Israel thời lập quốc: Giấc mộng nghìn năm, ân oán nghìn năm

Không phải đến tận năm 2020 này, xung đột Israel - Palestine mới trở thành một điểm nóng nhức nhối trên bản đồ địa chính trị thế giới.

Và trong năm 2020 này cũng như sau đó, những diễn biến chung quanh mảnh Đất Thánh đầy xương trắng máu đào từ thời các cuộc Thập tự chinh vẫn sẽ còn khiến giới quan sát quốc tế phải tốn rất nhiều giấy mực. Tuy nhiên, những tranh chấp trong lịch sử thế giới cận đại tại đây đã bắt đầu như thế nào?

Yếu tố Anh

Có lẽ, những phác thảo với văn phong sáng sủa và dễ hiểu của học giả Nguyễn Hiến Lê trong cuốn Bán đảo Ảrập là cách diễn giải dễ nắm bắt nhất, đối với bất cứ ai quan tâm.

Ông mô tả tình hình Trung Đông sau khi Đệ nhị Thế chiến kết thúc: "Năm 1942, hai chiếc tàu chở đầy trẻ em Do Thái chạy trốn khỏi Đức Quốc xã bị đắm tại Địa Trung Hải và Hắc Hải, do nước Anh không cho phép được vào hải phận Palestine (miền đất mà Anh giữ quyền ủy trị). Hàng nghìn người Do Thái vừa thoát được các lò thiêu Danzig hay Auschwitz thì lại phải làm mồi cho cá mập". 

Năm 1946, 300 thanh thiếu niên Do Thái trốn thoát khỏi trại tập trung của Anh ở đảo Chypre, xuống tàu Exodus, đậu ngay gần bờ, tuyệt thực để đòi quyền được đặt chân lên đất Palestine. "Đến ngày thứ tư, mười em tắt thở, cả thế giới công phẫn, và chính phủ Anh đành chịu thua".

Binh sĩ Israel cắm cờ chiến thắng.
Binh sĩ Israel cắm cờ chiến thắng.

Bởi vậy, "trước kia Anh là ân nhân, thì bây giờ thành kẻ thù của dân Do Thái. Ở Palestine, Do Thái vừa phải chống với Anh, vừa phải chống với (cộng đồng) Ảrập (Arab). Bị đặt vào tử lộ, họ phải đoàn kết với nhau mà chiến đấu, và chiến đấu rất hăng".

Ba phía thù nghịch nhau. Ba phía tấn công nhau. Phía nào cũng "hai mặt thọ địch". Phía nào cũng có những lý lẽ biện hộ cho hành động của mình, và đúng hơn, phía nào cũng thiếu những căn cứ pháp lý để bẻ gãy lý lẽ của đối thủ. Palestine trở nên "hỗn loạn không tưởng tượng nổi".  Ngay cả khi nước Anh đề xuất tổ chức một hội nghị nhằm tìm hiểu quan điểm của nhau, thì mọi đề nghị trong hội nghị đó cũng đều phải nhận cả hai phiếu chống.

Hiển nhiên, mối hiềm khích này xuất phát từ lịch sử lâu đời của vùng đất nối ba châu lục, qua sự thay thế nhau của các đế chế cổ đại, qua cả các cuộc Thập tự chinh đẫm máu, qua sự hưng vượng và suy tàn của Byzance hay Ottoman, đến những vấn đề phát sinh khi Anh nắm quyền ủy trị (từ sau Đại chiến thế giới lần thứ nhất) và bị tác động từ những diễn biến hệ quả của Đại chiến thế giới lần thứ hai mà ngày càng trở nên sâu nặng. 

Một cách ngắn gọn, học giả Nguyễn Hiến Lê diễn giải:

"Do Thái bảo:

- Tổ tiên chúng tôi ở Palestine. Chúng tôi có quyền về quê hương của chúng tôi. Quyền đó đã được Hội Vạn Quốc (Hội Quốc Liên) thừa nhận. Chúng tôi lại có công khai phá Palestine mà không làm hại gì cho người Ảrập; chúng tôi tôn trọng quyền lợi của họ, và mức sống của họ nhờ chúng tôi mà cao lên, thế thì tại sao lại cấm chúng tôi? Huống hồ hiện nay có 250.000 đồng bào của chúng tôi sống sót tại các trại giam của Đức, bảo họ đi đâu bây giờ?

