Một quyết định tháo gỡ

Bối cảnh

Cho đến hiện thời Việt Nam vẫn đang trong tình trạng thiếu nặng nề giám định viên tư pháp các lĩnh vực và đặc biệt thiếu là giám định pháp y (GĐPY). Tháng 8/2024, tại Hội nghị tổng kết công tác GĐPY năm 2023 và 6 tháng đầu năm 2024, Viện Pháp y quốc gia công bố toàn ngành y tế có 1.053 người làm việc nhưng chỉ có 270 giám định viên pháp y, trong số này có tới 2/3 là các bác sĩ học hệ liên thông 4 năm và khoảng 50% số này không phải gốc học pháp y.

Năm 2023 và 6 tháng đầu năm 2024, pháp y toàn ngành y tế đã giám định 110.024 vụ việc các loại. Nghĩa là trung bình một giám định viên pháp y thực hiện hơn 407 vụ việc giám định/547 ngày (một năm rưỡi) kể cả thứ Bảy, Chủ nhật (khoảng 1,34 ngày/vụ). Thực tế rất nhiều vụ cần đến nhiều tuần vì phải đi hiện trường, xét nghiệm, hội chẩn hoặc làm nhiều việc cần thiết khác. Ở những nơi đông dân như TP Hồ Chí Minh, Hà Nội..., số vụ việc mà mỗi bác sĩ pháp y phải gánh hằng năm còn cao hơn nhiều...

Tuyển dụng bác sĩ làm pháp y rất khó vì nghề nghiệp có mảng GĐPY tử thi - công việc độc hại cả tâm lý lẫn thể chất và người Á hay Âu đều sợ tử thi cả. Năm 1981, trong lần thực hành mổ tử thi ở Kiev, Ukraine, người viết bài này chứng kiến các cán bộ pháp y của Liên Xô (cũ), học viên trường công an Dzerzhinsky (1877-1926, người Nga gốc Ba Lan, lãnh đạo Cheka (Ủy ban Đặc biệt toàn Nga chống phản cách mạng) đến GPU (Cục Chính trị quốc gia) và OGPU (Cục Chính trị quốc gia toàn liên bang) - tiền thân của KGB) tỏ vẻ sợ hãi lủi nhanh khỏi nhà xác. Họ đến kiến tập.

Suốt thời kỳ dài bao cấp, ngoài đồng lương ít ỏi, bác sĩ pháp y có thêm chút thịt, đường, sữa bồi dưỡng độc hại nghề nghiệp trong không ít khi bác sĩ điều trị đã có nhà lầu, xe hơi... Năm 2009, Chính phủ có chế độ bồi dưỡng giám định tư pháp (Quyết định 74/2009/QĐ-TTg; Quyết định 01/2014/QĐ-TTg; Quyết định 08/2025/QĐ-TTg) những người làm nghề GĐPY mới được gọi là “thoát nghèo”... Vì cái thoát nghèo này mà nhiều bác sĩ học về quản lý y tế, y tế công cộng hay bác sĩ gia đình... không sợ tử thi mới “dấn thân” vào nghề và ngành pháp y cũng phải “vui vẻ” nhận những bác sĩ học liên thông 4 năm. Điều này càng làm cho nhiều người nghĩ rằng nghề pháp y không khó, cho dù về học thuật và thực hành nghề nghiệp không hề dễ dàng như trước nay nhiều người lầm tưởng.

Tuy nhiên, nỗi sợ tử thi với số đông còn lại thì không bao giờ mất, vì thế khó tuyển dụng bác sĩ làm pháp y chưa có hồi kết...

Mổ xẻ một quy định

Trước Luật Giám định tư pháp 2012, chúng ta có 3 hệ thống GĐPY, thuộc ngành Y tế, CAND và Quân đội nhân dân. Ngay từ khi thành lập, pháp y CAND và Quân đội nhân dân đi theo hướng chuyên nghiệp thì pháp y Y tế đi theo hướng kiêm nhiệm, nghĩa là sử dụng các bác sĩ chuyên khoa Giải phẫu bệnh lý và điều trị làm GĐPY. Giải phẫu bệnh với chuyên môn phẫu thuật người chết vì bệnh, xét nghiệm mô... nhằm xác định nguyên nhân chết, để kết luận chẩn đoán, điều trị đúng hay sai... GĐPY là những học thuật về chấn thương cơ thể, công cụ gây chấn thương cùng cơ chế hình thành thương tích; độc chất học phủ tạng; súng đạn và vật liệu nổ; ngạt cơ học; xâm hại tình dục; phá thai trái pháp luật; tổn thương cơ thể do dòng điện, sét; chấn thương do tai nạn giao thông; tổn thương cơ thể do bỏng, nhiệt độ cao hay thấp; xác định tỷ lệ thương tật trên người sống; nhận dạng người qua tử thi, hài cốt và ADN; các giám định ADN khác; giám định tuổi người sống; giám định các dấu vết và chất thải tiết (lông, tóc, máu...) có nguồn gốc cơ thể người. Pháp y có phần chuyên môn giống Giải phẫu bệnh là xác định nguyên nhân chết các trường hợp tử vong do bệnh lý (như đột tử...) nhưng bị nghi ngờ án mạng hoặc các tai biến y khoa... mà gia đình bệnh nhân đề nghị GĐPY.

