Phần viết trong đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 với yêu cầu trả lời câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?". Trong khi nhiều ý kiến đánh giá đề hay, giàu tính thời sự thì cũng có không ít ý kiến băn khoăn về cách đặt vấn đề và việc lựa chọn ngữ liệu trong một đề thi quốc gia.
Thạc sĩ Hoàng Tăng Đức, giảng viên Trường Đại học Vinh cho rằng, cần thẳng thắn thừa nhận, đề thi Ngữ văn năm nay là một bước tiến đáng trân trọng trong việc hiện thực hóa tinh thần của Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018. Nhiều năm qua, chúng ta luôn loay hoay với câu hỏi làm sao để môn Văn thoát khỏi những bài văn mẫu rập khuôn, xa rời thực tiễn. Đề thi này chính là câu trả lời khi có một sự nhất quán đáng nể trong cấu trúc tư duy của toàn bộ đề.
Trong đó, ở phần đọc hiểu, ngữ liệu đưa học sinh quay về lịch sử với phát minh máy in của Gutenberg – bước ngoặt phá vỡ sự độc quyền tri thức của tầng lớp tinh hoa, tạo nên "sự nhân bản công nghiệp của tri thức" và thúc đẩy Cách mạng công nghiệp. Câu hỏi số 5 thậm chí còn đẩy tư duy học sinh lên mức độ cao khi bàn về việc "sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như thế nào để tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ". Ở phần Viết: Từ nền tảng tri thức và công nghệ ấy, câu hỏi về "Steve Jobs Việt Nam" xuất hiện như một sự tiếp nối logic tất yếu. Có thể nói, đề thi đã phá vỡ ranh giới thuần túy của văn học giáo điều để mở rộng không gian ra thế giới đương đại. Nó đòi hỏi người trẻ không chỉ học để nhớ, mà phải học để tư duy; không chỉ cảm thụ cái đẹp của câu chữ, mà phải biết phản biện và kết nối với dòng chảy vĩ mô của đất nước. Xu hướng đưa các biểu tượng toàn cầu vào đề thi phản ánh khát vọng định vị thế hệ trẻ Việt Nam: Tư duy toàn cầu, hành động địa phương.
"Tuy nhiên, tại sao một đề thi hay và hiện đại như vậy vẫn khiến nhiều người bất an? Câu trả lời có lẽ nằm ở yêu cầu trả lời câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?" Thực tế cho thấy, một học sinh ở đô thị lớn, ngày ngày tiếp cận Internet, đọc sách khởi nghiệp, thảo luận về AI, sẽ lập tức "giải mã" được tầng nghĩa biểu tượng của cụm từ “Steve Jobs Việt Nam” chỉ trong vài giây. Các em sẽ có một "kho" chất liệu thực tế phong phú để viết đoạn văn 200 chữ cực kỳ sắc sảo. Trong khi đó, một học sinh ở vùng sâu, vùng xa, dù có tư duy ngôn ngữ xuất sắc, có khả năng viết rất tốt, vẫn sẽ phải mất thêm vài phút quý báu giữa phòng thi căng thẳng chỉ để định hình và "tiêu hóa" xem những nhân vật kia đại diện cho điều gì.
Khoảng cách vài phút giải mã đề ấy, cộng với sự chênh lệch về lượng chất liệu thực tế trong đầu, chính là điểm cốt lõi tạo ra sự thiếu công bằng vô hình. Khi giáo dục chuyển dịch từ "kiểm tra kiến thức" (ai nhớ nhiều hơn) sang "phát triển năng lực" (ai biết vận dụng tư duy hơn), thì sự chênh lệch về môi trường sống và cơ hội tiếp cận tri thức nền sẽ ngay lập tức lộ diện. Đề thi không tạo ra khoảng cách ấy; đề thi chỉ là tấm gương phản chiếu một cách trung thực và nghiệt ngã khoảng cách đang tồn tại trong đời thực"- Thạc sĩ Hoàng Tăng Đức nêu quan điểm.
Cũng theo ông Đức, cá nhân ông hoàn toàn ủng hộ một đề thi Ngữ văn dũng cảm, dám từ bỏ những lối mòn để chạm vào những vấn đề mang tính toàn cầu. Giáo dục không thể tiến bộ nếu cứ mãi ẩn mình trong vùng an toàn của những điều quen thuộc. Nhưng, một kỳ thi mang tầm vóc quốc gia luôn đòi hỏi một nguyên tắc tối thượng: Sự công bằng. Tính thời sự, tính mở, tính phản biện là vô cùng cần thiết, nhưng đề thi phải được thiết kế sao cho mọi học sinh – bất kể xuất thân hay điều kiện kinh tế – đều có một bệ phóng tương đối bình đẳng để phô diễn năng lực tư duy cá nhân. Đó không chỉ là quy chuẩn của khảo thí hiện đại, mà còn là đạo đức của một nền giáo dục nhân văn.
Đồng quan điểm này, TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp Bộ GD&ĐT cũng cho rằng, đề thi đặt ra một số vấn đề cần suy ngẫm về tính phù hợp của ngữ liệu đối với mọi đối tượng học sinh trên cả nước. Theo ông Vinh, với một đề thi tốt nghiệp THPT mang tính đại trà, cần cân nhắc liệu có nên mặc định tất cả học sinh đều hiểu rõ các nhân vật công nghệ nổi tiếng như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk. Ông cũng băn khoăn liệu học sinh ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận thông tin và công nghệ còn hạn chế, có gặp bất lợi khi tiếp cận ngữ liệu này hay không và điều đó liệu có đảm bảo sự công bằng?
GS.TS Lê Anh Vinh, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam cũng đánh giá cao những đổi mới trong đề thi môn Ngữ văn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 hướng tới đánh giá năng lực của học sinh.
Theo GS Vinh, làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?" là một câu hỏi hay, đặt ra một vấn đề lớn: Làm thế nào để Việt Nam có thể nuôi dưỡng những con người sáng tạo, có khả năng tạo ra giá trị có ảnh hưởng tầm thế giới. Đây là một hướng gợi mở tốt, đáng để học sinh suy nghĩ về giáo dục, môi trường xã hội, chính sách và văn hóa khuyến khích sáng tạo.
Tuy vậy, những ý kiến góp ý rằng đề nên thận trọng hơn khi đưa vào các nhân vật cụ thể như Steve Jobs cũng không phải không có cơ sở. Với một kỳ thi đại trà quy mô quốc gia, một chi tiết tưởng như chỉ để gợi mở vẫn có thể vô tình tạo lợi thế cho nhóm học sinh quen thuộc với các nhân vật ấy, và gây lúng túng cho những em không biết hoặc biết rất ít. Vì vậy, ý tưởng của câu hỏi là tốt, thậm chí rất đáng suy nghĩ. Nhưng cách diễn đạt có thể trung tính và phổ quát hơn, đảm bảo nguyên tắc công bằng hơn. Thay vì hỏi làm thế nào để có “Steve Jobs Việt Nam”, có thể hỏi làm thế nào để Việt Nam nuôi dưỡng những con người sáng tạo, có năng lực tạo ra sản phẩm, ý tưởng hoặc giá trị có ảnh hưởng rộng lớn.
