Len lỏi fake news

Tin giả bùng phát trong đại dịch COVID-19 trước đây, trong một số sự kiện văn hóa, chính trị và mới đây, trong trận bão lũ ở Nam Trung Bộ... đã gây ra hậu quả khôn lường. Trong thời đại thế giới phẳng, tin giả đã trở thành vấn nạn toàn cầu, là thách thức đối với mọi quốc gia.

1. Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, không gian mạng đã trở thành một phần thiết yếu trong đời sống cá nhân và xã hội. Là một quốc gia có tốc độ phát triển Internet nhanh, với trên 80 triệu người sử dụng; trên 70 triệu tài khoản mạng xã hội, Việt Nam có những ưu thế trong kỷ nguyên số, song cũng tiềm ẩn những nguy cơ liên quan đến an ninh mạng. Một trong những thách thức nổi bật và nguy hiểm nhất hiện nay chính là sự gia tăng mạnh mẽ của fake news cũng như thông tin sai lệch, xấu độc trên không gian mạng.

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, tin giả đang bùng nổ về cường độ, quy mô và mức độ tinh vi, len lỏi trong mọi nền tảng và kênh phân phối thông tin. Những thành tựu của công nghệ, thay vì chỉ phục vụ cho phát triển, lại đang bị các thế lực thù địch, tổ chức cực đoan và tội phạm mạng triệt để lợi dụng để tạo dựng, lan truyền và thao túng thông tin xuyên biên giới, đặc biệt thông qua trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ deepfake, mạng botnet và hệ thống tài khoản ảo, khiến việc nhận diện và kiểm soát trở nên vô cùng khó khăn. Nhiều người dùng mạng xã hội vì bị dẫn dắt, bị “bịt mắt”, vừa có thể là nạn nhân của tin giả, vừa là tác nhân lan truyền tin giả khi bấm nút share (chia sẻ).

Khai thác sự kiện nóng, thiên tai, khủng hoảng xã hội là mảnh đất màu mỡ để tin giả tạo dựng và lan truyền. Điển hình gần đây là đợt lũ lụt lại khu vực Nam Trung Bộ. Theo Đại úy Phạm Khánh Hòa, Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, trong đợt này đã có hàng nghìn tin giả được tạo lập, chia sẻ trên không gian mạng. Tin giả đã gây nhiễu loạn thông tin; ảnh hưởng trực tiếp đến công tác cứu hộ, cứu nạn, khắc phục hậu quả mưa bão; gây hoang mang dư luận. Mạng xã hội với tính năng biến “mọi công dân trở thành nhà báo” đã cung cấp cho người tham gia không gian mạng bức tranh thông tin đa dạng, tuy nhiên, cũng chính trong làn sóng thông tin ấy, có không ít fake news được tạo dựng, lan truyền. Đó là những thông tin về thảm họa người chết, vỡ đập thủy điện, khan hiếm xăng dầu...

Đã có 70 trường hợp người tạo dựng, chia sẻ tin thất thiệt liên quan đến đợt lũ lụt này được mời lên làm việc, trong số đó có nhiều người bị xử phạt hành chính, bị yêu cầu gỡ bài, viết cam kết... Điển hình là ông N.Q.Đ, trú tại phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai bị phạt 7,5 triệu về hành vi đăng tải thông tin sai sự thật theo quy định tại Điều 101, Nghị định 15/2020/NĐ-CP (ông Đ sử dụng Facebook “Đội SOS 115 - tỉnh Bình Định” với 270 nghìn người theo dõi đăng thông tin “có hiệu lệnh tạm dừng cứu nạn, cứu hộ ngay lúc này”, “lực lượng công an đã rút về cùng cano”...; 5 trường hợp là quản trị 2 fanpage có hàng trăm nghìn lượt theo dõi sau khi đăng tải thông tin sai sự thật, “Đà Lạt có thể hết xăng trong 1-2 ngày tới” cũng bị Công an tỉnh Lâm Đồng yêu cầu làm việc và củng cố hồ sơ để xử lý...

Nhớ lại mùa dịch COVID-19, tin giả được tạo dựng, lan truyền và độc hại chẳng khác gì virus corona. Năm 2025, nước ta có nhiều sự kiện lớn như: A50, A80, tin giả, tin độc hại cũng được các tài khoản mạng xã hội, các hội nhóm tạo dựng, lan truyền nhằm bóp méo cuộc chiến tranh bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ, thành tựu 80 năm thành lập nước. Khi thực hiện tinh gọn bộ máy, xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp, sáp nhập các tỉnh/thành, trên không gian mạng cũng tràn ngập các thông tin bóp méo, sai lệch. Hiện nay, công tác chuẩn bị Đại hội Đảng lần thứ XIV, bầu cử HĐND các cấp, bầu cử Quốc hội khóa XVI đang gấp rút thực hiện, trên không gian mạng cũng có rất nhiều thông tin thất thiệt nhằm gây nhiễu loạn, phá hoại. Theo Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, đã ghi nhận 7.647 nguồn tán phát thông tin xấu độc, chống Đảng, Nhà nước, chủ yếu trên các nền tảng mạng xã hội.