Năm 2012 chúng ta có Luật Giám định tư pháp đầu tiên, sửa đổi, bổ sung năm 2020, đồng quy định chỉ có pháp y Trung ương Bộ Công an (thuộc Viện Khoa học hình sự tại Hà Nội, Phân viện TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng) được quyền tiến hành mọi chuyên môn GĐPY, còn 209 giám định viên pháp y thuộc Phòng Kỹ thuật hình sự công an các tỉnh, thành phố chỉ GĐPY tử thi, không GĐPY thương tích trên người sống. Đây là quy định cản trở lớn, bởi được đưa ra trong bối cảnh thiếu trầm trọng giám định viên pháp y, gây lãng phí khổng lồ và tổn thất rất lớn không thể đong đếm được cho xã hội, khi 209 giám định viên pháp y trong suốt 13 năm không giám định thương tật!

Câu chuyện pháp y CAND trước nay hoạt động giám định chuyên nghiệp chỉ “được” GĐPY tử thi, trong khi pháp y Y tế vừa chân ướt chân ráo chuyển sang chuyên nghiệp (từ 2012) còn mang nặng chất kiêm nhiệm lại giám định cả pháp y tử thi lẫn thương thương tích. Chỉ riêng chuyện cùng là GĐPY nhưng người “được” làm giám định thương tích, người kia không đã thấy khập khiễng, không thể giải thích?

Để bảo vệ quan điểm người ta nói rằng ngành Công an vừa điều tra, vừa GĐPY là không khách quan. Tuy nhiên, đây là một lập luận rất khiên cưỡng bởi hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có Cơ quan Giám định kỹ thuật hình sự thuộc Cơ quan điều tra như Mỹ (FBI), Đức (BKA); hoặc thuộc khối cảnh sát như Nhật Bản, Thụy Điển, Australia; hoặc thuộc ngành Công an như Nga, Trung Quốc, Pháp, Cuba, Ấn Độ..., vậy những quốc gia này có tình trạng không khách quan trong hoạt động tố tụng? Hoặc như mọi quốc gia đều có pháp y quân đội, phục vụ cho các cơ quan tố tụng quân đội cũng là không khách quan theo cách lập luận này?

Trên thế giới có nhiều nước GĐPY và pháp y tâm thần thuộc ngành Y tế, tuy nhiên nhiều quốc gia không theo mô hình này: Đức có 35 viện pháp y thuộc các trường đại học tổng hợp. Trước 2006, Trung Quốc có cơ quan GĐPY ở các ngành Y tế, Công an, Quân đội, Kiểm sát, Tòa án, Bộ Tư pháp từ trung ương đến cấp huyện. Từ năm 2006, họ bỏ pháp y ở Tòa án, nhưng thành lập cơ quan giám định xã hội về pháp y nhưng chỉ giám định những ca thương tích nhẹ. Hiện nay, ở Trung Quốc pháp y Công an và pháp y Kiểm sát đảm trách vai trò chính trong giám định phục vụ điều tra các vụ án hình sự; số lượng vụ GĐPY do pháp y Y tế, Quân đội và Tư pháp tiến hành ít nhất. Ở Nga, GĐPY có ở Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng và Cơ quan an ninh...

Những người trong nghề cảm nhận một “tư tưởng định hướng” rõ rệt là tiến tới xóa bỏ pháp y CAND và lập luận “vừa điều tra vừa giám định” chỉ là cái cớ được đưa ra cho dù không có lý thuyết phục. Tuy nhiên, tước quyền giám định thương tật của toàn bộ pháp y Công an các tỉnh, thành phố khi toàn quốc đang thiếu nặng giám định viên pháp y cần được xem xét hết sức nghiêm túc về nguồn gốc dẫn tới quy định này? Gần đây, những bê bối ở Viện Pháp y tâm thần Trung ương Hà Nội, Biên Hòa; Trung tâm GĐPY tâm thần Tây Nguyên; Trung tâm GĐPY tâm thần các tỉnh miền núi phía Bắc (Phú Thọ); những bê bối ở Trung tâm GĐPY Quảng Trị, Quảng Ngãi; Trung tâm GĐPY Sơn La và TP Huế... thuộc hệ thống GĐPY ngành Y tế đã cho thấy nhiều vấn đề nổi cộm về năng lực chuyên môn, ý thức chấp hành pháp luật và đạo đức nghề nghiệp của hệ thống này. Có thể đặt vấn đề ngược lại rằng liệu đây có phải là mặt trái của việc pháp y Y tế độc quyền về GĐPY tâm thần và giám định thương tích? Năm 2025, lực lượng kỹ thuật hình sự và pháp y CAND thực hiện 195.174 vụ giám định và trước nay không có sai phạm nào về chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và luật pháp bị truyền thông phanh phui. Vì thế, vấn đề không phải cơ quan giám định có ở những ngành nào mà ở năng lực chuyên môn, ý thức chấp hành pháp luật và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ giám định viên.

