Moskva - hào quang vĩnh cửu

Ngày 12-3-1918, Moskva chính thức trở lại là thủ đô của nước Nga, sau một thời gian dài phải nhường vị trí đó cho Saint Peteburg - nơi đã từng mang cả những cái tên in đậm dấu ấn một thời bão lửa như Petrograd hay Leningrad. Vào thời điểm đó, lịch sử chứng minh rằng: Vượt trên những cựu đô như Kiev hay Petrograd, Moskva thực sự là lựa chọn xứng đáng nhất của một đất nước rộng lớn mênh mông và vĩ đại như nước Nga.

Thành La Mã thứ ba

Cho dù đã hình thành và phát triển từ trước đó rất lâu, nhưng đến cuối thế kỷ XV, Moskva mới được định danh một cách chính thức, như một biểu tượng kết hợp của cả thế quyền Sa hoàng lẫn thần quyền Chính thống giáo Đông phương.

Theo những ghi chép được kể lại, vào thế kỷ X, Hoàng tử Vladimir I - lãnh chúa cai trị vùng Kievan Rus, người về sau trở thành Vladimir Đại đế của nước Nga sơ khởi, đã khá băn khoăn khi lựa chọn một tôn giáo, nhằm thay thế cho tôn giáo đa thần nguyên thủy của người Slave. Cho dù sinh ra và được nuôi dạy trong một môi trường văn hóa Slave truyền thống, ông vẫn cảm nhận được rằng việc có một tôn giáo mới - một độc thần giáo với hệ thống giáo lý đã được kiện toàn và có thể trở thành đồng minh - công cụ của triều đình - vẫn sẽ là phương thức thích hợp để tạo nên và gắn kết một dân tộc đích thực. Một lựa chọn tương tự như Hoàng đế Constantine, người thừa nhận tính chính danh của Thiên Chúa giáo trên toàn đế quốc La Mã (Rome) thời cổ.

Vladimir không thích Thiên Chúa giáo La Mã, do đã được biết quá nhiều tệ nạn ở Vatican, do nó quá phức tạp, và nhất là do Vatican - với tính chất chặt chẽ trong tổ chức của nó - hoàn toàn có thể can thiệp quá sâu vào chuyện "quốc sự" thế tục. Ông cũng không chọn Hồi giáo, bởi cho là nó quá gò bó đối với những tâm hồn Nga phóng khoáng. Ông càng không chọn Do Thái giáo, khi tôn giáo cổ xưa đó không giúp người Do Thái bảo vệ và gìn giữ được đất nước của riêng mình.

Đại thánh đường Saint Basil, với những đường nét đặc trưng kiến trúc Byzance.
Đại thánh đường Saint Basil, với những đường nét đặc trưng kiến trúc Byzance.

Sự lựa chọn cuối cùng cho Vladimir là Chính thống giáo Đông phương - nhánh đã từng là chủ lưu của Ki-tô giáo nói chung, thứ tôn giáo còn mang nhiều màu sắc thuần phác như thời thánh Paul đi rao truyền các tín điều mặc khải của Chúa Jesus nhất. Hơn nữa, Chính thống giáo Đông phương không có một Giáo hoàng đủ uy quyền tấn phong hay trừng phạt các bậc vương công châu Âu như Thiên Chúa giáo La Mã. Nhánh tôn giáo này chỉ có các Thượng phụ giáo chủ, phụ trách từng khu vực. Đó thực sự là một lựa chọn lý tưởng.

Và thế là, tất cả các tượng thần ngoại giáo bị đốt bỏ. Tất cả mọi người dân Nga khi đó đều phải chịu lễ rửa tội (năm 988). Những nhà thờ và tu viện đầu tiên được xây cất, theo phong cách kiến trúc Byzance mà Vladimir vô cùng yêu thích. Moskva, ngay từ những viên gạch đầu tiên, cũng đã được phác thảo theo diện mạo đó.

Lòng mộ đạo ấy cũng như ảnh hưởng văn hóa Chính thống Đông phương Byzance ấy được lưu truyền, được gìn giữ qua nhiều thế hệ những người kế vị Vladimir, qua rất nhiều biến thiên của lịch sử, như những năm tháng nước Nga vẫn chỉ là tập hợp các công quốc - quận quốc, bị đô hộ bởi cả người Tartar, Hãn Kim trướng thuộc Đế chế Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn, hay Đại công quốc Ba Lan - Lithuania… 

Đến năm 1453, khi đã trở thành Đại công quốc Moskva, người cai trị khi ấy là Đại hoàng tử (grand prince) Ivan III - cũng là Sa hoàng của toàn Nga sau này - tạo nên thêm một dấu mốc. Ông chứng kiến kinh thành Constantinople của Byzance sụp đổ trước sức tấn công của quân Thổ Nhĩ Kỳ Hồi giáo Ottoman, và bởi vậy, ông quyết định rằng Moskva sẽ kế tục vị trí mà Constantinople vừa để lại, để trở thành kinh đô của toàn bộ các Ki-tô hữu trên thế giới.

Moskva "thay da đổi thịt" kể từ đó. Và không khó để nhận ra, mọi điểm nhấn kiến trúc của nó, đặc biệt là Đại thánh đường Saint Basil (khởi công năm 1561) trên Quảng trường Đỏ bây giờ, đều mang đậm dấu ấn Byzance. Và Chính thống giáo, đối với phần đông người Nga (hơn 70%), không chỉ là một tôn giáo, mà là một thứ bản sắc dân tộc.

