Scientology và cộng đồng tình báo Mỹ

Từ lâu, dư luận biết khá nhiều về mối quan hệ đặc biệt giữa Giáo hội Scientology với cộng đồng tình báo Mỹ. Sâu xa Scientology còn có mối quan hệ phức tạp, bí mật với giới quyền lực và bộ máy tình báo phương Tây. Chủ đề đặc biệt này vừa được tạp chí trực tuyến Nga Lưu trữ Lịch sử gián điệp (EAH) cập nhật.

Những dấu vết trong nghi án tình báo Anh

Những dấu vết trong nghi án tình báo Anh

Điều gì đã khiến những liên lạc, thông tin về mục tiêu và các bước chuẩn bị bị cáo buộc trở thành đầu mối của một cuộc điều tra an ninh? Vụ truy tố Joshua Cammidge đang làm lộ những dấu vết dẫn tới một mắt xích trong nghi án tình báo tại Anh.

Leonid Shevchenko - điệp viên hai mang ba lần phản bội Tổ quốc

Leonid Shevchenko - điệp viên hai mang ba lần phản bội Tổ quốc

Trung tâm Quan hệ Công chúng thuộc Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB) vừa công bố các tài liệu đã được giải mật của Cục An ninh Liên bang Nga tỉnh Kursk, liên quan đến hồ sơ vụ án hình sự đối với Leonid Shevchenko, sinh năm 1922, kẻ bị kết án về tội phản quốc trong những năm chiến tranh và tội hoạt động gián điệp sau chiến tranh.

Cuộc đua giữa tàu ngầm Nga và đội săn ngầm từ trên cao của NATO

Cuộc đua giữa tàu ngầm Nga và đội săn ngầm từ trên cao của NATO

Kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc, khả năng tác chiến chống tàu ngầm của Khối quân sự NATO đã suy yếu đáng kể do việc giảm đầu tư và thay đổi ưu tiên. Tuy nhiên, trước sự gia tăng các cuộc tuần tra bằng tàu ngầm của Nga - đặc biệt là các tàu lớp Borei và Yasen tiên tiến - gần biên giới các nước NATO và ở các vùng biển chiến lược như Biển Baltic, Bắc Cực, Bắc Đại Tây Dương và Địa Trung Hải đã khiến các đồng minh châu Âu lo ngại.

Về 2 quả bom nhiệt hạch trong vụ tai nạn Broken Arrow

Về 2 quả bom nhiệt hạch trong vụ tai nạn Broken Arrow

Cách đây hơn 65 năm, rạng sáng ngày 24/1/1961, một vụ tai nạn máy bay kinh hoàng diễn ra, khiến máy bay ném bom B-52 của Không quân Mỹ (USAF) văng ra hai trái bom nhiệt hạch xuống North Carolina nhưng chưa kích nổ. Sự may mắn tình cờ này đã cứu nước Mỹ khỏi thảm họa “gậy ông đập lưng ông”.

Stanley Weyman: Từ mạo danh đến hào quang quyền lực

Stanley Weyman: Từ mạo danh đến hào quang quyền lực

Khuôn viên Nhà Trắng, Washington D.C., một ngày cuối tháng 7/1921. Trong bức ảnh chụp chính thức hôm đó, một người đàn ông trong lễ phục trắng đứng cạnh một người phụ nữ được báo chí Mỹ khi đó gọi là Công chúa Fatima của Afghanistan và đoàn tùy tùng, ngay sau cuộc tiếp kiến Tổng thống Warren G. Harding. Trên ngực người đàn ông ấy lấp lánh những tấm huân chương. Bức ảnh nhanh chóng xuất hiện trên báo chí Mỹ. Ít lâu sau, một lá thư khiếu nại gửi tới Bộ Ngoại giao Mỹ bắt đầu kéo sập vai diễn ấy. Người đàn ông trong ảnh không giữ bất kỳ chức vụ nào ở bộ trên, mà chỉ là một kẻ giả danh đến từ Brooklyn, chưa học xong trung học.

Vì sao Mỹ mất 20 năm vẫn không thể đánh bại Taliban?

Vì sao Mỹ mất 20 năm vẫn không thể đánh bại Taliban?

Tháng 10/2001, Mỹ cùng các đồng minh mở chiến dịch quân sự tại Afghanistan với mục tiêu truy quét Al-Qaeda và buộc Taliban giao nộp Osama bin Laden. Chỉ trong vài tuần, chính quyền Taliban sụp đổ, Kabul thất thủ. Nhưng chiến thắng đấy không khép lại cuộc chiến. 20 năm sau, khi quân đội Mỹ và NATO rời Afghanistan, Taliban trở lại thủ đô. Từ một chiến dịch chống khủng bố có mục tiêu tương đối rõ, Washington đã bước vào cuộc chiến kéo dài hai thập niên. Vì sao một lực lượng từng bị đánh bật khỏi quyền lực lại có thể trở lại sau 20 năm?

Một góc KGB qua lời kể của Aleksei M. Kozlov

Một góc KGB qua lời kể của Aleksei M. Kozlov

Đây là cuộc phỏng vấn đặc biệt diễn ra ngày 20/12/2009 giữa Anh hùng, Đại tá KGB Aleksei M. Kozlov với tờ Izvestia của Nga về hoạt động quy mô toàn cầu của “Cục S” hay còn gọi là “Cục tình báo bất hợp pháp” trong thời gian Chiến tranh Lạnh.

Mossad tiếp cận cựu Tổng thống Iran Ahmadinejad như thế nào?

Mossad tiếp cận cựu Tổng thống Iran Ahmadinejad như thế nào?

Tháng 5/2026, tờ The New York Times (NYT) khẳng định rằng Israel và Mỹ có kế hoạch thay đổi chế độ tại Iran - và cựu Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad sẽ là người lên lãnh đạo đất nước. Vào thời điểm đó, bài báo nghe có vẻ khá hoang đường. Nhưng mới đây, NYT đã tiến xa hơn nhiều. Trong một bài phóng sự điều tra mới, các nhà báo của NYT đã kể lại câu chuyện về chiến dịch kéo dài nhiều năm của tình báo Israel nhằm tiếp cận ông Ahmadinejad.

Cái giá của nạn phân biệt chủng tộc

Cái giá của nạn phân biệt chủng tộc

Ngày 17/7/1944 đã xảy ra một thảm họa tồi tệ nhất trên đất Mỹ trong thời kỳ Thế chiến II. Mặc dù các cuộc điều tra không thể xác định được thủ phạm, nhưng rõ ràng một trong những nguyên nhân chính gây ra biến cố đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm người này chính là chế độ phân biệt chủng tộc trong Lực lượng Hải quân Mỹ.