Ảrập bảo:

- Đất Palestine, tổ tiên chúng tôi đã chiếm được từ năm 637, sau ba năm chiến đấu với người Ba Tư, vậy thì đâu còn là của Do Thái nữa? Từ trước chúng tôi vẫn là dân tộc đa số ở đây. Khi đế quốc Thổ (Ottoman) sụp đổ, Anh đã hứa cho chúng tôi độc lập, Tổng thống (Mỹ) Wilson đã nêu qui tắc dân tộc tự quyết. Vậy Palestine phải là một quốc gia Ảrập độc lập. Chúng tôi hứa sẽ tôn trọng Do Thái, phần thiểu số trong quốc gia chúng tôi.

Anh đã lỡ hứa cho cả hai bên, không biết đáp ra sao, trút cả trách nhiệm cho Liên Hiệp Quốc. Liên Hiệp Quốc đưa giải pháp: Chia đôi Palestine thành hai quốc gia. Do Thái chịu, vì thà được ít còn hơn không, sau sẽ hay; nhưng Ả Rập nằng nặc đòi đuổi Do Thái đi. Anh thấy ôm miếng đất đó chỉ thêm bỏng tay, tuyên bố ngày 1/1/1948 sẽ rút đi, để hai bên lãnh trách nhiệm với nhau".

Nhưng trước kỳ hạn đó hai tháng rưỡi, nước Anh đã chính thức lên tiếng xác nhận chấm dứt nhiệm kỳ ủy trị của mình.  

Cuộc giao chiến đầu tiên

Ngày 12/5/1948, sau khi đã dần chuyển giao quyền lực cho các lực lượng Arab, Anh triệt thoái những người lính cuối cùng khỏi Palestine.

16h ngày 14/5/1948, lãnh tụ Do Thái Ben Gourion tuyên bố tại Tel Aviv: "Tôi tuyên bố thành lập một quốc gia Do Thái ở Palestine. Kể từ hôm nay, quốc gia đó lấy tên là Israel. Hỡi những người anh em Do Thái trên khắp thế giới, xin các bạn nghe tôi đây: Tất cả hãy đứng về phía Israel. Giúp cho quốc gia phát triển. Giúp cho dân tộc chiến đấu thực hiện giấc mộng ngàn năm của chúng ta: Giấc mộng cứu quốc và phục hưng Israel!".

30 phút sau nửa đêm, nghĩa là 30 phút sau khi ngày cuối cùng nước Anh giữ quyền ủy trị Palestine trôi qua, Mỹ lên tiếng thừa nhận quốc gia Iusrael. Nhưng văn bản thành lập quốc gia chưa ráo mực, thì bom đạn đã lại vang rền.

Đến cả vua Abdallah của Transjordanie (Jordan hiện tại), vốn có cảm tình với dân Do Thái, cũng thông báo với Liên Hiệp quốc rằng ông sẽ phải đưa quân sang Palestịne để bảo vệ những người Arab. Đồng thời, hai đạo quân Ai Cập tiến vào Gaza và Hebron. Một cánh quân của Iraq chặn phía Nam miền Galilee. Một đạo quân Syria tấn công Tiberiade và Safed. Một đạo quân khác của Lebanon tấn công Bắc Galilee, hướng về Haifa. Tel Aviv bị bao vây ba mặt.

Song, giữa vòng vây, tinh thần chiến đấu của người Israel vẫn tạo nên những thành công đáng nể phục. Họ không hoảng loạn, không sụp đổ. Họ bình tĩnh đón đánh từng cánh quân, tiêu hao và tiêu diệt. Liban và Iraq phải rút quân trước. Sau trận Fallouga đại bại, đến lượt quân Ai Cập.

Quân đội Transjordanie tiến vào Palestine.
Quân đội Transjordanie tiến vào Palestine.

