Mạng xã hội đối với trẻ em: Lợi bất cập hại?

Hai mặt tốt - xấu

Không thể phủ nhận, mạng xã hội có thể mang lại nhiều lợi ích rõ rệt cho trẻ em. Khảo sát của Pew Research Center năm 2023 cho thấy 80% thanh thiếu niên Mỹ khẳng định nhờ mạng xã hội mà họ cảm thấy gắn kết hơn với bạn bè, trong khi 71% nói rằng đây là nơi giúp họ tìm được nhóm cộng đồng có cùng sở thích. Bà Amanda Lenhart, chuyên gia nghiên cứu về thanh thiếu niên tại Pew, nhận định: “Đối với nhiều em, đặc biệt là trẻ ở vùng xa, mạng xã hội là chiếc cầu kết nối duy nhất để tránh cảm giác cô đơn và tách biệt”.

Không chỉ là công cụ giao tiếp, mạng xã hội còn mở ra một “thế giới mở”. Trẻ em có thể tiếp cận các khóa học trực tuyến, video hướng dẫn kỹ năng, hoặc tìm cảm hứng sáng tạo từ cộng đồng. UNICEF trong báo cáo “Trẻ em trong thế giới số” năm 2022 nhấn mạnh: “Công nghệ số nếu được sử dụng đúng cách có thể thúc đẩy sự tham gia xã hội, học tập và sáng tạo của trẻ em toàn cầu”.

Song song với lợi ích, mạng xã hội cũng mang đến những tác động tiêu cực. Trong báo cáo của Văn phòng Tổng Y sĩ Mỹ đưa ra năm 2023, các chuyên gia sức khỏe cộng đồng hàng đầu của Mỹ đã khẳng định việc trẻ em sử dụng mạng xã hội trên 3 giờ mỗi ngày sẽ có nguy cơ gặp rối loạn tâm thần cao gấp đôi bình thường.

Nghiên cứu của Trung tâm Y khoa Johns Hopkins chỉ rõ: tình trạng này gây mất ngủ, lo âu, trầm cảm đối với người sử dụng và làm gia tăng bắt nạt trực tuyến. Hiệp hội Tâm lý học (APA) cũng cho rằng việc tiếp xúc quá sớm với mạng xã hội có thể làm thay đổi cấu trúc não bộ trẻ vị thành niên, khiến chúng dễ lệ thuộc vào phản hồi từ “lượt thích” và “bình luận”.

Một nghiên cứu với hơn 10.000 học sinh Anh gần đây cũng cho thấy nhóm dùng mạng xã hội nhiều hơn có xu hướng ngủ ít, bị quấy rối trực tuyến nhiều hơn, tự đánh giá tiêu cực về ngoại hình và có nguy cơ trầm cảm cao hơn. Bà Anne Longfield, Ủy viên bảo trợ Trẻ em của Anh đã cảnh báo: “Chúng ta đang nuôi dưỡng một thế hệ lớn lên với cảm giác bất an, khi mọi chuẩn mực đều được định nghĩa qua màn hình”.

Theo đó, trên Instagram, TikTok, những hình ảnh “chuẩn mực” về cơ thể đã khiến nhiều em rơi vào rối loạn tâm lý. Thuật ngữ “Snapchat dysmorphia” xuất hiện để chỉ tình trạng thanh thiếu niên chỉnh sửa ảnh quá mức, rồi tự ti vì không giống hình ảnh đã chỉnh trong đời thực. Khảo sát ở Anh cho thấy có tới 75% trẻ 12 tuổi đã không hài lòng với ngoại hình, con số tăng lên 80% ở nhóm 18-21 tuổi. Đây là hồi chuông cảnh báo về tác động sâu rộng của văn hóa “sống ảo” lên nhận thức bản thân.

Không chỉ gây áp lực tinh thần, mạng xã hội còn phơi bày trẻ em trước nhiều nội dung độc hại. Nghiên cứu của bệnh viện Cleveland Clinic  tại Mỹ cho biết 64% thiếu niên thường xuyên tiếp xúc với nội dung thù ghét. Nghiên cứu cũng cho thấy gần 20% video có trẻ em trên TikTok liên quan đến hình ảnh gợi cảm, trong đó 21% bình luận tập trung vào ngoại hình, một dấu hiệu của nguy cơ quấy rối.

Ở Việt Nam, các cơ quan chức năng cũng từng đưa ra cảnh báo về hiện tượng trẻ em bị dụ dỗ tham gia các nhóm kín, các trào lưu nguy hiểm hoặc bị khai thác hình ảnh trong các buổi livestream. Đây không chỉ là rủi ro cá nhân mà còn là vấn đề an ninh mạng quốc gia.

Báo cáo toàn cầu năm 2022 WHO cho biết người dùng mạng xã hội trung bình dành 151 phút mỗi ngày cho các nền tảng, trong đó thanh thiếu niên thường vượt mức này và 11% trong số đó không kiểm soát được hành vi, dẫn đến suy giảm học tập và kỹ năng xã hội. Tình trạng “lướt vô tận” (còn gọi là doomscrolling) khiến nhiều em mất ngủ triền miên. Các chuyên gia của WHO năm 2024 đã khẳng định đây là “nguy cơ nếu thiếu quản lý”.