2. Tin giả hiện nay được các đối tượng triệt để áp dụng khoa học, công nghệ để tạo dựng và lan tỏa. Với công nghệ Deepfake và AI sinh nội dung, đối tượng có thể tạo ra giọng nói, khuôn mặt hoặc cả đoạn hội thoại trực tuyến có độ chân thực cao. Hay, với tài khoản sử dụng ảnh AI (GAN - Generateive Adversarial Networks), các đối tượng tạo tải khoản giả mạo sử dụng chân dung tạo sinh bởi AI, thường được gọi là ảnh GAN - gương mặt “ảo” có thiết kế giống người thật. Hành vi không xác thực cộng tác CIB là thủ đoạn để hình thành các nhóm tài khoản giả mạo hoặc danh tính vỏ bọc hoạt động có tổ chức... Chiến dịch SEO ký sinh vận hành bằng AI cũng tạo nên trung tâm sản xuất, phát tán tin giả dựa trên những những web, tài khoản được Google xếp hạng cao.

Công nghệ cũng làm thay đổi cách thức tấn công bằng các luận cứ, luận điểm như trước kia, mà thay bằng trải nghiệm thị giác và cảm xúc, khiến người xem tiếp nhận vô thức, khó phản biện và dễ lan truyền. Các thông tin giả, tin xấu độc được các thế lực thù địch, tổ chức, đối tượng phản động, chống phá cộm cán, lâu năm triệt để lợi dụng thực hiện các “chiến dịch phá hoại nội bộ”, “chiến dịch chiến tranh tâm lý”, sử dụng các công cụ AI, như: Chat GPT, Google Gemini, Deepseek... để ngụy tạo thông tin, hình ảnh giả mạo, nội dung phát biểu của các đồng chí lãnh đạo cấp cao, tán phát trên các ứng dụng video ngắn TikTok, Facebook Reel, YouTube Short... nhằm tác động thay đổi chính sách, gây tâm lý hoang mang trong một bộ phận quần chúng nhân dân. Với công nghệ AI tạo sinh, việc sản xuất tin giả, lan truyền tin giả trở nên thuận lợi và nhanh chóng.

Theo dõi trên các tài khoản Việt Tân, Le Trung Khoa, Hoàng Dũng, VOA, RFA... thấy rất rõ điều này. Tài khoản Le Trung Khoa là điển hình trong ứng dụng AI tạo dựng các video xấu độc. Các video tập trung vào công tác nhân sự, công kích lãnh đạo cấp cao... Ngày 17/11/2025, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã ra các quyết định khởi tố bị can, lệnh bắt bị can để tạm giam đối với Lê Trung Khoa (sinh ngày 23/9/1971 tại Thanh Hóa; quốc tịch: Việt Nam; dân tộc: Kinh; thường trú: Số 1 ngõ 81 đường Láng, phường Đống Đa, TP Hà Nội) và đồng phạm về tội “Làm, tàng trữ, phát tán tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”.

Thuật toán mạng xã hội ưu tiên phẫn nộ và chia rẽ là “tác nhân công nghệ” khiến tin giả lan truyền nhanh. Người dùng mạng xã hội bị cảm xúc chi phối đã bị tin giả dẫn dắt và còn vô tình trở thành “người vận chuyển” khi bấm share. Chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh, Giám đốc Công ty Le Bros được biết đến là người rất có trách nhiệm trong phòng, chống tin giả. Mùa dịch COVID-19, trước làn sóng tin giả gây những tác hại chẳng khác gì dịch bệnh, ông đã lập fanpage “Chung tay phòng chống fake news” để tạo diễn đàn để cộng đồng mạng chia sẻ, đối chứng, vạch trần những tin thất thiệt. Mới đây, khi tin giả bùng phát khi xảy ra lũ lụt ở khu vực Nam Trung Bộ, ông đã có chia sẻ thẳng thắn trên trang Facebook cá nhân về vấn đề này.