Lựa chọn muôn đời

Không khó lý giải vì sao Pyiotr Đại đế (Peter I trong tiếng Anh) lại chọn dời đô về Saint Peterburg - thành phố mang tên ông và được xây dựng theo lệnh của chính ông vào năm 1703. Đó là thời điểm vị minh quân ấy muốn dốc sức hiện đại hóa quân đội Nga, tranh hùng cùng liệt cường châu Âu, mở một điểm đầu cầu thông ra biển Bắc cũng như biển Baltic. Và bởi vậy, ông cần một kinh đô thời chiến, ngay nơi tiền tuyến, để dễ dàng chỉ huy - đốc suất các hạm đội Nga mới thành lập. Vị trí nằm ở cửa sông Neva đổ ra biển Baltic đó, Moskva không có được.

Tuy nhiên, điểm hạn chế của Saint Peterburg là nằm quá xa hậu cứ, đồng thời cũng quá dễ bị tiến đánh bởi những kẻ địch mạnh. Napoleon Bonaparte, khi xua Đại quân (Grand Armee) của mình đông tiến, thậm chí còn không cần đếm xỉa đến Saint Peterburg. Vị hoàng đế Pháp chỉ có thể bị đánh bại bởi cảnh thiếu thốn đói rét của quân sĩ, khi đã vào đến tận Moskva - chỉ còn là vườn không nhà trống, theo lệnh của Nguyên soái Kutuzov.

Lenin, người trả Moskva lại đúng vị thế lịch sử.
Lenin, người trả Moskva lại đúng vị thế lịch sử.

Sau này, đến Đại chiến thế giới lần thứ hai, quân đội Đức Quốc xã cũng đã chỉ còn cách Moskva trên dưới 100km, nhưng không thể tiến thêm bước nào nữa. Trong khi đó, Petrograd (đã đổi tên thành Leningrad) viết nên một bản hùng ca, trong bối cảnh bị cắt rời và cô lập hoàn toàn với hậu phương.

Không gì khác, yếu tố địa lý ấy chính là lý do để Lenin cùng Xô-viết toàn Nga quyết định rời bỏ Petrograd từ ngày 5-3-1918, cho dù nơi ấy vẫn được xem là "thủ đô cách mạng". Vào thời điểm đó, Chiến tranh thế giới lần thứ nhất vẫn còn đang diễn ra. Sau khi Phần Lan tuyên bố độc lập khỏi lãnh thổ Nga Sa hoàng cũ (ngày 6-12-1917), Petrograd chỉ còn cách biên giới 35km. Tháng 2-1918, pháo binh Đức đã bắt đầu nã được đạn vào Petrograd.

Bên cạnh đó, cũng còn một số yếu tố an ninh chính trị tác động đến quyết định "dời đô" của Lenin và chính quyền Xô-viết. Ở Petrograd, các cựu công chức của triều đình Sa hoàng hay chính phủ dân chủ tư sản Kerensky tỏ ra hoàn toàn bất hợp tác với những người Bolshevik. Không chỉ vậy, có khá đông dân chúng Petrograd, cộng thêm một lượng lớn quân lính Sa hoàng vẫn còn đồn trú tại đó, liên tục tiến hành các hoạt động khiêu khích, vạch ra các âm mưu lật đổ, tìm cách lập lại trật tự cũ, kể cả bằng tấn công khủng bố.

Cố đô Moskva, bởi vậy, hiển nhiên trở thành nơi để quay trở về và thiết lập "căn cứ địa" ngay giữa nước Nga, cho những người Bolshevik. Thực tế chứng minh rằng đó là một quyết định hoàn toàn sáng suốt. Ba năm nội chiến Nga (1918 - 1920), cho dù có lúc ở trong tình thế "nghìn cân treo sợi tóc", khi cả tám mặt là kẻ thù tiến đánh, chính quyền Xô-viết vẫn đứng vững, khi trung tâm đầu não Moskva vẫn luôn an toàn.

Từ ngày 5-3-1918, kho tàng và các chồng công văn giấy tờ bắt đầu được chuyển đi. Đến ngày 10-3-1918, Lenin cùng các đồng chí của mình lên một chuyến tàu bí mật, về Moskva. Ngày 12-3, Moskva chính thức trở thành thủ đô của Liên bang Xô-viết. Sau hơn 200 năm, cho dù không còn mệnh danh là "Thành La Mã thứ ba", kinh đô ấy cũng đã trở lại với đúng vị trí của nó trong lịch sử.  

* Một lời giới thiệu đầy sức lay động được rao truyền, đến nay vẫn được ghi lại, và được cho là của giáo sĩ Filofei: "Hai thành La Mã trước đây đã sụp đổ. Thành La Mã thứ nhất (Rome) sụp đổ bởi sự suy đồi. Thành La Mã thứ hai (Constantinople) sụp đổ bởi quân vô đạo. Nhưng thành La Mã thứ ba (Moskva) đã xuất hiện, và thành La Mã thứ tư sẽ không bao giờ được xây dựng…".

* Có một điểm đặc biệt: Ngay cả trong làn sóng đổi tên các thành phố Liên Xô theo tên các lãnh tụ Xô-viết, Moskva vẫn không bao giờ bị đổi tên. Điều này có một phần lý do là việc Petrograd (tên được dùng từ 1914 đến 1924) đã bị đổi tên thành Leningrad, bất chấp việc chính Lenin luôn luôn phản đối hành động ấy cũng như mọi biểu hiện sùng bái cá nhân, khi còn sống. Không có cái tên nào xứng đáng được đặt làm tên mới cho Moskva hơn tên của Lenin, nhưng lại không thể có hai thành phố cùng mang tên Leningrad. Do đó, Moskva (hay Muscovy, Moscow) vẫn luôn giữ được cái tên nguyên thủy của mình.

Đông Quân

Các tin khác

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.