Từ ngưỡng 1,5 độ C đến những lựa chọn khó khăn
Diễn ra từ ngày 9 đến 20/11, COP31 khai mạc khi cảnh báo khoa học ngày càng rõ ràng, còn khác biệt về lợi ích năng lượng và ưu tiên phát triển vẫn hiện hữu. Hiệp định Paris đặt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ thấp hơn 2 độ C và hướng tới 1,5 độ C. Khoảng cách giữa mục tiêu và tiến độ cắt giảm khí thải vẫn rất lớn.
Báo cáo khoảng cách phát thải 2026 của Chương trình môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho thấy, ngay cả khi thực hiện đầy đủ đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) mới, phát thải toàn cầu chỉ giảm 5-8% vào năm 2030 và 11-15% vào năm 2035 so với năm 2025. Quỹ đạo này có thể khiến thế giới nóng lên 2,6 độ C trong thế kỷ XXI.
Muốn trở lại 1,5 độC vào năm 2100, phát thải phải giảm 18% vào năm 2030, 45% vào năm 2035 và 69% vào năm 2040. Ngay cả kịch bản hạn chế mức vượt ngưỡng ở mức thấp nhất cũng dự báo nhiệt độ đạt đỉnh 1,7-1,8 độ C vào giữa thế kỷ, trước khi có thể giảm xuống mức 1,5 độC hoặc thấp hơn vào năm 2100 nhờ cắt giảm phát thải sâu và loại bỏ CO2 khỏi khí quyển.
Tranh luận về nhiên liệu hóa thạch, do đó, trở thành phép thử khó tại Antalya. COP28 năm 2023 đã kêu gọi chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch trong hệ thống năng lượng một cách công bằng, có trật tự. Nhưng than, dầu và khí đốt vẫn gắn với ngân sách, việc làm, công nghiệp và an ninh năng lượng. Chuyển dịch, vì thế, liên quan đến con đường phát triển của từng nước.
Các quốc đảo nhỏ, chịu tác động trực tiếp của nước biển dâng, yêu cầu những nước phát thải lớn hành động nhanh hơn. Ngược lại, các nước sản xuất nhiên liệu hóa thạch nhấn mạnh quyền lựa chọn con đường phát triển. Saudi Arabia và Nga phản đối ràng buộc mới; Ấn Độ cảnh báo các biện pháp có thể hạn chế lựa chọn năng lượng. Thỏa thuận chung về lộ trình loại bỏ than, dầu và khí đốt vì thế vẫn còn xa.
Nhiều nước châu Âu thúc đẩy điện khí hóa và năng lượng sạch để giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu. Thổ Nhĩ Kỳ đề xuất nâng tỷ trọng điện trong tổng nhu cầu năng lượng cuối cùng toàn cầu lên 35% vào năm 2035, được Anh ủng hộ. Tuy nhiên, điện khí hóa không đồng nghĩa loại bỏ nhiên liệu hóa thạch nếu điện vẫn chủ yếu được sản xuất từ than và khí đốt. Vì vậy, mục tiêu này chưa giải quyết câu hỏi khó hơn về nguồn cung năng lượng.
Thư ký điều hành UNFCCC Simon Stiell lên tiếng hối thúc các bên tránh trì hoãn, sớm thỏa hiệp
Khi đồng thuận toàn cầu chưa đạt được, các nước thúc đẩy chuyển dịch bằng sáng kiến tự nguyện. Ngày 10/11, Brazil, với tư cách Chủ tịch COP30, giới thiệu lộ trình chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, kèm bộ công cụ đánh giá mức độ sẵn sàng và các hành động dự kiến đến năm 2033. Đây chưa phải thỏa thuận ràng buộc, nhưng có thể giúp các chính phủ xây dựng kế hoạch phù hợp với cơ cấu năng lượng và nhu cầu phát triển.
COP31 còn diễn ra trong bối cảnh chính trị biến động. Các cuộc bầu cử sắp tới có thể làm thay đổi ưu tiên năng lượng và khí hậu; Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres sẽ kết thúc nhiệm kỳ ngày 31/12/2026. Quá trình chuyển giao lãnh đạo đặt ra yêu cầu duy trì tính liên tục trong thực hiện Hiệp định Paris, bất kể thay đổi chính trị ở từng nước.
