Khi AI bước vào chiến trường

Tham vọng đẩy nhanh ứng dụng AI trong quân sự

Hệ thống AI có tên Victor đang được quân đội Mỹ phát triển như một chatbot quân sự chuyên biệt phục vụ trực tiếp cho hoạt động tác chiến. Khác với các chatbot dân sự được huấn luyện từ dữ liệu Internet công khai, Victor được xây dựng dựa trên kho dữ liệu quân sự thực tế, bao gồm báo cáo nhiệm vụ, kinh nghiệm chiến trường và các bài học tác chiến thu thập từ nhiều chiến dịch khác nhau.

Theo Alex Miller, Giám đốc công nghệ của quân đội Mỹ, hệ thống này đã được đưa vào huấn luyện bằng dữ liệu từ cuộc xung đột Nga - Ukraine và chiến dịch Epic Fury của Mỹ nhằm vào Iran. “Chúng tôi có sẵn một lượng kiến thức khổng lồ được tích lũy từ những bài học kinh nghiệm chiến đấu trước đó”, ông nói trong cuộc phỏng vấn với WIRED.

Về cơ chế hoạt động, Victor vận hành như sự kết hợp giữa một diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm quân sự và một chatbot AI phân tích dữ liệu theo thời gian thực. Khi binh sĩ đặt câu hỏi, hệ thống không chỉ tạo câu trả lời tự động mà còn truy xuất các bài đăng, báo cáo và kinh nghiệm từ những đơn vị từng xử lý tình huống tương tự trước đó.

Trong bản nguyên mẫu được giới thiệu với WIRED, VictorBot có thể hỗ trợ binh sĩ cấu hình các hệ thống tác chiến điện tử cho từng nhiệm vụ cụ thể. Khi người dùng yêu cầu hướng dẫn thiết lập thiết bị, hệ thống sẽ phân tích dữ liệu liên quan, tổng hợp phương án xử lý rồi đưa ra khuyến nghị kèm nguồn tham chiếu từ các quân nhân khác. Điều này cho phép AI không chỉ trả lời, mà còn giải thích dựa trên dữ liệu thực địa đã được kiểm chứng.

Theo quân đội Mỹ, hơn 500 kho dữ liệu quân sự đã được tích hợp vào Victor. Hệ thống được thiết kế để giảm nguy cơ tạo thông tin sai lệch bằng cách gắn trực tiếp nguồn dữ liệu và bài học tác chiến đi kèm với từng câu trả lời, tương tự cơ chế trích dẫn của các chatbot AI thế hệ mới.

Điểm đáng chú ý nằm ở mục tiêu sử dụng. Victor không được phát triển như một công cụ hành chính, mà hướng thẳng vào môi trường chiến đấu. Điều đó cho thấy AI đang dần thay đổi cách quân đội vận hành, từ xử lý thông tin, huấn luyện và hỗ trợ kỹ thuật cho tới ra quyết định trong các tình huống tác chiến phức tạp.

Lầu Năm Góc đang tăng tốc đưa AI vào quân đội với tốc độ chưa từng có. Tuy nhiên, Victor là trường hợp đặc biệt. Đây không phải chatbot thương mại được “quân sự hóa”, mà là hệ thống AI do chính quân đội Mỹ xây dựng cho môi trường tác chiến của mình. Điều Washington muốn kiểm soát không chỉ là công cụ, mà là toàn bộ chuỗi dữ liệu, hạ tầng và logic vận hành phía sau AI quân sự.

Theo Alex Miller, quân đội Mỹ đang làm việc với một nhà cung cấp bên thứ ba sẽ vận hành và tinh chỉnh các mô hình AI làm nền tảng cho Victor. Dù từ chối tiết lộ danh tính công ty tham gia, ông cho biết mục tiêu là tạo ra một hệ thống có khả năng thích nghi trực tiếp với chiến trường, thay vì phụ thuộc vào các chatbot dân sự được huấn luyện cho môi trường thương mại.

Cuộc tăng tốc này bắt đầu rõ rệt sau khi OpenAI phát hành ChatGPT cuối năm 2022 và tạo ra cơn địa chấn toàn cầu về AI tạo sinh. Từ một công cụ hỗ trợ hội thoại, AI nhanh chóng được nhìn nhận như nền tảng có thể thay đổi cách tiến hành chiến tranh hiện đại.

Gần đây hơn, mô hình Claude của Anthropic được cho là đã tham gia hỗ trợ lập kế hoạch cho các chiến dịch quân sự nhằm vào Iran thông qua hệ thống Project Maven của Palantir. Điều đó cho thấy AI đã vượt khỏi vai trò hỗ trợ hành chính hay xử lý hậu cần. Nó đang tiến thẳng vào chuỗi phân tích tình báo, đánh giá mục tiêu và hỗ trợ ra quyết định tác chiến.

