Chứng nhân của một quá khứ phi thường
Cụm thung lũng bên bờ sông Supe ở vùng ven biển Bắc - Trung bộ Peru được gọi là Norte Chico, nổi bật hơn nhiều so với các khu vực địa lý khác về số lượng, quy mô và sự phức tạp của các khu định cư cổ đại. Nơi đây được coi là chứng nhân của một quá khứ phi thường. Các trung tâm đô thị ban đầu của nền văn minh cổ đại này bao gồm Banduria (4000-2000 trước Công nguyên), Aspero (3700-2500 trước Công nguyên), và Caral, còn được gọi là Caral-Supe (3500-2000 trước Công nguyên).
Theo các nhà sử học, Caral vượt xa hai thành phố kia về sức mạnh và tầm ảnh hưởng, được mệnh danh là "thành phố cổ nhất châu Mỹ và là một trong những thành phố sớm nhất trên thế giới". Trên thực tế, sự trỗi dậy của nền văn minh ở Peru đã diễn ra trước nền văn minh Olmec (nền văn minh lâu đời nhất ở Trung Mỹ) ít nhất 1.500 năm. Tuy nhiên, không giống như các nền văn hóa khác trên thế giới, quá trình đô thị hóa ở Peru diễn ra hoàn toàn biệt lập.
Đầu tiên, việc săn bắt và hái lượm để kiếm sống tại vùng Norte Chico ngày nay của Peru, được ghi nhận sớm nhất là vào khoảng năm 9500-8000 trước Công nguyên. Các nhóm nhỏ người tiền sử bắt đầu chọn lọc cây trồng và làm vườn, và tàn tích của các kênh tưới tiêu được xác định có niên đại từ thời kỳ đó. Những nhóm người có cùng chung mối quan tâm, quan niệm về vũ trụ, tôn giáo đã tập hợp nhau lại để tạo nên các khái niệm tâm linh.
Ở thời kỳ tiếp theo, sự hợp tác kinh tế lan rộng khắp dãy Andes và các cộng đồng ven biển Bắc Peru. Nông nghiệp phát triển và đến năm 3.200 trước Công nguyên, bông đã trở thành một loại cây trồng thương mại quan trọng. Việc thuần hóa các loài lạc đà cũng nở rộ vào khoảng thời gian này. Các ghi chép thực địa của nhà khảo cổ học nổi tiếng người Peru Ruth Shady Solis và cộng sự cũng hé lộ về sự hình thành, phát triển và sụp đổ của các nền văn minh cổ đại trong khu vực này.
Sông Supe màu mỡ và các nhánh sông của nó uốn lượn vào bờ biển từ vùng chân núi phía Tây dãy Andes đến các đồng bằng ven biển khô cằn. Cảnh sắc tươi tốt của thung lũng đã biến nơi đây thành 21 khu định cư cổ đại có chung kiến trúc và phân bố đô thị với niên đại từ thời kỳ hậu cổ đại (3500 trước Công nguyên). Ven bờ biển Thái Bình Dương, tại cửa sông Supe, là di chỉ hậu cổ đại của Aspero (3700-2500 trước Công nguyên).
Khi áp lực dân số gia tăng tại Aspero cùng với sự phức tạp về mặt xã hội, các cộng đồng đã tách ra thành các nhóm khác nhau, di chuyển lên thung lũng sông Supe, thành lập các làng mạc ở thượng nguồn. Tuy nhiên, vị trí của Aspero đã mang lại cho thị trấn một vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế ban đầu của khu vực, cung cấp khả năng tiếp cận các đàn cá dồi dào di chuyển theo dòng hải lưu Humboldt lạnh giá, cũng như kiểm soát hoạt động buôn bán muối biển với các cộng đồng nội địa đang phát triển.