Trách nhiệm và tài chính: nút thắt chưa được tháo gỡ
Nếu giảm phát thải là vấn đề về tốc độ, tài chính khí hậu đặt ra câu hỏi ai phải trả tiền và nguồn lực đến được những cộng đồng cần hỗ trợ bằng cách nào. Bất đồng bắt nguồn từ năng lực kinh tế, trách nhiệm lịch sử và mức độ dễ bị tổn thương.
Tại COP29 năm 2024, các bên nhất trí các nước phát triển đi đầu huy động ít nhất 300 tỷ USD mỗi năm cho nước đang phát triển vào năm 2035, đồng thời kêu gọi mở rộng tài chính từ mọi nguồn lên 1.300 tỷ USD mỗi năm. Đây là bước tiến so với mục tiêu huy động 100 tỷ USD mỗi năm vào năm 2020, nhưng nhiều nước đang phát triển cho rằng vẫn chưa đủ.
Báo cáo khoảng cách thích ứng 2026 của UNEP cho biết tài chính công quốc tế dành cho thích ứng đạt 28,2-31,7 tỷ USD năm 2024, chỉ tăng khoảng 1 tỷ USD so với năm trước. Nhu cầu đến năm 2035 ước tính 305 tỷ USD mỗi năm. Khoảng cách này khiến các nước dễ bị tổn thương thiếu nguồn lực ứng phó nắng nóng, hạn hán, lũ lụt, nước biển dâng và rủi ro an ninh lương thực.
Một hội thảo do Quỹ khí hậu Xanh tổ chức trong khuôn khổ COP31 nhằm kêu gọi thêm nguồn tài chính khí hậu
Bất đồng tại Antalya không chỉ ở tổng số tiền mà còn ở cách huy động, phân bổ. Các nước đang phát triển muốn nguồn vốn ổn định, dễ tiếp cận và ưu tiên viện trợ không hoàn lại; họ lo ngại vốn vay làm tăng gánh nợ. Một số nước phát triển lại muốn mở rộng vai trò khu vực tư nhân và các nền kinh tế có năng lực tài chính lớn.
Bất đồng còn thể hiện ở mục tiêu tăng ít nhất gấp 3 nguồn tài chính công quốc tế dành cho thích ứng tại các nước đang phát triển vào năm 2035. Nhóm châu Phi muốn đưa nội dung này thành mục riêng trong chương trình nghị sự, nhưng đề xuất không được thông qua. Anh và EU muốn thảo luận trong Chương trình công tác về tài chính khí hậu. Cam kết không bị xóa bỏ, song việc giám sát và thúc đẩy thực hiện trở nên khó khăn hơn.
Một câu hỏi khác là làm thế nào đánh giá một quốc gia đã thực sự tăng khả năng chống chịu. Tại COP30, các nước thông qua 59 chỉ số Belém để theo dõi tiến độ trong các lĩnh vực nước, lương thực, y tế, hệ sinh thái, hạ tầng và sinh kế. Đây là các chỉ số tự nguyện, không áp đặt hay trừng phạt, phù hợp với hoàn cảnh từng nước.
Thống nhất chỉ số mới là bước đầu: các bên còn phải xây dựng phương pháp đo lường và dữ liệu. Tại Bonn tháng 6/2026, đàm phán về Mục tiêu toàn cầu về thích ứng (GGA) không đạt đồng thuận. Tuần đầu COP31, bất đồng tiếp tục xoay quanh công việc kỹ thuật, thời hạn và mối liên hệ giữa chỉ số với tài chính. Các nước đang phát triển muốn nguồn lực đi kèm, trong khi một số nước muốn xử lý tài chính ở tiến trình riêng.
Thích ứng, vì vậy, không thể chỉ đo bằng số kế hoạch hay dự án. Đê biển, cảnh báo sớm và giống cây trồng chống chịu chỉ có ý nghĩa khi thực sự giảm thiệt hại, bảo vệ sinh kế. Thiếu vốn, công nghệ và dữ liệu, 59 chỉ số khó trở thành căn cứ thúc đẩy hành động.