Ông Lê Quốc Vinh lý giải, tin giả “có đất sống và hoành hành dữ dội” vì: Tin giả đánh trúng cảm xúc trước khi lý trí kịp hoạt động; tin giả thường cung cấp một câu chuyện “dễ tin” trong thế giới phức tạp; tin giả phù hợp với những định kiến sẵn có của công chúng; thuật toán mạng xã hội ưu tiên phẫn nộ và chia rẽ; niềm tin xã hội bị bào mòn lâu dài; nhiều tổ chức xử lý khủng hoảng sai cách, vô tình nuôi dưỡng tin giả; tin giả là công cụ trong cuộc chiến truyền thông hiện đại; báo chí chính thống và cơ quan quản lý chậm trễ - tạo “khoảng trống” thông tin cho tin giả.

Đề cập đến vai trò của người tham gia không gian mạng, trong đó có cả bản thân, ông Vinh nêu rõ: Người dùng hành động bằng cảm xúc - chia sẻ trước khi kiểm chứng; hiệu ứng bầy đàn; thích thể hiện quan điểm; người dùng có nhu cầu “khẳng định bản sắc nhóm”; người dùng thích “câu chuyện hay hơn sự thật”; người dùng lười kiểm chứng - vì cảm thấy không phải trách nhiệm của mình; tính ẩn danh làm giảm chuẩn mực đạo đức; người dùng tìm kiếm sự giải trí - và tin giả thường hấp dẫn như... phim; người dùng bị cuốn vào vòng xoáy giận dữ, sợ hãi, cảm xúc lấn át lý trí... Thiên kiến xác nhận (confimation bias) được vị chuyên gia truyền thông này đánh giá, là một trong những cơ chế tâm lý nguy hiểm nhất trong thời đại mạng xã hội. Thiên kiến xác nhận không chỉ là lý do khiến công chúng bị lừa, mà còn là mục tiêu tấn công có chủ đích của những kẻ tạo tin giả.

Nhìn nhận về “khoảng trống thông tin”, ông Vinh chia sẻ nhiều câu chuyện trong quá trình tư vấn nhiều vụ khủng hoảng truyền thông và lý giải đây chính là căn nguyên sâu xa của tin giả. “Muốn chống tin giả, không thể chỉ phản bác. Muốn dập khủng hoảng, không thể chỉ đính chính. Muốn giữ niềm tin, không chỉ họp nội bộ. Tổ chức phải lên tiếng sớm - đúng lúc - đúng cách”, chuyên gia truyền thông này nhận định.

Theo đại diện Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, tin giả và tin xấu độc không còn là hiện tượng truyền thông đơn lẻ, mà đã trở thành một rủi ro hệ thống, có khả năng gây xói mòn nền tảng tư tưởng, niềm tin và ổn định xã hội. Điểm yếu cốt lõi hiện nay là “độ trễ thông tin” giữa lan truyền và xác minh, giữa nhận diện và hành động. Vì vậy, cách tiếp cận cần được chuyển dịch triệt để - từ mô hình phản ứng thụ động sang mô hình quản trị chủ động, từ xử lý từng vụ việc sang kiến trúc quản trị rủi ro của toàn bộ hệ sinh thái thông tin.

Tại hội thảo khoa học “Công tác Công an đấu tranh, phản bác tin giả, tin sai sự thật trên mạng xã hội góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng”, Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao nêu, cần quán triệt chặt chẽ quan điểm giữa xây và chống. Trong đó, xây là nền tảng, chống là nhiệm vụ thường xuyên. Cần coi trọng công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội, củng cố niềm tin và đời sống xã hội, song song đấu tranh, vô hiệu hóa nguồn phát tán thông tin xấu độc. Công tác đấu tranh với thông tin xấu độc cần đặt trong chiến lược tổng thể về bảo vệ an ninh mạng quốc gia, gắn chặt với nhiệm vụ đảm bảo trật tự an toàn xã hội trên không gian mạng.

Đứng ở góc độ pháp lý, Thiếu tướng Trần Nguyên Quân, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và Cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an cho rằng, cần hoàn thiện pháp luật liên quan đến phòng, chống tin giả, tin sai sự thật, đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong tình hình mới. Trong đó, khẩn trương tham mưu Chính phủ ban hành nghị định quy định biện pháp công tác đảm bảo an ninh, trật tự trong phòng, chống tin giả, tin sai sự thật khi một số dự án luật sẽ được Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 10 (Luật An ninh mạng được xây dựng trên cơ sở hợp nhất Luật An ninh mạng 2018 và Luật An toàn thông tin mạng 2015).

Cuối tháng 10 vừa qua, Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng được ký kết thành công, đưa Việt Nam vào vị trí trung tâm trong tiến trình pháp lý mang tính lịch sử trong lĩnh vực an ninh mạng toàn cầu. Đây là tín hiệu tích cực để Việt Nam cùng các quốc gia trên thế giới gắn trách nhiệm hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm mạng, trong đó không loại trừ fake news.