Hình mẫu của một tổ chức chính trị - xã hội
Caral và các cộng đồng lân cận khác được xây dựng cách bờ biển 10km, trong thung lũng sông Supe hoặc trên cao nguyên khô cằn trải dài trên cả hai bờ. Trong khoảng thời gian 3500-3200 trước Công nguyên, Caral đã phát triển từ một ngôi làng thành một thành phố rộng 165 ha, trong khi các làng lân cận như Cerro Colorado, Liman, hay Cerro Blanco không vượt quá 2-3ha. Đến năm 3000-2900 trước Công nguyên, Caral là trung tâm quyền lực của khu vực.
Ngày nay, những công trình kiến trúc bậc thang hình kim tự tháp đồ sộ của Caral gắn liền với những quảng trường hình tròn trũng sâu, càng nhấn mạnh tầm quan trọng của nó như một trung tâm quyền lực thế tục và tôn giáo. Bảy kim tự tháp đền thờ đồ sộ nằm rải rác khắp cảnh quan cùng với tàn tích của các khu phức hợp dân cư lớn nhỏ.
Nhà khảo cổ học Ruth Shady Solis cho biết, khoảng 20.000 người sinh sống ở Caral và các cộng đồng lân cận ở cả hai bên bờ sông Supe. “Nghiên cứu thực địa cho thấy xã hội Caral-Supe được tổ chức thành các tầng lớp xã hội với chính quyền địa phương được kết nối với chính quyền tiểu bang, được duy trì bởi nền kinh tế đánh bắt và sản xuất cây trồng đa dạng và hiệu quả. Nông dân canh tác các cánh đồng được tưới tiêu bằng một hệ thống kênh rạch đơn giản dẫn nước từ sông Supe và các nhánh sông, cũng như từ nhiều suối”, nhà khảo cổ học Ruth Shady Solis thông tin.
Những thành tựu ấn tượng của cư dân Caral (được các nhà khảo cổ học gọi là Caralino), từ kiến trúc đến tôn giáo, đều nhờ vào sự năng động, sáng tạo và tương tác của họ với các nhóm xã hội ở thượng nguồn dãy Andes. Lịch sử và văn hóa của Caral gắn liền chặt chẽ với lịch sử nghi lễ được thiết lập hài hòa với thiên nhiên và các mùa. Tuy nhiên, chúng cũng chịu ảnh hưởng của hai yếu tố tự nhiên lớn, vốn được cho là nguyên nhân dẫn đến sự suy tàn của các nền văn hóa ở miền Bắc Peru. Những yếu tố này đã và vẫn đang gắn liền chặt chẽ với sự thăng trầm của các nền văn hóa Norte Chico.
Yếu tố đầu tiên trong số những yếu tố gây rối loạn là sự kết hợp của các đợt biến đổi khí hậu do El Nio và La Nia, ảnh hưởng đến các kiểu thời tiết toàn cầu. Nói một cách ngắn gọn, El Nio liên quan đến một dải đối lưu nước ấm nghèo dinh dưỡng và khí quyển phát triển ở vùng xích đạo phía Đông -trung tâm Thái Bình Dương và lan rộng đến bờ biển phía Đông Nam Mỹ. Dao động Nam ENSO-El Nio đề cập đến chu kỳ nhiệt độ bề mặt biển (SST) ấm và lạnh của vùng nhiệt đới trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương, với áp suất không khí cao ở Tây Thái Bình Dương và áp suất không khí thấp ở Đông Thái Bình Dương.
Những đám mây chứa đầy hơi ẩm của El Nio tạo ra mưa lớn, lũ lụt và lở đất, tàn phá nền văn hóa và có thể xảy ra sau khoảng một năm hoặc lâu hơn, bởi La Nia, phiên bản lạnh hơn của El Nio. Trong các đợt La Nia, gió mạnh thổi nước ấm trên bề mặt đại dương ra khỏi Nam Mỹ qua Thái Bình Dương. SST ở Đông Thái Bình Dương vào thời điểm đó, thấp hơn mức trung bình. Nước lạnh từ đại dương sau đó dâng lên bề mặt gần bờ biển Nam Mỹ. La Nia liên quan đến hạn hán có thể kéo dài hàng tháng trên khắp lục địa Nam Mỹ. Những hiện tượng phức tạp này có cường độ khác nhau và có thể tái diễn theo chu kỳ 7 hoặc 14 năm.