Biến cam kết thành hành động
Thách thức thứ ba là đưa quyết định ngoại giao ra khỏi phòng họp. Chương trình hành động khí hậu COP31 được kỳ vọng kết nối cam kết với nền kinh tế thực, tập trung vào năng lượng sạch, đô thị chống chịu, công nghiệp xanh, an ninh lương thực, đại dương và methane.
Sáng kiến chỉ tạo thay đổi khi trở thành dự án có vốn và cơ chế thực hiện. Điện khí hóa cần lưới điện tiếp nhận năng lượng tái tạo; giao thông, công trình phải giảm tiêu thụ nhiên liệu; công nghiệp đổi mới công nghệ; nông nghiệp thích ứng với hạn hán và lũ lụt. Quá trình này đòi hỏi sự tham gia của các bộ tài chính, năng lượng, giao thông, công nghiệp và chính quyền địa phương.
Lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện ngày càng nhiều, khiến các mục tiêu khí hậu trở nên cực kỳ cấp thiết
Giảm methane có thể đem lại lợi ích khí hậu trong thời gian tương đối ngắn. Khí này có thời gian tồn tại trong khí quyển ngắn hơn CO2 nhưng giữ nhiệt mạnh; nguồn phát thải lớn gồm khai thác dầu khí, nông nghiệp và bãi chôn lấp. Sửa chữa rò rỉ, quản lý chất thải tốt hơn và điều chỉnh canh tác có thể giảm phát thải nhanh, nhưng không thay thế việc giảm phụ thuộc vào than, dầu và khí đốt.
Nông nghiệp và đại dương cũng là phép thử thực thi. Các nước đang phát triển cần tài chính, công nghệ và năng lực để bảo vệ sản xuất lương thực trước hạn hán, xâm nhập mặn và thời tiết cực đoan. Các quốc đảo Thái Bình Dương muốn bảo vệ đại dương gắn với giảm phát thải và thích ứng. Hành động khí hậu, vì thế, liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực và sinh kế ven biển.
COP31 cũng mở đầu Đánh giá toàn cầu lần thứ hai (GST2) theo Hiệp định Paris. Sự kiện cấp cao dự kiến diễn ra ngày 18/11. GST1, kết thúc năm 2023, đã chỉ ra khoảng cách giữa tiến độ thực tế và mục tiêu dài hạn. GST2 được khởi động tại kỳ họp lần thứ 8 của Hội nghị các bên tham gia Hiệp định Paris vào tháng 11/2026. Quá trình đánh giá kỹ thuật sẽ bắt đầu từ năm 2027 và dự kiến hoàn tất vào năm 2028, tại kỳ họp lần thứ 10. Đây là quá trình đánh giá tập thể tiến độ thực hiện Hiệp định Paris, không nhằm kiểm tra hay trừng phạt từng quốc gia, mà cung cấp căn cứ để các bên điều chỉnh cam kết và tăng cường hợp tác khí hậu.
Sau tuần làm việc đầu tiên, COP31 đã có kết luận về nghiên cứu khí hậu, bình đẳng giới và một số vấn đề của các nước kém phát triển. Nhưng, giảm phát thải, tài chính, thích ứng và chuyển dịch công bằng vẫn là những nội dung khó. Ngày 14/11, Thư ký điều hành Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) Simon Stiell đã lên tiếng hối thúc các bên tránh trì hoãn, sớm thỏa hiệp.
“Mỗi quốc gia đều có quan điểm riêng. Mỗi quốc gia đều có tiếng nói riêng. Việc đạt được sự đồng thuận về từng từ, từng câu là một công việc khó khăn nhưng vô cùng quan trọng”, ông Simon Stiell phát biểu. “Không thể có thành công tập thể nếu thiếu sự thỏa hiệp từ tất cả các bên. Bước sang tuần thứ hai, tôi kêu gọi các bên nhanh chóng giải quyết những vấn đề khó khăn nhất và tránh trì hoãn mang tính chiến thuật”.
Có thể hiểu được sự sốt ruột của Thư ký điều hành UNFCCC, bởi sau rất nhiều cam kết chưa thành hiện thực, COP31 là thời điểm thế giới bắt buộc phải hành động. Nếu Antalya khép lại bằng những tuyên bố quen thuộc, các mục tiêu khí hậu toàn cầu sẽ tiếp tục chỉ nằm trong những lời hứa không hơn.