Dưới nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump, Washington đang đẩy cuộc chạy đua AI sang giai đoạn quyết liệt hơn. Mỹ xem AI là công nghệ chiến lược mang tính quyết định trong cạnh tranh quân sự và địa chính trị. Theo Giorgos Verdi, nhà nghiên cứu tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại châu Âu, toàn bộ hệ thống chính sách hiện nay của Mỹ đang tạo ra “cảm giác cấp bách” nhằm đảm bảo Washington không bị tụt lại trong cuộc đua AI toàn cầu.

Để phục vụ mục tiêu đó, Bộ Quốc phòng Mỹ triển khai Chiến lược Tăng tốc AI với định hướng rất rõ: loại bỏ rào cản tích hợp và đưa AI vào mọi lớp của hệ thống quân sự. Theo Giáo sư Schwartz, logic của chiến lược này là mở rộng AI trên toàn bộ chiến trường, từ các nhiệm vụ hỗ trợ cho tới những hệ thống có khả năng sát thương trực tiếp.

Song khi AI ngày càng mạnh, các xung đột cũng bắt đầu xuất hiện ngay trong nội bộ giới công nghệ Mỹ. Đầu năm nay, Anthropic đối đầu trực tiếp với Lầu Năm Góc khi phản đối việc sử dụng Claude cho vũ khí tự động hoặc các chương trình giám sát quy mô lớn đối với công dân Mỹ. Tranh cãi này cho thấy cuộc đua AI không còn đơn thuần là bài toán công nghệ. Nó đã trở thành cuộc giằng co về giới hạn quyền lực trong kỷ nguyên chiến tranh thuật toán.

Bất chấp tranh cãi, Washington vẫn tiếp tục tăng tốc. Nền tảng genai.mil đang được xây dựng để cho phép quan chức chính phủ truy cập trực tiếp vào các chatbot như Gemini hay Grok trong môi trường bảo mật quân sự. Cùng lúc, ngân sách quốc phòng Mỹ đổ hàng tỷ USD vào AI, từ hệ thống chống drone, tác chiến mạng cho tới các nhiệm vụ an ninh hạt nhân.

Tránh lặp lại sai lầm

Victor hiện được phát triển bên trong Bộ Tư lệnh Binh chủng Hợp thành Mỹ (CAC), đơn vị phụ trách xây dựng học thuyết tác chiến và tổng hợp kinh nghiệm chiến trường cho quân đội Mỹ. Theo Trung tá Jon Nielsen, một trong những vấn đề lớn nhất của quân đội hiện nay là các đơn vị vẫn liên tục lặp lại cùng một sai lầm trong những chiến dịch khác nhau, đơn giản vì dữ liệu thực địa bị phân tán và không được khai thác đúng cách.

Nói cách khác, quân đội Mỹ sở hữu lượng kinh nghiệm khổng lồ sau hàng chục năm chiến tranh, nhưng phần lớn vẫn nằm rải rác trong báo cáo, diễn đàn nội bộ và các kho dữ liệu biệt lập. Victor được tạo ra để thay đổi điều đó.

Thay vì để binh sĩ tự tìm kiếm giữa hàng triệu tài liệu quân sự, hệ thống AI này được thiết kế như một “bộ não tra cứu tác chiến”. Khi nhận câu hỏi, Victor không chỉ trả lời, mà còn đối chiếu dữ liệu từ nhiều đơn vị khác nhau, truy xuất các tình huống tương tự từng xảy ra ngoài thực địa và đưa ra phương án xử lý dựa trên kinh nghiệm chiến đấu đã được kiểm chứng.

Theo Jon Nielsen, mục tiêu tiếp theo là biến Victor thành một hệ thống AI đa phương thức. Điều đó đồng nghĩa binh sĩ có thể tải trực tiếp hình ảnh hoặc video từ chiến trường để hệ thống phân tích. AI khi đó sẽ nhận diện thiết bị, đánh giá nguy cơ, đối chiếu với dữ liệu quân sự sẵn có và đưa ra cảnh báo gần theo thời gian thực.

“Victor sẽ là một trong những nguồn duy nhất có quyền truy cập vào thông tin chính thống của Quân đội Mỹ”, Nielsen khẳng định.

Phát biểu này cho thấy tham vọng của Washington không dừng ở việc xây dựng một chatbot hỗ trợ binh sĩ. Điều họ muốn tạo ra là một trung tâm tri thức quân sự vận hành bằng AI, nơi dữ liệu tác chiến được chuẩn hóa, tập trung và tái sử dụng trên toàn bộ chiến trường.