Loại gián đoạn thứ hai là động đất do sự va chạm của mảng kiến tạo Nam Mỹ khổng lồ và mảng Nazca nặng hơn nhiều khi nó di chuyển về phía Đông từ Thái Bình Dương và trượt xuống bên dưới mảng Nam Mỹ. Ma sát giữa các mảng kiến tạo, trong đới hút chìm dọc theo rãnh Peru-Chile, là nguyên nhân chính gây ra động đất và hoạt động núi lửa trong khu vực.
Để giảm thiểu tác động phá hủy của động đất, người Caralinos đã tìm ra một cách khéo léo để tạo cho các công trình của họ một "độ linh hoạt" nhất định trong các sự kiện địa chấn. Giải pháp của họ là shicra, một loại lưới làm bằng bông trộn với sợi thực vật được nhồi bằng đá rời. Những shicra có thể chứa hơn 450kg đá được tìm thấy trong nền móng của các công trình. Những shicra nhỏ hơn được sử dụng để vận chuyển đá nặng từ 15 đến 20kg từ mỏ đá đến công trường xây dựng, nơi chúng được đặt trong các bức tường chắn để cho phép các công trình hấp thụ một số nhiễu động nhất định từ động đất mà ít hoặc không bị thiệt hại.
Cùng với Shicras, quinchas-lintels hoặc xà nhà làm bằng huarango, một loại gỗ cứng của loài cây mesquite được dùng để gia cố cửa ra vào và lối đi trong các tòa nhà, cùng với các cột đá lớn làm trụ đỡ trung tâm. Tất cả các công trình, lớn và nhỏ, đều được xây dựng bằng những khối đá định hình được đặt trên bùn.
32 công trình kiến trúc đồ sộ của Caral, cùng các khu phức hợp nhà ở lớn nhỏ được tìm thấy, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của thành phố cổ này. Nửa trên của thành phố là 7 kim tự tháp lớn. Hai trong số đó, Kim tự tháp Đại đế và Kim tự tháp Đấu trường La Mã, được kết nối với những sân tròn trũng sâu. Các công trình chính bao quanh các không gian mở đa chức năng hoặc quảng trường.
Có hai nhóm nhỏ: nhóm ở phía Tây bao gồm Kim tự tháp Đại đế, Kim tự tháp Trung tâm, Kim tự tháp Mỏ đá và Kim tự tháp Nhỏ. Nhóm nhỏ ở phía Đông bao gồm Kim tự tháp Đấu trường La Mã, Kim tự tháp Hành lang và Kim tự tháp Huanca (huanca là một khối đá nguyên khối cao thẳng đứng, thường là đá chưa được chạm khắc). Huanca cao 2,4m được tìm thấy cách quảng trường và hai kim tự tháp 30m, ở cuối một con đường đắp cao.
Nhà khảo cổ học Ruth Shady Solis lưu ý rằng, tại Caral, “các công trình trong không gian hạt nhân được nhóm thành hai nửa lớn: nửa trên, gần mặt nước nhất, nơi tọa lạc những công trình kim tự tháp ấn tượng nhất, và nửa dưới với các công trình công cộng nhỏ hơn, nhưng vẫn là một quần thể lớn, có một sân tròn trũng liền kề”. Tổ chức không gian này có thể thể hiện sự phân chia nhị phân Andes thành hanan và hurin (tương ứng là trên và dưới). Các công trình kim tự tháp có kích thước khác nhau và thể hiện các yếu tố riêng biệt, nhưng tất cả đều có chung một mô hình mặt tiền, tương đương nhau về phong cách và thiết kế.
Dịch giả Thiên Lương: Đừng để kim tự tháp văn hóa bị lộn ngược 
