Gỗ kể chuyện bên dòng Thu Bồn
Từng nhát dùi gõ xuống chắc nịch và dứt khoát, chiếc đục vạt đi một lớp dăm bào mỏng để dần thành hình một tác phẩm nghệ thuật. Đó là điều Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng ở làng mộc Kim Bồng (phường Hội An, TP Đà Nẵng) đã làm hơn 40 năm qua. Đã chớm lục thập, ông vẫn níu phận mình vào mùi gỗ mới ngai ngái và lớp bụi mùn cưa phủ kín gần một đời người. Ngày nối ngày, ông miệt mài bên từng thớ gỗ như đang trò chuyện với một người tri kỷ, để nghe gỗ thủ thỉ những lời tự tình, để giúp gỗ hóa thân thành những kiệt tác, và để cho nghề truyền thống của gia đình, cũng như của làng cổ hơn 500 năm tuổi này không thể suy tàn.
Làng Kim Bồng được hình thành từ thế kỷ XV do những cư dân Đồng bằng Bắc Bộ và vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh di cư vào lập nghiệp trong quá trình khai khẩn vùng đất mới, tạo nên làng mộc nổi danh khắp xứ Đàng Trong đã mấy trăm năm qua. Bắt đầu phát triển cùng với sự phồn thịnh của thương cảng Hội An.
Làng mộc Kim Bồng nổi tiếng vì hầu hết công trình kiến trúc bằng gỗ của Hội An xưa đều do bàn tay tài hoa của các nghệ nhân nơi đây tạo dựng. Nhiều thợ mộc Kim Bồng được các chúa Nguyễn ở Đàng Trong và sau này là triều đình nhà Nguyễn, mời ra xây dựng các công trình tại kinh thành Huế.
Họ Huỳnh ở Kim Bồng là một dòng họ nổi danh với nghề mộc, được truyền qua hàng chục đời nối tiếp nhau. Nhận thấy sự mai một của nghề truyền thống, năm 1996, UBND TP Hội An (cũ) đã phối hợp cùng nghệ nhân Huỳnh Ri tổ chức lớp truyền nghề cho 15 học viên trẻ ngoài dòng tộc, xóa bỏ lời thề “truyền nghề nội tộc” ở làng nghề này. Cùng với cha mình và sự hỗ trợ của UNESCO, ông Huỳnh Sướng đã tiếp thêm ngọn lửa đam mê cho 30 học viên chính quy khác. Sau đó, ông mở rộng giảng dạy, đào tạo cả trong và ngoài địa phương, kiên định với sứ mệnh “giữ nghề, dựng nghiệp, dựng người”.
Ông Huỳnh Sướng, cũng như nhiều người thợ khác của làng từ khi còn nhỏ đã quen ngồi hàng giờ bên cạnh những bậc tiền nhân lão làng để học cách nhìn vân gỗ, cầm đục và tạo hình cho từng sản phẩm. Những bài học đầu tiên ấy, không chỉ dạy kỹ thuật nghề mộc, mà còn gieo vào lòng ông tình yêu đặc biệt với gỗ. ngày qua tháng lại, từ những kỹ thuật nhỏ ban đầu, rồi đến những sản phẩm lớn, cho tới cả việc theo cha theo ông tham gia tu bổ nhiều công trình, di tích ở Hội An, Đà Nẵng, Tam Kỳ, Huế... để rồi cứ thế nghề mộc và những cuộc “trò chuyện” với gỗ đã dần trở thành một phần máu thịt trong cuộc đời ông. Hơn 40 năm làm nghề, những thớ gỗ thô ráp dần hiện lên hình hài mềm mại, đầy sức sống. Ông luôn bảo rằng, gỗ không phải vật liệu vô tri. Trong mỗi thớ gỗ luôn ẩn chứa một hình hài riêng và người thợ giỏi là người nhìn ra được điều đó.
Bên dòng sông Thu Bồn, ngôi làng hiền hòa vẫn ngày ngày vang lên tiếng đục, tiếng bào, tiếng cưa xẻ đục đẽo tạo nên những thanh âm quen thuộc nuôi dưỡng bao thế hệ người nơi đây. Gỗ qua bàn tay người Kim Bồng không còn vô tri vô giác mà đã trở thành mái nhà, con thuyền, bức hoành phi hay nét chạm trên cánh cửa, thành những vật dụng hằng ngày từ thô mộc đến tinh xảo. Tất cả mang theo hồn cốt của một làng nghề sống bằng sự tỉ mỉ, nhẫn nại và đam mê, vượt qua những nghịch cảnh và thời gian.
Trong kho báu của ông Sướng, nhiều tác phẩm nổi tiếng có, đắt giá có, đáng quan tâm có. Như tác phẩm “Cội nguồn”, một trong những tác phẩm ông xem như kết tinh của cả đời làm nghề luôn được ông đặt trang trọng trong căn nhà nhỏ của mình. Năm 2010, “Cội nguồn” được lựa chọn là một trong những tác phẩm xuất sắc tại cuộc thi sản phẩm thủ công Việt Nam. Đây là một kiệt tác được thực hiện trên một khối gỗ liền khối, lấy hình tượng quả bầu làm trung tâm biểu tượng cho sự tích trăm trứng của dân tộc Việt. Trên diện tích bề mặt ấy, ông Sướng đã kỳ công chạm khắc hơn 1.000 con rồng uốn lượn, đan xen cùng các biểu tượng văn hóa kinh điển của Việt Nam như Khuê Văn Các, chùa Một Cột, hồ Gươm... Tác phẩm ấy có người đã trả giá vài tỉ để sở hữu nhưng ông không bán. Với ông, đó là của gia bảo để lại cho cả một đời làm nghề của mình. Tương tự, tác phẩm “Đèn trời” cũng là dấu mốc đáng nhớ trong hành trình sáng tạo của ông khi tác phẩm đạt giải Ba năm 2024. Với nghệ nhân Huỳnh Sướng, cũng như những người nghệ nhân của làng mộc Kim Bồng, thì đó không chỉ là những giải thưởng, mà còn là niềm tự hào dành cho nghề truyền thống quê hương được gìn giữ qua bao thăng trầm thời gian. Tháng 6/2016, nghề mộc Kim Bồng chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.