Gần đây có đại biểu Quốc hội đặt vấn đề theo lối cũ rằng “cũng có một chút băn khoăn Cơ quan công an vừa là cơ quan trưng cầu giám định, vừa cơ quan điều tra, vừa làm giám định thương tích”. Cách đặt vấn đề này không ổn, bởi tuy cùng ngành Công an nhưng cơ quan điều tra có quyền trưng cầu giám định và cơ quan giám định hoàn toàn độc lập, không có sự lệ thuộc và không có quyền chỉ đạo nhau. Vả lại, hệ thống GĐPY và kỹ thuật hình sự trong CAND đang giám định hàng chục lĩnh vực, đâu chỉ có giám định thương tích. Nói như vậy thì Luật Giám định tư pháp 2012 khiếm khuyết rồi, vì khi đó nên bỏ luôn chức năng GĐPY tử thi của Phòng Kỹ thuật hình sự công an cấp tỉnh, vì nếu sợ họ không trung thực khi GĐPY thương tích thì cũng phải sợ làm sai cả GĐPY tử thi... Mà nếu tương tự, Phòng Giám định kỹ thuật hình sự thuộc Bộ Quốc phòng và VKSND Tối cao, Viện Pháp y Bộ Quốc phòng cũng phải chuyển sang ngành khác, vì những nơi này cũng vừa điều tra vừa giám định. Lạ là, thực tế “vừa điều tra vừa giám định” mà giám định đến hàng chục lĩnh vực ở những nơi này sao không thấy đề cập, chỉ “nghi ngờ” giám định thương tích ở Phòng Kỹ thuật hình sự công an cấp tỉnh không trung thực? Liệu có lập luận nào khiên cưỡng hơn và có phải cố khỏa lấp một quan điểm chưa chuẩn mực?

Trong Công văn 6660/BYT-KCB, ngày 29/9/2025 gửi Bộ Tư pháp, về đề xuất mô hình tổ chức lại cơ quan pháp y địa phương cho Luật Giám định tư pháp sửa đổi, Bộ Y tế tỏ ý vẫn muốn giữ lại mô hình GĐPY theo Luật 2012 với những lý do: “Việc song song tồn tại 2 tổ chức cùng thực hiện GĐPY tại địa phương sẽ gây lãng phí về nguồn lực nếu số lượng GĐPY hằng năm không nhiều” và “Nếu cả pháp y ngành Y tế và pháp y ngành Công an đều thực hiện GĐPY tử thi và GĐPY thương tích, sẽ xảy ra tình trạng tương tự như hiện nay là một số trung tâm pháp y (thuộc ngành Y tế) hầu như ít được trưng cầu GĐPY tử thi trong khi vẫn phải bảo đảm nguồn lực thực hiện loại hình giám định này (Trung tâm Pháp y các tỉnh: Bắc Ninh, Điện Biên, Lai Châu, Lạng Sơn, Quảng Trị, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Vĩnh Long... mỗi năm chỉ làm dưới 50 ca giám định tử thi), như vậy sẽ rất lãng phí về cơ sở vật chất, nhân lực giám định viên”.

Giả định “số lượng vụ việc cần trưng cầu GĐPY hằng năm không nhiều” hoàn toàn không có căn cứ, bởi đến ngày 7/12/2025 dân số Việt Nam là 101.843.082 người. Với dân số này chắc chắn số lượng vụ việc cần trưng cầu GĐPY hằng năm không ít và bằng chứng là nhiều năm nay các vụ trưng cầu GĐPY năm sau đều nhiều hơn năm trước đáng kể. Nếu giám định tốt sẽ được trưng cầu bởi cơ quan trưng cầu tinh tường lắm, họ nhắm người làm tốt bất vị thân sơ.

Có thể nói, khôi phục quyền giám định thương tật của các giám định viên pháp y CAND là một tháo gỡ vì nước, vì dân.