Một mối lo khác là trẻ dễ bị cuốn vào thông tin sai lệch. Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy gần 70% thanh thiếu niên từng tiếp xúc với tin giả về chính trị và y tế trên mạng xã hội. Ông António Guterres, Tổng Thư ký Liên hợp quốc phát biểu tại Diễn đàn Quản trị Internet 2024 đã thừa nhận rằng: “Nếu không hành động, một thế hệ sẽ lớn lên với sự thật méo mó do thuật toán dẫn dắt”.

Siết chặt để bảo vệ

Sau thời gian nghiên cứu, việc nhận ra những tác động nguy hiểm của mạng xã hội đến trẻ em đã khiến các chuyên gia có cái nhìn thận trọng hơn và coi đó là một vấn đề an ninh xã hội và sức khỏe cộng đồng. Chính vì vậy, các quốc gia gần đây đã có quan điểm siết chặt hơn quản lý đối với mạng xã hội. Liên minh EU đã ban hành Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), buộc nền tảng phải gỡ bỏ nội dung độc hại nhanh chóng, công khai thuật toán và bảo vệ mặc định cho tài khoản trẻ em. EU cũng yêu cầu xử lý dữ liệu trẻ dưới 16 tuổi phải có sự đồng ý của phụ huynh.

Hôm 24/9/2025 vừa qua, Chủ tịch Ủy ban châu Âu, bà Ursula von der Leyen thậm chí đã kêu gọi cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội. Theo bà Von der Leyen thì: “Nhiều quốc gia thành viên tin rằng đã đến lúc thiết lập một độ tuổi trưởng thành kỹ thuật số để được phép truy cập mạng xã hội”.

Tại Anh, Quốc hội từng thảo luận đề xuất giới hạn 2 giờ/ngày với trẻ dùng TikTok. Bà Ofcom, giám đốc cơ quan quản lý truyền thông, cho biết: “Chúng ta không thể để các công ty công nghệ tự quyết định tương lai sức khỏe tinh thần của trẻ em”.

Tổng thống Pháp, ông Emmanuel Macron năm 2023 cũng đã thành lập ủy ban chuyên gia, khuyến nghị hạn chế trẻ nhỏ tiếp xúc màn hình và đưa ra giới hạn cho thiếu niên. Ông nhấn mạnh: “Nếu chúng ta chậm trễ, cái giá phải trả sẽ là một thế hệ mất khả năng tập trung và sáng tạo”.

Tại Mỹ, hơn 40 bang đã kiện Meta, cáo buộc công ty cố tình thiết kế tính năng gây nghiện trên Instagram và Facebook. Bác sĩ Vivek Murthy, Tổng Y sĩ Hoa Kỳ, nói thẳng: “Không có bằng chứng nào cho thấy mạng xã hội an toàn cho trẻ em”. Đi xa hơn tất cả, Trung Quốc hiện đã buộc TikTok hạn chế trẻ dưới 14 tuổi chỉ được sử dụng tối đa 40 phút/ngày và phải đăng nhập bằng tên thật.

Là nước đi sau nhưng Việt Nam cũng đang có những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc xây dựng cơ chế quản lý mạng xã hội. Nghị định 147/2024 quy định phụ huynh phải đăng ký tài khoản cho con dưới 16 tuổi. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ 2023 yêu cầu cơ chế đồng thuận kép. Tuy nhiên, khoảng trống nằm ở thực thi khi các công cụ giám sát chưa đủ mạnh, phụ huynh chưa có kiến thức, trường học chưa trang bị kỹ năng số.

Khảo sát của Cục Trẻ em (2024) cho thấy 78% học sinh tiểu học và THCS ở đô thị đã có tài khoản mạng xã hội, nhiều em bắt đầu từ 9-10 tuổi. Sự tiếp cận sớm này khiến Việt Nam đứng trước rủi ro không kém các nước phát triển và chúng ta cần phải có những hành động mạnh mẽ hơn.

Thế giới đã chứng minh cấm đoán cực đoan không hiệu quả, nhưng buông lỏng hoàn toàn cũng nguy hiểm. Trẻ em nếu bị ngăn chặn sẽ tìm cách lách luật, còn nếu thả nổi sẽ trở thành nạn nhân của công nghệ. Vì vậy, muốn đạt được mục đích “quản lý”, chúng ta cần cách tiếp cận đa tầng bao gồm luật pháp đủ mạnh để ràng buộc nền tảng, phụ huynh được hỗ trợ kiến thức để đồng hành, trường học đưa kỹ năng số thành môn học bắt buộc và chính trẻ em cần được trao công cụ để tự bảo vệ mình. Bà Henrietta Fore, cựu Giám đốc UNICEF, từng nói: “Không thể chỉ lấy điện thoại khỏi tay trẻ. Điều quan trọng là trao cho chúng năng lực sử dụng điện thoại một cách an toàn và có ích”.

Mạng xã hội là con dao hai lưỡi. Một mặt, nó mang lại kết nối, tri thức và kỹ năng số. Mặt khác, nó có thể gây lo âu, trầm cảm, mất ngủ, nghiện công nghệ, rối loạn hình ảnh cơ thể, vi phạm quyền riêng tư ảnh hưởng đến sự phát triển của đứa trẻ. Chúng ta không thể chần chừ việc siết chặt quản lý vì tương lai của chính mình.

Đây không chỉ là câu chuyện của luật pháp, mà là trách nhiệm chung của nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, phụ huynh và nhà trường. Chỉ khi tất cả cùng hành động, mạng xã hội mới trở thành bạn đồng hành thay vì mối đe dọa, để thế hệ trẻ lớn lên an toàn, tự tin và sáng tạo trong kỷ nguyên số.