Liên Hiệp Quốc kêu gọi đình chiến, nhưng đó chỉ là cái cớ, là khoảng nghỉ để các bên tập trung và củng cố lại lực lượng. Giao tranh còn diễn ra cho đến tận năm 1949, khi Israel lần lượt ký hiệp định đình chiến với Ai Cập, Syria, Lebanon và Transjordanie, dưới những tác động mạnh mẽ của các cường quốc phương Tây. 

Vấn đề là, những đường biên giới mới được quy định theo lãnh thổ kiểm soát thực tế vào lúc đình chiến. Theo đó, "Do Thái bất mãn vì thành Jerusalem bị chia đôi, mà khu có nhiều di tích cổ lại thuộc về Transjordanie". Người Arab Palestine "bất mãn vì mất nhiều đất quá". Họ mất tên trên bản đồ, thay vào đó là Palestine và Transjordanie (đổi tên thành Jordanie hay Jordan).  

Chẳng ai hoàn toàn vừa lòng, cho dù dư luận trung lập đánh giá rằng Israel đã được ưu ái quá nhiều. Cũng chính bởi vậy, bất cứ phía nào cũng vẫn luôn sẵn sàng tìm cớ xé bỏ những hiệp ước đã ký. Phương Tây đã đến và tạo nên những hố sâu thù hận, rồi rời đi khi chưa buồn bỏ công lấp chúng một chút nào. Trong khi đó, người Do Thái nhận ra rằng họ đủ mạnh để đòi hỏi nhiều hơn, và cũng đủ mạnh để chống lại cả khối Arab thiếu gắn bó trong tác chiến quân sự.

Đến năm 2019, có không ít những đường nét quá khứ lại đã tái sinh bên Bức Tường than khóc. Thay cho Anh trước năm 1948, bao thập kỷ qua, nước Mỹ trở thành thế lực bên ngoài ảnh hưởng nhiều nhất đến tình hình Trung Đông. Đương kim tổng thống của họ - ngài Donald Trump - đầu tiên tuyên bố Mỹ xem Jerusalem là thủ đô mới của Israel, và chuyển Đại sứ quán Mỹ về đó, như một sự "dằn mặt" cộng đồng Arab. 

Sau đó, ông gợi ý thừa nhận chủ quyền của Israel trên các khu vực bị xem là chiếm đóng, như cao nguyên Golan hay bán đảo Sinai. Sau đó nữa, Bộ Ngoại giao Mỹ đảo ngược quan điểm của chính mình, thừa nhận các khu định cư Do Thái mới ở Bờ Tây là hợp pháp.

Còn hiện tại, Mỹ đang đề nghị khai tử "giải pháp hai nhà nước", đề nghị Palestine chấp nhận thực tế rằng các phần lãnh thổ mà Israel chiếm đóng đã không còn là của người Palestine Arab.

Từ giấc mộng lập quốc đơn sơ, Israel giờ đã thực sự là một quyền lực. Từ giải pháp hai quốc gia, đến giờ Palestine vẫn chẳng có nổi một nhà nước đúng nghĩa. Nhưng, oán thù vẫn nguyên vẹn là oán thù…

* Điều đáng ngạc nhiên là dù phản đối cho người Do Thái vào Palestien trước đó, vua Saudi Arabia đương thời - Ibn Seoud - lại không động binh cùng đánh Israel với các láng giềng Arab. Học giả Nguyễn Hiến Lê bình luận: "Thần Dầu lửa cơ hồ thiêng hơn Allah!".

* Thực ra, tất cả mọi cánh quân Arab vây đánh Israel tháng 5/1948 chỉ đạt tổng số 21.000 binh lính, trong khi số binh lính của Israel là 60.000 người, với vũ khí hiện đại hơn và tinh thần chiến đấu cao hơn. Thêm vào đó, các tổ chức kibbouz (dân quân tự vệ địa phương) của họ hoạt động rất kỷ luật và hiệu quả, góp phần quan trọng vào thắng lợi. 

Phi Hồ

Các tin khác

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.