Lauren Kahn, nhà phân tích cấp cao tại Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi thuộc Đại học Georgetown, cho rằng Victor phản ánh một xu hướng lớn hơn trong quân đội Mỹ: AI đang được đưa vào để xử lý khối lượng dữ liệu và công việc vận hành mà con người gần như không còn khả năng theo kịp.

Cuối năm ngoái, Lầu Năm Góc đã triển khai nền tảng GenAI.mil nhằm mở rộng việc sử dụng AI tạo sinh trong toàn bộ bộ máy quân sự và hành chính. Tuy nhiên, Victor là bước tiến xa hơn. Nếu GenAI.mil mới dừng ở cấp độ hỗ trợ xử lý thông tin, thì Victor bắt đầu tiến sát vào chuỗi hỗ trợ ra quyết định ngoài thực địa.

Theo Lauren Kahn, nếu hệ thống chứng minh được hiệu quả, quân đội Mỹ nhiều khả năng sẽ hợp tác sâu hơn với các tập đoàn AI hàng đầu để mở rộng năng lực của Victor. “Các phòng thí nghiệm AI lớn rõ ràng có lợi thế cạnh tranh trong việc xây dựng và triển khai các mô hình tiên tiến”, bà nhận định.

 Thách thức về bảo mật và tình báo

Tuy nhiên, càng tiến sâu vào chuỗi chỉ huy quân sự, AI càng bộc lộ những rủi ro mà ngay cả quân đội Mỹ cũng chưa thể kiểm soát hoàn toàn.

Điều đáng sợ không nằm ở việc AI có thể trả lời sai, mà ở chỗ nó đủ thông minh để tạo ra những nhận định nghe hoàn toàn hợp lý, có logic và đủ sức khiến con người tin tưởng, ngay cả khi nền dữ liệu phía dưới còn tồn tại sai lệch hoặc khoảng trống. 

Paul Scharre, Chủ tịch điều hành Trung tâm An ninh Mỹ mới và là cựu lính biệt kích quân đội Mỹ, cho rằng đây là vấn đề đặc biệt nguy hiểm trong lĩnh vực tình báo và tác chiến. Theo ông, nhiều mô hình AI hiện nay có xu hướng “nịnh hót” người dùng, tức cố đưa ra câu trả lời phù hợp với kỳ vọng thay vì thừa nhận không chắc chắn hoặc thiếu dữ liệu.

Trong môi trường dân sự, điều đó có thể chỉ tạo ra thông tin sai lệch. Nhưng trên chiến trường, một đánh giá sai về mục tiêu, tín hiệu hay mức độ đe dọa có thể kéo theo phản ứng sai ở cấp chiến thuật, thậm chí chiến lược.

Song, điều khiến Washington thực sự dè chừng nằm ở chỗ AI đang vượt khỏi vai trò chatbot hỗ trợ để tiến thành các “tác tử AI” có khả năng tự sử dụng phần mềm, truy cập hệ thống mạng và tự thực hiện chuỗi hành động mà không cần con người can thiệp liên tục.

Điều đó cũng có nghĩa AI không còn chỉ “đề xuất”, mà bắt đầu có khả năng tự hành động. Khi AI chỉ trả lời câu hỏi, con người vẫn còn thời gian để kiểm tra, phản biện và chặn sai sót. Nhưng khi hệ thống được trao quyền tự vận hành, khoảng trống giữa “phân tích” và “hành động” bắt đầu biến mất. Rủi ro khi đó không còn là AI đưa ra một câu trả lời sai, mà là khả năng nó tự kích hoạt một hành động sai trong môi trường thật, với tốc độ vượt quá khả năng phản ứng của con người.

“AI có tính tự chủ đặt ra toàn bộ những thách thức mới xung quanh vấn đề an ninh”, Scharre nhận định.

Vấn đề nằm ở chỗ, khác với các phần mềm quân sự truyền thống hoạt động theo quy trình cố định, AI tạo sinh có khả năng phản ứng linh hoạt, tự học từ dữ liệu mới và đưa ra kết quả khác nhau trong cùng một tình huống. Điều đó khiến hành vi của hệ thống trở nên khó dự đoán hơn rất nhiều, đặc biệt khi nó được kết nối trực tiếp với dữ liệu tình báo, mạng lưới chỉ huy hoặc các nền tảng tác chiến ngoài thực địa.

Nói cách khác, quân đội Mỹ đang bước vào một giai đoạn mà ngay cả họ cũng chưa xác định rõ giới hạn cuối cùng của công nghệ mình đang triển khai.