Mang vân gỗ tới giấc mộng năm châu
Kim Bồng nhiều năm nay cùng với sự phát triển của đô thị cổ Hội An, mỗi năm đón hàng chục ngàn du khách trong và ngoài nước tới tham quan, tìm hiểu. Làng nghề đã sống lại không hẳn chỉ nhờ du lịch, mà chính bằng sức sống tiềm tàng nội sinh từ những nghệ nhân truyền thống như ông Huỳnh Sướng. Nổi danh với nhiều tác phẩm lớn, nhưng cùng với đó là sự sáng tạo từ chính truyền thống làng nghề đã giúp mộc Kim Bồng hồi sinh, phát triển mạnh mẽ. Điều nhiều nghệ nhân ở Kim Bồng trăn trở nhất không phải chỉ là làm ra sản phẩm đẹp, mà còn phải giữ được cái hồn mộc mạc của làng quê Việt Nam trong từng món đồ nhỏ bé.
Ông Huỳnh Sướng, cũng như nhiều nghệ nhân mộc khác của làng, nỗ lực sáng tạo nhiều sản phẩm lưu niệm từ gỗ và tre, như hộp mỹ phẩm, lược gỗ, tượng Phật nhỏ, hoa gỗ hay những con vật tạo hình từ rễ tre. Sản phẩm càng đa dạng càng dễ tiếp cận du khách, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là việc “thổi hồn” vào từng thớ gỗ. Sáng tạo không chỉ để làm nghề hay hơn, mà còn để nghề truyền thống thích nghi với đời sống hiện đại. Đặc biệt, những sản phẩm của làng Kim Bồng thường được để mộc hoặc chỉ sơn bóng nhẹ nhàng, giữ nguyên màu gỗ tự nhiên, giúp sản phẩm mộc truyền thống nơi đây có dấu ấn riêng, tạo sự thích thú và ấn tượng với nhiều du khách. Chính thái độ làm việc nghiêm túc, đặt cảm xúc song hành cùng kỹ thuật đã giúp các sản phẩm của làng mộc mấy trăm năm tuổi có sức hút đặc biệt. Người xem không chỉ thấy những đường nét chạm trổ sắc sảo, mà còn thấy được hơi thở của thời gian và tâm huyết của người nghệ sĩ.
Theo dòng chảy lịch sử và văn hóa, tinh hoa của các nghề truyền thống tại Hội An được tích hợp qua hàng trăm năm, cộng thêm quá trình dung nạp có chọn lọc và sự sáng tạo không ngừng của người dân nơi đây đã tạo nên những sắc thái văn hóa làng nghề riêng biệt. Giữ nghề, hiểu về nghề là quan điểm xuyên suốt của người thợ làng Kim Bồng. Mộc Kim Bồng đã hồi sinh và những nghệ nhân như Huỳnh Sướng đang từng bước đưa mộc Kim Bồng ra với thế giới. Những đơn hàng từ Anh, Pháp, Mỹ, Canada... đổ về các xưởng mộc ở Kim Bồng ngày một nhiều. Có những sản phẩm làm thủ công hoàn toàn có giá từ 2.000 đến 10.000 USD. Bởi, đơn giản là họ không mua một món đồ nội thất, họ mua một tác phẩm nghệ thuật độc bản.
Trong khuôn viên nhỏ của xưởng mộc gia đình, hàng chục du khách nước ngoài cặm cụi trải nghiệm một nghệ thuật đẽo tạc để tạo hình cho gỗ, và ông Huỳnh Sướng là người hướng dẫn. Ông muốn rằng, mỗi du khách khi cầm trên tay một món quà lưu niệm bằng gỗ sẽ mang theo cả ký ức về làng mộc Kim Bồng và câu chuyện của những người thợ bên dòng Thu Bồn, cũng như những tinh hoa của làng nghề Việt Nam đi khắp thế giới. Xưởng mộc của ông hiện đang tạo việc làm thường xuyên cho hơn 10 lao động địa phương với mức lương tháng 15 triệu đồng mỗi người. Ngoài ra, cơ sở của ông còn nhận thi công nhiều công trình kiến trúc, trùng tu, tạo việc làm cho 20-50 lao động thời vụ.
Hơn 40 năm ông vẫn miệt mài bên những khối gỗ, vẫn trăn trở với từng thớ vân, vẫn khát khao tạo ra những tác phẩm để đời. Nỗ lực giữ gìn và phát triển nghề truyền thống, ông Huỳnh Sướng được phong Nghệ nhân Ưu tú năm 2013, và mới đây, đầu năm 2026, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng Nghệ nhân Nhân dân, vinh danh những cống hiến xuất sắc của ông trong việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ.
